I догадка, предположение; гипотеза; бу билиҥҥитэ научнай сэрэх эрэ это пока ещё только научное предположение.
II осторожность || осторожный; маннык тубэлтэлэргэ сэрэх наада в таких случаях нужна осторожность; кини олус сэрэх киһи он человек очень осторожный.

ж. 1. (по гл. перестраховать) саҥардан страхованиелааһын; 2. (по гл. перестраховаться 1) саҥардан страхова-ниеланыы; 3. разг. (чрезмерная осторожность в чём-л.) страховкаланыы, хайыҥ охсунуу.

аат. Сэрэхэчийэн, быһаарыыта суох буолуу, саараҥнааһын, чугуруҥнааһын. ☉ Нерешительность, чрезмерная осмотрительность, осторожность
Кини кыларыйан турар кырдьыгы туох да кэтэмэҕэйдээһинэ суох этэрин Кууһума саарбаҕалыы санаабатаҕа. Тумарча
Биһиги хаһыа да буолан туох да тутулуга, кэтэмэҕэйдээһинэ суох барарга быһаарыммыппыт. «ХС»
Саҥаны, бастыҥы олохтооһуҥҥа, саарбахтааһын, кэтэмэҕэйдээһин биир да түбэлтэтэ тахсыа суох тустаах. «Кыым»

аат.
1. Сүөһүнү, кыылы хаайар күрүө, хаһаа. ☉ Изгородь, заграждение для скота, зверей
Сүөһүлэр хотоҥҥо кубулутуллубут хаамнарга тураллар. Далан
Куобахтары хаамҥа үүрэн киллэрэн баран, кэбэҕэстик тутан бултаныллар. ТСКБ
Барааннар намыһах күрүөлээх хаамнарыттан хап-хара харахтаах муус-маҥан ньуурдара быгара. Г. Николаева (тылб.)
2. Өрүс, үрэх уута устар хаата. ☉ Русло реки, речки
Үксүгэр уу олус түргэнник тоҕо анньан, өрүс хаамын да биллэрбэккэ соҕотохто быччас гыннаран кэбиһэр. Н. Лугинов
Урут оҕонньоттор уу хаамын хамсатар эрдэхтэринэ, ходуһа өрүү чээл күөҕүнэн алла турара хайдахтаах курдук кэрэ, астык көстүү этэй?! Хомус Уйбаан
Үрэхтэрэ хаамыттан таҕыстаҕына, улахан халаан буолар кутталлаах. «Кыым»
3. Туох эмэ таһынан барбатын, куоппатын курдук хайан, бүөлээн оҥоруу, оннук оҥоһук. ☉ Ограждение, преграда, барьер
Сиэрдийэлэри кэккэлэтэн киэҥкуоҥ хаам оҥороллор, ону тула тыраахтарынан буор астараллар. Далан
Кыһыҥҥы тымныыга ититэр турба тоҥмотун диэн эрбии көөбүлүн кутарга хаптаһынынан хаам оҥороллоро. «Кыым»
ср. монг. гам ‘бережливость; осторожность’

1) бог || божий; таҥара дьиэтэ церковь (букв. божий дом); таҥараны итэҕэйии вера в бога; таҥара аһа просфора (букв. божья пища); таҥара аһын курдук тутар обращается как с просфорой (очень бережёт что-л., дорожит чем-л. незначительным); таҥара үөрэҕэ богословие; таҥара биэриэ уст. бог даст; таҥара баарына богом клянусь, ей-богу; таҥара быыһаатын боже упаси; таҥараҕа махтан разг. благодари бога; таҥара көмөтүнэн слава богу (всё хорошо, благополучно); таҥара өстөөххө да биэрбэтин (или көрдөрбөтүн) и врагу своему такого не пожелаю (букв. пусть бог и врагу нашему не даст или не покажет); таҥараттан көрдөс = уст. молить бога, просить бога; таҥараҕа үҥк = молиться богу; таҥара гынан үҥк = молиться на * *кого-л., как на бога, боготворить кого-л.; *таҥара туһугар *разг. ради бога (пожалуйста, очень прошу); таҥара атаҕын кууһа сытар погов. лежит, обнявши божьи ноги (о ханже); таҥара сэрэҕи таптыыр посл. бог любит осторожность (соотв. бережёного бог бережёт; на бога надейся, а сам не плошай); таҥара уон оччону биэриэ ирон. бог сторицей воздаст (букв. бог даст в десять раз больше); 2) уст. нёбо; таҥара сараабыт наступает рассвет, рассветает, светает; таҥараҕа мастаммыкка дылы погов. всё равно, что нёбу палкой грозить (о бессильной угрозе) # таҥара табата дикий северный олень.

I
аат. Чахчытын билбэккэ эрэ сэрэйэн көрөн этии, таайыы. ☉ Догадка, предположение, гипотеза
Нууччалыы хоһооннорго билбэт тыллара үгүс буолаллар да, ол аһаҕас аҥхалааттары Микиитэ бэйэтин сэрэҕинэн дэхсилээн өйдүүр. Амма Аччыгыйа. Оччолорго Эллэй Боотуру кыргыс дуу, татаар дуу омук эбитэ буолуо диэн сэрэх эрэ буолара үһү. БСИ ЛНКИСО-1938
Чоочо бэйэтин сэрэҕинэн сэрэйэн, Манчаары Баһылай уматтаҕа диэн, кини ханна баарын, тугу гынарын ирдээбит. МНН
◊ Сэрэх хоту — чахчытын билбэт эрээри таайан, сэрэйэн көрөн, быһа холоон (хол., тугу эмэ гын). ☉ Не обладая точными сведениями, опираясь на толки и догадки, наугад (напр., делать что-л.). Сэрэх хоту кэпсии сылдьыма, тоойуом
□ Мин, ыйыттаҕына даҕаны, манна олорон сэрэх хоту туох диэхпиний, үөрүүнэн сөбүлэһиэм этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов. Муҥханы түһэриэххэ син этэ, ол гынан баран сэрэх хоту быраҕар эмиэ сатаммат. Доҕордоһуу т.
II
1. аат. Туохтан эмэ эрдэттэн дьаарханыы, кэтэнии-мананыы; сэрэнэ санааһын. ☉ Опасение; осмотрительность, осторожность
Таҥара сэрэҕи сөбүлүүр (өс хоһ.). Тоҥон ыксаан иһэр буолан, туох да сэрэҕэ суох ыал тэлгэһэтин иһигэр киирэн, манна бандьыыттар баалларын дьэ өйдөөн, биирдэ «бабат» диир. Н. Якутскай
Аккын манна аҕалан сүөрэ тардыы гына баай, сэрэх хаһан да куһаҕаны оҥорбот. Ф. Постников
Сэрэҕин сүтэрбит ньиэмэһи хаптатан баран ботугураата: «Биир эбилиннэ, манан бүппэккит буоллар». Н. Заболоцкай
2. даҕ. суолт. Ордук сэрэнимтиэ; сэргэх, кутталы, сыыһаны эрдэттэн өйдүүр. ☉ Особо осторожный, осмотрительный; чуткий, опасливый
Сэрэх, наҕыл Киргиэлэй быһа-хото тыллаахөстөөх убайыттан улаханнык дьулайар. Амма Аччыгыйа
Андаатар сэрэх кыыл, ол иһин умсар, ханан тахсарын муннарар, буор уйатын кистиир дииллэр. Далан
Кырдьаҕас дьон сэрэх, көрсүө соҕус буолуохтаахтар эбээт! Н. Заболоцкай
♦ Бэрт (улахан) сэрэҕинэн — олус сэрэхтээхтик, сэрэниин-сэрэнэн. ☉ Очень осторожно, с величайшими предосторожностями
Бэрт сэрэҕинэн табаҕын уматан баран, испиискэтин кэннигэр элиттэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэр бэрт сэрэҕинэн аппаны-дьаппаны аахтаран көрөн, оргууй уһуннардылар. М. Доҕордуурап
Отучча киһини талан, бэрт түргэнник тэринэн, улахан сэрэҕинэн, өстөөх тыылыгар тахсыбыппыт. И. Сосин