ж. кэрэхсэбиллээх сир; осматривать достопримечательности Москвы Москва кэрэхсэбиллээх сирдэрин көрүтэлээ.

нессв. 1. кого-что (осматривать) одуулаа, кэрийэ көр; 2. что, перен. (в речи, статье и т. п.) ырытан көр.

1) обходить (много мест), побывать (во многих местах); куораты кэрий= обойти город; дьиэлэри барытын кэрий= обойти все дома; 2) осматривать, проверять; сохсону кэрий= осмотреть пасти (ловушки) # ыалы кэрий= уст. попрошайничать.

1) стегать, прошивать; строчить редкой строчкой; суорҕаны сирий= простегать одеяло; сон сиэҕин сирий= прошить рукав пальто; 2) в ф. деепр. на =ан означает тщательность действия; сирийэн көр = тщательно осматривать кого-что-л.

туохт. Болҕойон, сирийэн көр, одуулас. ☉ Внимательно, тщательно рассматривать, вглядываться
Бодуйан көрбүтүм, кини түөрт уончалаах, орто уҥуохтаах киппэ киһи эбит. «Чолбон»
Баһыкка, бэркиһээн, киһитин сирэйин өссө бодуйан одууласпыта. С. Данилов
ср. тув. пода ‘оглядывать, осматривать; подумать’

1. дьэҥкэр 1 диэнтэн дьаһ. туһ. Түннүктэрин барытын кырыатаан, чэгиэн муустарыгар тиэрдэ дьэҥкэрдэн кэбиспит. Н. Заболоцкай
   Боппуруоһу билиэн тутуллубуттар дьэҥкэрдибиттэрэ: сэбиэскэй сэриилэр ханан, хаһан кимэн киирэллэрин ньиэмэстэр эрдэттэн билэ сыппыттар эбит. А. Данилов
   Друзьянов Александр Сергеевтиин …… хас киэһэ аайы сэһэргэһэр, мунаах санааларын дьэҥкэрдэр. М. Доҕордуурап
2. Курдаттыы көстөр тугу эмэ сырдыкка ыйдаҥардан көр. ☉ Осматривать, разглядывать что-л. на свет
   Лаврентий …… кыра одьукулуон бытыылкатын таһааран дьэҥкэрдэн көрдө. Н. Габышев

туохт.
1. Тугу эмэ үөһэ-аллара араастаан эргитэ туппалаа. ☉ Вертеть в руках, щупать, осматривать с разных сторон
[Ньукуус] лэппээскини эргитэн-урбатан көрүтэлиир. Күндэ
Көмүс тутааччы тааһы ылан эргитэурбата туппахтаата. Н. Якутскай
Пал Палыч ол толуонун илиитигэр бэрт өр эргитэн-урбатан көрбүтэ. Н. Заболоцкай
2. Булугас-талыгас өйгүнэн сатабыллаахтык сатаан эргин. ☉ Ворочать большими деньгами, заниматься крупными денежными обротами, управлять, распоряжаться чем-л. большим, важным
Эргитэн-урбатан сүрдээх дьон. Амма Аччыгыйа
Сатаан эргитэр-урбатар, тугун барытын сыанаҕа таһаарар киһи дииллэр. М. Ефимов
Тойон албыннаһар, ньылаҥныыр, сатаан эргитэр-урбатар дьону сөбүлүүр. У. Ойуур

туохт.
1. Кими-тугу кичэллээхтик болҕойон, сылыктыырдыы көр-иһит. ☉ Внимательно, изучающе осматривать кого-что-л.
Аны чинчийэн көрөн баран эттэ. Амма Аччыгыйа
Кинини аһаҕастык чинчийэр, билгэлиир, үөрэтэр харахтартан толло симитиннэ. Н. Лугинов
Тула хааман кунгааһын чинчийдэ. Н. Габышев
Тэлгэһэтин тула хааман, аан бастаан сирин-дойдутун чинчийдэ. «ХС»
2. Тугу эмэ наука ирдэбиллэригэр олоҕуран үөрэт, ырыт. ☉ Подвергать что-л. научному изучению, исследовать
Манна сир баайын чинчийэр уонча киһилээх эспэдииссийэ сылдьар. Т. Сметанин
Саха тылын мындырдаан чинчийбиттэр кини аһара баайын, ойуулуур-дьүһүннүүр тыла эгэлгэтин уһулуччу тутан бэлиэтээн тураллар. СТЫМ
Кэлин, улаатан, куоракка үөрэнэ киирбитэ. Чинчийэр үлэнэн, науканан дьарыктаммыт этэ. Б. Павлов
3. Ханнык эмэ чинчинэн, көрдөрүүнэн тугу эмэ (хол., ыарыыны) быһаар, бил. ☉ Произвести ряд наблюдений над кемчем-л., обследовать кого-л. (в связи с болезнью)
Быаргар таас үөскээбитэ дуу, үөһүҥ тахсар сирэ бүөлэммитэ дуу — чинчийэн, быһааран, эппэрээссийэлиэхпит. Софр. Данилов
Хаанын ылан чинчийиллиэ. Н. Заболоцкай
Оттон быраас үчүгэйдик чинчийэн көрдө. М. Доҕордуурап
ср. др.-тюрк. йинди ‘искать’