побуд. от сөрүүкээ= разг. охлаждать, освежать кого-что-л.

I
1.
саҥар диэнтэн дьаһ. туһ. Саҥарбаты саҥардыам, Тоҥмуту ириэриэм, Токуру көннөрүөм. А. Софронов
Кыргыттар мөрөйдөөн, күлэн-салан Кирилэни саҥарпатылар. Н. Заболоцкай
2. көсп. Атын омук суруйааччытын айымньытын тылбаастаан таһаар. ☉ Дать возможность заговорить на другом языке (перевести и издать произведения иноязычных писателей)
Семён Данилов Россия, Кавказ, Украина, Узбекистан, Латвия, Бурятия уо. д. а. сирдэргэ олохтоох бэйиэттэр айымньыларын сахалыы саҥардыбыта. Д. Васильева
II
туохт. Тугу эмэ сэлбийэн эбэтэр тупсаран саҥатытан оҥор. ☉ Ремонтируя или частично переделывая, придавать чему-л. новизну, обновлять, освежать что-л. Быйыл саас элбэх эргэ дьиэни саҥардан уонна саҥа дьиэлэри тутуохпут. М. Доҕордуурап
Аада бүгүн олуһун оҥостуммут, …… тыҥыраҕын лааҕын саҥардыбыт, хааһын хараардынан хаймыылаабыт, пуударанан сирэйин туналыччы туртатыммыт. В. Протодьяконов
Бу тэрилтэлэри саҥардан сэбилээһини түргэтэтэри …… хааччыйарга. «Кыым»

туохт.
1. Булкуй, эргитэнурбатан, көбүтэн биэр (хол., умайа турар оһоҕу, түптэни). ☉ Ворошить (напр., дрова в печке), разворошить (огонь)
Аҕалара уотун сөргүтэн биэрдэ. А. Данилов
Доропуун оҕонньор …… туран түптэтин сөргүтэн биэрэр. Н. Заболоцкай
Оһоҕун уотун сөргүтэн, чаанньык сылыта уурда. В. Титов
2. көсп. Туох эрэ ааспыты, умнуллубуту, быһаарыллыбакка хаалбыты саҥалыы көбүт. ☉ Вновь поднимать вопрос о чём-л. забытом, возвращаться к чему-л. нерешённому, отложенному
Букатын умнан кэбиспит сүтүгүн Дьэкиим өйдөөн, сөргүтэн таһаарбытыгар …… дьахтар мух-мах бараахтаабыта. Н. Заболоцкай
[Намыйа:] Быһаарыллан бүппүтү хос сөргүтүмэҥ да. И. Семёнов
Ыһыах умнуллан эрэр сорох атрибуттарын, тылын-өһүн саҥа усулуобуйаҕа сөп түбэһиннэрэн сөргүтүөххэ, туһаныахха сөп этэ. «Кыым»
△ Ууратан, хаалларан кэбиспиккэр эргиллэн кэл, саҥаттан сөхсүт. ☉ Снова браться за что-л., ранее незавершённое; освежать, подновлять, восстанавливать старое
Мин тыаҕа уонча туһахтаахпытын сөргүтэн киирдим. Амма Аччыгыйа
Уйбаан аҕатын алааһыгар эргэ өтөҕүн сөргүтэн, икки-үс ынахтаах буолан көһөн кэлэн, туспа ыал буоларга тэриннилэр. А. Софронов
Иккиэн булчут дьон буолалларын быһыытынан — чааркаан, айа, ырба сөргүтэр түбүккэ түстүлэр. И. Никифоров
3. көсп. Кими эмэ сэргэхсит, санаатын өрө көтөх. ☉ Подбодрить кого-л., поднять настроение кому-л.
Оо, Хара Муора …… Сүрэҕи сөргүтэр биэрэккэр Көччүйэ сынньанар кэрэтиэн! А. Абаҕыыныскай
[Иван] санаарҕаабыппын биллэҕинэ: «Миша, төбөҕүн көтөх!» — диэн сөргүтэрэ. Н. Кондаков
«Көмүскэһиллиэ!» — диэбит тыла кинини олус сөргүппүтэ. М. Доҕордуурап
ср. бур. һэргээхэ ‘возобновить, возродить’

туохт.
1. Тугу эмэ ууга, убаҕаска уган хамсатан эбэтэр ону иһигэр кутан, кирин эбэтэр туох эмэ тобоҕун суурайан ыыт, ыраастаа. ☉ Полоскать, выполаскивать что-л. Чаанньыгы сайҕаа. Таҥаһы сайҕаа
□ Мин тиэтэл үлүгэринэн чааскылары сайҕаан халыгыраппахтаабытым. П. Аввакумов
Сууллубут таҥаһы баалынайга көтөҕөн, үрэххэ сайгыы киирдилэр. Н. Габышев
Аналлаах таҥаһы устуохха, дьэ ол эрэ кэнниттэн биристээҥкини дезинфекциялыыр суурадаһыҥҥа сайҕыахха наада. ССЫа
2. Уугунан сууй, уһааран аас (өрүһү, сүүрүгү этэргэ). ☉ Уносить, смывать что-л. (течением, волной)
Туох баар куһаҕаммыт күөлбүтүгэр таҥнары устан киирэр. Ону туох да сайҕаабат. М. Доҕордуурап
Миэхэ биир тэҥ күндү барыта Сааскы уу сайҕаабыт күөлүнүүн, Булт кэмин кэнниттэн кыһыта Хойутаан кэлбит кус үөрүнүүн. М. Хара
Муораттан тахсар долгуннар биэрэктэр туруору эниэлэрин көөрөтөллөр, биитэр бытархай таастаах кумах пляжтары сайгыыллар. САИ ССРС ФГ
3. көсп. Тугунан эмэ көччүтэн, саҥаны санатан чэбдигирт, ырааһырт (хол., киһи санаатын). ☉ Очищать, освежать, оздоровлять чем-л. возвышенным, благородным (напр., умонастроение, сознание)
Киэҥ өрүс далааннаах сүүрүгэ араас бөҕү-сыыһы уһаарарын курдук, олох көмөлүйэр күүстээх сүүрүгэ урукку быдьар-быртах быһыылары эмиэ уһааран сайҕаабытынан барбыт. А. Бэрияк
Ырыа хомойбут, саппаҕырбыт кэмҥэ санааны сайгыыр, дууһаны чэпчэтэр сүдү күүстээх. «Кыым». Сайаҕас, дьэллэм салгыным Саппаҕы-сиппэҕи сайҕаата
Күрүлэс-көлкү тыалым Күдэни-туманы күрэттэ. «Чолбон»
4. көсп. Тугунан эмэ аймаан, суурайан суох гын, сүтэр, бараа. ☉ Расстраивать, разрушать (напр., чью-л. жизнь, благополучие), губить (напр., ум, энергию), рассеивать (напр., печаль), растрачивать (напр., деньги)
[Кырасыабай кыыһы] Саалаах саха Саргытын салайбыт, Салаҥ үбү сайҕаабыт Саарба кыыл оҕотугар Сабаҕалаан саҥарыахпын …… Санаатыгар тутууһу. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Манчаары:] Саргылаах олоххун, Санаарҕаама, сайҕыам суоҕа, Кэскиллээх кэмэлдьигин, Кэрэнимэ, кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов
Уолчааныам! Мин махтанабын Санаам ыарын сайҕаабыккар, Манньытаҥҥын, кыыһырдаҥҥын Аҕа дьолун амсаппыккар. С. Данилов
Сорохтор ити аһы [арыгыны] олус батыһаллар, өйдөрүн-санааларын барытын онон сайгыыллар. Н. Якутскай
5. көсп. Мээнэ сүүрдэн, элбэх көлөнү ырыар, күүһүн өһүл. ☉ Безрассудной ездой и плохим уходом измотать много лошадей (или др. упряжных животных)
[Кууһума] миинэр, көлүнэр ата уон хоммокко ыран охтоору сылдьар буолар, ат бөҕөнү сайҕаабыт, ырыарбыт. Н. Түгүнүүрэп
ср. др.-тюрк. сайха ‘разливать, наливать’, кирг. чайка ‘качать, колебать; полоскать’, тув. чайҕа ‘полощи во рту’, тат. чайкау ‘полоскать’