межд. прочь, вон, долой; киэр бар! уходи прочь!; вон отсюда!; киэр бырах = выбросить, отбросить прочь; киэр хайыс= отвернуться; киэр гын = убрать прочь; киэр эт = отвергнуть кого-что-л., отказать кому-л.

нареч. от түҥнэр = 1; түҥнэрһ ас = свалить, опрокинуть толчком; түҥнэри кэт = надеть что-л. наизнанку; түҥнэрв олор = сидеть спиной к кому-л.; түҥнэри саай = свалить с ног ударом; түҥнэри тэп = опрокинуть что-л. пинком; түҥнэри хайыс= отвернуться в сторону; түҥнэри ыт = застрелить (наповал); түҥнэри эргит = перевернуть (вверх дном) # түҥнэри өттө оборотная сторона; түҥнэри киһи человек, который всё делает наоборот, наперекор кому-л.

1. сыһ.
2. Бу диэки буолбатах, ол диэки; киэр, тэйэ, туора. ☉ Не здесь, там дальше; подальше, в стороне
   Антах уулусса баһын диэки эмиэ харабыл сылдьара көстөр. Эрилик Эристиин
   Антах, алаас кэтэҕинээҕи ыркый иһигэр, Саһылыкаан быталанан олорор. Н. Якутскай
   Антах көрүдүөргэ көбүөр устун учууталлар уонна иитээччилэр тыаһа суох төттөрү-таары хаамаллар. И. Данилов
   Антах сайылык оҕолоро аймалаһан, ньамалаһан иһэннэр эмискэччи ах баран хааллылар. А. Бэрияк
3. Ханнык эрэ объектан, предметтэн, туохтан эрэ анараа диэки. ☉ Дальше от какого-л. предмета, от чего-л.
   Көр, ити оройтон үс көс антах сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбээт. Амма Аччыгыйа
   Өстөөх сүрүн күүһэ Бэс арыыттан биэс километр антах, дэриэбинэ иннигэр обороналанан сытара биллибитэ. М. Доҕордуурап. Утар. бэттэх
   др.-тюрк. анда
   ♦ Аан антах бар (түс) — тугунан эрэ сөп буолбакка, дуоһуйбакка өссө аһара бар. ☉ Не довольствуясь чем-л., требовать дальше (больше) чего-л., сверх нормы
   Уолаттар муҥ кыраайдарынан таһаллара, тиритэллэрэ да, каменщик санаата биирдэ да сиппэт этэ. Кини дьэ эбии аан антах баран иһэрэ. А. Сыромятникова
   «Ээ, миэхэ туох буолуой», — диэн эмиэ аан антах түһэн ылла. М. Доҕордуурап. Антах хайыс — туох эрэ биричиинэнэн кими эмэ кытта бодоруһаргын, кэпсэтэргин-ипсэтэргин тохтот. ☉ По какой-л. причине перестать общаться, порвать отношения с кем-л. (букв. отвернуться, повернуться к нему спиной)
   Миигин Тоҕус халлаан иччитэ Тобулу кыраатын, Дьолбун тохтун! Ахтар айыы хотун ийэм Антах хайыстын Алгыһыттан матардын! А. Софронов
   Этэр эҥин тылбын Энчирэтэр буоллахпына, Кытаанах кырдьык тылбын Сыыһар буоллахпына, — Айыҥат хаан аймаҕа Аһынар санааларын аралдьытан Антах хайыстыннар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сүҥкэн далайым, Сүдү байҕалым, Антах хайыһыма миигиттэн, Ааттаһар аһаах киһиттэн. Күннүк Уурастыырап
4. сыһ. дьөһ.
5. Чопчу уонна абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын предмет анараа өттүгэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая конкретно-абстрактные пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, за которым совершается действие (дальше)
   Мин маҕаһыыҥҥа прилавоктан антах хаһан да бара илик буолан, чугуҥнуу-чугуҥнуу иһирдьэ атыллаатым. Софр. Данилов
   Ол түһүүттэн антах таба аһылыга суох буолан, ыт көлөнөн олорор дойду эбит. А. Софронов
   Ыт эһэни кытта охсуһа-охсуһа, сыыһа-халты харбата, кыылы дьонуттан антах улам тэйитэ сырытта. Н. Заболоцкай
   Онтон антах — сир уһуга, Бүтэр быыһа, сураҕа, дьэ саҕаланар. П. Тобуруокап
6. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын ханнык эрэ кэм, событие кэнниттэн буоларын, саҕаланарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на срок, время, событие, после которых совершается, начинается действие (отныне)
   Бу күнтэн антах Боппуолдьа айах Буоларыҥ тохтуур! Эллэй
   Мантан антах олохпут тигинэс буолуоҕа. П. Ойуунускай
   Дьадаҥы киһиэхэ онтон антах барар кыах көстүбэтэҕэ, онуоха эбии саас даҕаны ыраатан хаалбыта. Н. Заболоцкай
   Баччааҥҥа диэри эйигин өйөөбөккө кэлбитим. Мантан да антах миигиттэн өйөбүлү күүтүмэ! В. Яковлев. Утар. бэттэх

киэр ас — биир түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
Валентин Петрович кэлэн кууһаары гыммытын Клавдия Михайловна киэр анньар. Н. Якутскай
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Күндэ
Туманов илиитин киэр аста. Н. Габышев. Киэр бар — хантан эмэ бара оҕус, бара тарт, дьүгэлий. ☉ Уйди прочь, с глаз долой
Киэр баран Кэбэлийэ охсуохха. П. Ойуунускай
[Далбарай:] Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев. — «Күлүү-элэк оҥосто киирбит буоллаххына киэр бар, таҕыс!» Н. Якутскай
Киэр буол — киэр бар диэн курдук. [Ньукулай:] Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
Бар, киэр буол, сыакаар! — диэн киһитин сынньаары …… холдьоҕон таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
[Хаҥыллай:] Эн бэйэҥ киэр буол, бэйэҥ дьүгэлий. Манна мин дойдум, мин төрүт буорум. И. Гоголев. Киэр бырах (быраҕылын) — 1) тугу эмэ эмискэ, туора элит, илгэн кэбис. ☉ Выбросить, отбросить прочь. [Светлана] абааһы көрөн, сиргэнэ-сиргэнэ үөнү ылан киэр бырахпыта; 2) көсп. үүрүлүн. ☉ Быть отброшенным назад, изгнанным
Кэлбиттэр киэр быраҕыллан, Турбуттар тосторун ылан, …… Өстөөхтөргө күрэнэллэр. И. Эртюков
Ити кэмҥэ Монголияҕа Сэбиэскэй Арассыыйаттан киэр быраҕыллыбыт үрүҥ гвардеецтар этэрээттэрэ хорҕойбуттара. И. Федосеев. Киэр гын — кими, тугу эмэ суох гын, хомуй, ханна эмэ илт. ☉ Убирать прочь с глаз, чтоб не видеть и не слышать
Бу сатананы киэр гын... Бэҕэһээ Трофимовтаах кыыстарын илиитин быһа хаба сыста диэн, бу ытынан сылтаан миигин мөҕөн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Суолбуттан киэр гын төрүт Хоргус, албын доҕоттору. И. Гоголев. Киэр диэ — аккаастаа, буолунума. ☉ Отказать кому-л. в чем-л.
Билигин да мин, оо, күндү доҕоруом, Бэйэҥ эрэ тэйитэн киэр диэбэтэргин, …… Баарбын барытын биэрэргэ бэлэммин. С. Данилов
[Матаҥныырап] Айталыынаны кытта кэккэлэһэ олордо, ону Айталыына киэр диэбэтэ. В. Протодьяконов
Лунин бэйэтэ даҕаны уон иккилээх уолу кытта уһуннук ыаһахтаһарын киэр диэбэт этэ. И. Тургенев (тылб.). Киэр илгэр — тугу эмэ бэйэтиттэн халбарытар курдук, эрчимнээхтик туора элитэн кэбиһэр. ☉ Отбросить, отшвырнуть прочь, выкинуть что-л. Тигэн эрэр этэрбэһин Тиэтэлинэн киэр илгэн, Ньилбэктэрин тэбэнэн, Дьэбдьиэй туран кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Даша …… сиргэммит курдук, сону киэр илгэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович, суруйа олорор уруучукатын илиитин таһынан киэр илгээт, ойон турда. Н. Лугинов
Киэр кыйдаа — киэр үүр диэн курдук. Сэттэ уон сааспытын туолларбыт даҕаны, Киэр кыйдыы сатыахха кырдьыбыт санааны! Эллэй
[Өлүөнэ халаана] Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Атаанныыр, амньыалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммыт аҕата. Баал Хабырыыс
Киэр кэбэлий — киэр бар диэн курдук. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Кэһиигин кытта Киэр кэбэлий! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
— Оттон, эн эмээхсиэн, манна дьону бутуйума, киэр кэбэлий, дьиэҕэр бар! А. Сыромятникова. Киэр тип — сирэн кэбис, ким эмэ тугу эмэ эппитин ылыныма. ☉ Отвергать, отметать
[Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар …… киэр тибиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Бу тезиһи ГФР атын дойдулардааҕы дьыалатын миниистирэ киэр тибэр. ПА
Биһиги өбүгэлэрбит …… саха киһитин сиэрин-майгытын киэр тибэр эрэ киһи хоноһону холдьоҕуон сөптөөҕүн курдук саныыллара. «Кыым». Киэр уур (уурталаа) — тугу эмэ туора уур, уурталаа. ☉ Отложить, отставить в сторону что-л. Иһиттэрин киэр уурталаабыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эр киһи …… икки куобаҕы хостоон киэр уурталыыр. У. Нуолур
[Оҕонньор:] Кинигэни киэр ууран, Дьэ, сүүр, биллэр убайгар. А. Абаҕыыныскай. Киэр үүр — кими, тугу эмэ (хол., санааны) үүрэн, кыйдаан кэбис. ☉ Гнать прочь кого-что-л., отгонять
[Санааны] бэйэтиттэн киэр үүрэ сатыыр да, санаа сахсырҕа курдук арахсыбат. Амма Аччыгыйа
[Өрүүскэ:] Холкуостан киэр үүрүөххэ баар эйигин. Күндэ
Биһиги аармыйабыт …… өстөөҕү эмсэҕэлэтэн, утары атаакалаан киэр үүрэр. С. Васильев. Киэр элит — тугу эмэ илииҥ таһынан туора, ыраах садьыйан кэбис. ☉ Отбросить, откинуть, отшвырнуть
[Оҕо] бэргэһэтин соһуйбут курдук киэр элиттэ. Суорун Омоллоон
[Алаарап] ботуоҥкатын киэр элитээт, икки илиитин быластаабытынан умса түстэ. Л. Попов
Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Киэр эс — 1) тугу эмэ бэйэҕиттэн тэйитэн өрө күөрэтэн быраҕан, элээрдэн кэбис. ☉ Выбрасывать, выкидывать, отбрасывать, откидывать
Атырдьахтаах отун киэр эһэн үрэл гыннараат, оҕонньор …… күрүөҕэ иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] харчытын Мэхээлэ диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ; 2) көсп. кими, тугу эмэ суох гын, эһэн кэбис. ☉ Уничтожить, ликвидировать, искоренить
Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ эргэ олох эмэҕирбит силиһин. П. Тулааһынап
Ньиэмэс хааннаах ыттарын сир сирэйиттэн киэр эһиэхпит. ИИФ УС. Киэр этин — туохтан эмэ аккаастан, буолунума. ☉ Отказаться от чего-л. «Эргэ олохтон киэр этиниэҕиҥ». Амма Аччыгыйа
Ньукулай Дорогуунап маҥнай байартан да киэр этиммэт. ФЕВ УТУ
Ленскэй сиэртибэ буолта... Мин Онтон сүрэҕим ыалдьан, ытаан, Туох баартан киэр этинэммин, Дьонтон тэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
♦ Киэр хайыс — кимтэн эмэ кэлэй. ☉ Отвернуться от кого-л., разочаровавшись
[Киирик:] Бу көмүһү бэйэбэр иҥэриннэхпинэ туох буолабыный? …… Төрөппүт оҕолорум киэр хайыһыахтара. С. Ефремов
ср. саг. кедэр, хак. кидер ‘запад, на запад; в сторону’

I
төһө ахс. аат.
1. 2 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 2
Иккигэ иккини эптэххэ түөрт буолар. Мин икки ынахтаахпын, биирдэһэ тарбыйахтаах. Күндэ
△ 2 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 2
Икки кэрэх этиттэн маппыкка дылы (өс ном.). «Түөкүн! Разбойник!»- Икки уол икки тылынан суору мөҕөн баран, күлүстүлэр. Амма Аччыгыйа
2. Икки сааһы бэлиэтиир, көрдөрөр тыл (тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ В притяжательной форме обозначает возраст - 2 года. Сиэним иккитэ буолла
3. Оскуолаҕа куһаҕан билиини бэлиэтиир сыана (сурукка кавычкаҕа ылыллар). ☉ Школьная оценка успеваемости, означающая «неудовлетворительно, плохо»
Уолум «иккини» ылан кэллэ. Биһиги кылааспыт оҕолоро «иккини» ылбат туһугар охсуһаллар.  Бу чиэппэргэ «иккини» ыллаҕына - сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
♦ Бэйэ икки ардыгар (ыккардыгар, иккэрдигэр) эттэххэ - эн биһи эрэ истэрбитигэр, атын дьон истибэтигэр эттэххэ. ☉ соотв. между нами говоря
- Оттон, бэйэ ыккардыгар эттэххэ, мин сөбүлээмээри гынабын ээ. И. Никифоров
[Аркаас - Сибиэтэҕэ:] Бэйэ иккэрдигэр эттэххэ, булка-аска иҥсэ көбөрө кимиэхэ баҕарар тэҥ буолуо суоҕа дуо? П. Аввакумов. Икки ардыларынан (ардыларыгар) уу тохтубат (тэстибэт) - улахан доҕордуулар, куруук бииргэ сылдьаллар. ☉ соотв. водой не разольешь кого-л. (букв. между ними вода не просочится)
Кинилэр икки ардыларыгар уу тохтубат доҕордуулар. Амма Аччыгыйа
Тиэргэннэрэ тиксиһэ да буоллар, эр дьоннор соччо бодоруспаттар. Ол оннугар дьахталлар икки ардыларынан уу тэстибэт дьүөгэлиилэр. Софр. Данилов
Кинилэр аан бастаан куска, куобахха саалана сылдьан билсэн бараннар, Мишка уол көрүгэр-нарыгар тардыллан, бэрт сотору икки ардыларыгар уу тэстибэт дьоно буолан хаалбыттара. Р. Кулаковскай
Оттон киэһэ буоллар эрэ сүтэн хаалаллар - икки ардыларынан уу тохтубат буолан эрэллэр. В. Панова (тылб.)
Икки атаҕынан куоппут көр атаҕынан куоппут. Кини Сэргэйи кытта бииргэ соҕуруу үлэлии барбыт эбит, ол гынан баран, үлэ кытаанаҕыттан чугуйан икки атаҕынан куоппут. П. Аввакумов. Икки атах (атахтаах) фольк. - киһи; киһи аймах. ☉ Человек; человечество (букв. двуногий (с двумя ногами))
«Кини диэтэх уу ньуурун, Уоттаах хараҕын утаран Туруулаһан кэпсэтэр, Дьохсооттоһон мөккүһэр Биһиги сирбитигэр Икки атах суоҕа», - дииллэр. С. Данилов
Үлэ баар ээ, сэгэрдэриэм, икки атахтааҕы абырааччы. «ХС»
Үөрэх, билии суоҕуттан ордук икки атахтаахха туох ночоот, сор, түҥнэри кыраныы баар буолуоҕай!.. Суорун Омоллоон. Икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук фольк. - икки олус бөдөҥ, саллыылаах көрүҥнээх бөҕөтаҕа дьону (үксүгэр бухатыырдары) хоһуйан этии. ☉ Эпитет, употребляемый по отношению к двум борцам огромного роста, устрашающей наружности, с мощной мускулатурой
Ол кэннэ ньылбы сыгынньахтастылар: ортолоругар эрэ түнэ үс илии халыҥ холобурдаах сыалыйаны кэттилэр да, икки атыыр оҕуһу туруору туппут курдук дьон утарыта хайыһа түстүлэр. Ньургун Боотур. Иккигэ иккини эппит курдук калька - олус үчүгэйдик, ымпыгар-чымпыгар тиийэ (бил, быһаар). ☉ Как дважды два
Устудьуоннар кинини, иккигэ иккини эппит курдук, чуолкайдык билэллэр. Н. Босиков. Икки илиибин (илиибинэн) уунабын (сөбүлэһэбин) - тугу эмэ гынарга үөрүүнэн сөбүлэһэбин. ☉ Полностью согласен, с радостью поддерживаю (букв. свои обе руки поднимаю (двумя руками согласен))
Мин «Заряны» [теплоход аата] кытта барсарга икки илиибин уунабын. «Кыым»
Чэ, ол эрэн ыйытыыгар хардарыым: бастаан кэллэҕим утаа эбитэ буоллар, бука, икки илиибинэн сөбүлэһиэх, бэркэ табыллыбыт киһинэн ааҕыныах этим. ВВ ЫСЫ. Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт - илии үлэтигэр барыларыттан бастыҥ. ☉ Самый лучший, не имеющий равных (работник)
Ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов. Икки илиилээх - киһини кимин көрөн, биитэр үчүгэй, биитэр куһаҕан гына оҥорор үгэстээх киһи (үксүгэр ууһу этэллэр). ☉ Человек (обычно кузнец), качество работы которого всецело зависит от клиента (букв. с двумя руками)
Ньылбакы уус икки илиилээх.  Икки илиилээх, халбас харата рецензеннэр эмиэ баар буолааччылар. «ХС». Икки илиитинэн түстэ - үлүмнэһэн, өрүһүспүттүү саба түс. ☉ Набрасываться с жадностью на что-л. Ньиэмэс, өс киирбэх, мичээрдээн тииһэ килэҥнээтэ, килиэпкэ икки илиитинэн түстэ. И. Никифоров. Икки иҥиирдээх кэпс. - күүстээх үлэҕэ олус тулуурдаах, сылайбат-сындалыйбат. ☉ Очень выносливый, выдерживающий большую физическую нагрузку (букв. с двумя сухожилиями, двужильный)
- Хатыҥнаахха от тиэйиллибит сыарҕата турар. Ону пиэрмэҕэ илдьэн биэрдэргин? - Улаатыгар оҕолор, бу икки иҥиирдээх оҕону булбут дии, - ийэм эбии күүдэпчилэнэр. Нэртэ. Икки кулгаахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя ушами)
Ону [түүл түһээбиппин] икки кулгаахтаахха кэпсии илигим, дьэ кэпсээтэҕим бу... П. Ойуунускай
Дьэ, икки кулгаахтаах хаһан да истибэтэх сүллэр этиҥэ! «ХС». Икки куобаҕы эккирэт калька - икки араас сыалы-соругу тэҥҥэ толорорго дьулус. ☉ Гоняться за двумя зайцами
Сүрүн үлэтин таһынан үрүҥ көмүстэн ытарҕалары уонна биһилэхтэри кутан кэтэх аанынан ботуччу сыанаҕа атыылыыр идэлэммитэ. Икки куобаҕы эккирэтэн, кини бүгүн суут ыскаамыйатыгар олорор. «Кыым». Икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит түөлбэ. - киһини үчүгэй кэмигэр (атастаһан, доҕордоһон) туһанан баран, куһаҕан буоллаҕына быраҕан кэбиһэр. ☉ Отвернуться от кого-л., оставлять кого-л. за ненадобностью, считая более ненужным (букв. он ударил себя по головкам обоих бедер)
Бу сылы кыайбат кэм устатыгар Нил Нестерович кинини бэйэтин туһатыгар илдьэ сылдьан, ылгын уол оҥостон албаҕалаан аһаан, уйан сирин таба тайанан арыгыга үөрэтэн баран, таһырдьа быраҕан баран, икки өттүгүн баһын тэбэнэн кэбиспит эбит. Н. Босиков. Икки саары икки ардынан (ардыгар) - иэмэ-дьаама биллибэт курдук, быһаарыыта суохтук, саараҥнык, саарбах соҕустук. ☉ В неопределенности, в нерешительности, в неуверенности (быть, оставаться)
Ити курдук Уйбаан ойоҕунаан, соччо этиһэн барбакка, эйэлэһэн үчүгэйдии буолбакка, икки саары икки ардынан, хайдах эрэ үгүс аҥарын саҥата суох балай эмэ өр олордулар. А. Софронов
Мин санаабар, хайаан да туох эмэ буолуохтаах. Бу курдук икки саары икки ардыгар олоруо суохтаахпыт. Болот Боотур
Икки сирэй (сирэйдээх) көр сирэй. Мас күрдьэҕи эргитэ туппут курдук икки сирэйдээх дьоннор бааллар. Амма Аччыгыйа. Икки сирэй эбиккин дии? А. Федоров. Икки сур кырынааһы субуруччу туппут курдук фольк. - кыраһыабай дьахтар уһун синньигэс сыыйыллаҕас хаастарын ойуулаан этии. ☉ Постоянный эпитет народных сказителей, характеризующий брови красивой женщины (букв. как будто два серых горностая по одной линии протянули)
Икки сур кырынааһы Субуруччу туппут курдук Субуллаҕас хаастаах эбит, Эрэдэһиннээх үүн тиэрбэһин курдук Эрилкэй харахтаах эбит. Ньургун Боотур. Иккитинэн истибэт - истиэн да баҕарбат, адьас буолуммат (хол., көрдөһүүнү). ☉ И слышать не хочет, не допускает даже разговоров о ком-чем-л. (букв. своими двумя (ушами) не слышит)
Кини хаартылыырын ойоҕо бэркэ буойа, ытыыытыы көрдөһө сатыыра да, эрэ иккитинэн истибэт этэ. А. Софронов. Иккиттэн биирбит <буолуо> - икки утарсыылаах киһиттэн биирбит хотуо, кыайыа. ☉ Победителем будет один из нас (двоих)
Дьэ, иккиттэн биирбит! Эбэтэр кини уурайдын, эбэтэр мин. И. Никифоров. Иккиттэн биирэ - эбэтэр үчүгэй, эбэтэр куһаҕан буолуо; эбэтэр барытын ситиһиэм, эбэтэр төрүт мэлийиэм. ☉ соотв. либо пан, либо пропал
«Очукуо» [хаарты оонньуута] итинник ээ - бүтэһик хаартыгын: «Иккиттэн биирэ», - диэн баран ылаҕын. «ХС». Иккитэ эрбэҕин эргитиэ, үстэ сөмүйэтин төгүрүтүө көр эрбэх. Икки уот икки ардыгар - икки утарыта күүстэр икки ардыларыгар, икки өттүттэн куттал суоһуур түбэлтэтигэр (түбэс); хайа да диэки буолуоххун билбэт кыбыстыылаах балаһыанньаҕа (түбэс). ☉ соотв. между двух огней (находиться, быть)
Ол түүн Сиидэр адьас кыайан утуйбатаҕа, кини дьиҥ чахчы икки уот икки ардыгар кыбыллыбыта. Е. Неймохов
Мохоо төһө да икки уот икки ардыгар кыбылыннар, биир да тылы быһа ыһыктыбакка сөллөйө сытыйан олордо. «ХС». Икки хаамыылаах сиргэ - чугас баҕайы, бэрт чугас. ☉ Совсем близко, недалеко, в двух шагах
Хоп-хойуу, ньалака түү кэриэтэ сымнаҕас хаар түһэн үллүктүүр. Иннигэр икки хаамыылаах сиргэ туох баарын кыайан арааран көрбөккүн. Софр. Данилов. Икки хараҥаҕа - сарсыарда букатын эрдэттэн, халлаан сырдыан инниттэн киэһэ хойукка, хараҥа буолуор диэри. ☉ С самого раннего утра до позднего вечера, от темна до темна
Кыайыы туһа дии-дии икки хараҥаҕа харбыалаһарбыт. С. Никифоров
Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки хараҥаҕа. Фронт туһугар күүстээх үлэ оргуйар. Оҕонньоттор, эмээхситтэр, сэриигэ барбатах ыарыһахтар икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Адам сир хоруппута, үүнүү ыһан икки хараҥаны ыпсаран үлэлээбитэ. «Чолбон»
Кинилэри сүһүөхтэригэр туруораары Софья эмээхсин төһөлөөх икки хараҥаны силлэһиннэрбитэ буолуой?! «Кыым»
Икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри көр икки харанаҕа. «Мантан инньэ бэйэни харыстаннахха, үчүгэйдик эмтэннэххэ сатанар», - диэн санаалар өйүгэр охсуталаан аастылар да, хаһан да хара тыаны икки хараҥаттан икки хараҥаҕа диэри кэтэ сылдьан, ону тутуһуо баара дуо. «ХС». Икки харахпар көстүмэ - киэр буол, көрүөхпүн да баҕарбаппын. ☉ Вон!, прочь отсюда!; с глаз долой
Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев
Чэ, итиэннэ икки харахпар көстүмэ, киэр буол. Н. Якутскай. Икки харахтаах фольк. - киһи (нор. айымнь. киһини ойуулаан көрдөрүү). ☉ Человек (букв. с двумя глазами)
Ылалларын [уоралларын] икки харахтаахха көрдөрүөхтэрэ диэтэҕиҥ дуу?! М. Попов
Өрүс илин өттүгэр төһө эмэ күлүмүрдэс күн түһэн олорорун курдук, икки харахтаах көрбөтөх дьиктитэ буолла. «ХС»
Иһигэр икки муостаах киирбит көр ис IV. Охсоору гынна диэбиттии, Кулаак кэннинэн чинэрийдэ, Ол-бу диэн үөҕэн имиттим, Икки муостаах испэр киирдэ. Баал Хабырыыс. Сир-халлаан икки ардыгар - 1) туох да көрүүтэхарайыы-та суох, ким да өйөбүлэ, көмөтө суох (кими эмэ ханна эмэ хааллар). ☉ соотв. на произвол судьбы (оставлять кого-л.); между небом и землей (находиться)
[Кырдьаҕас:] «Ахсааным айыы дойдутугар сиппэтэҕинэ, таҥара сирхаллаан икки ардыгар хаалларыа», - диэн илдьит ыыталаабыта. А. Сыромятникова
Өлөөнө эдэр сааһыгар дьонноро эрдэ өлөннөр балта Татыйааналыын иккиэйэҕин сир-халлаан икки ардыгар хаалбыттара. «ХС»; 2) дьиэтэуота суох, иэмэ-дьаама биллибэт балаһыанньаҕа (хааллар). ☉ Без жилья, без пристанища, в неопределенном положении (оставлять кого-л.)
Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», - диэн махтаныаххын билиминэҕин, эн... Амма Аччыгыйа
<Икки> хараҕа туолар көр хараҕа туолар. Иҥсэлээх иинин буоругар икки хараҕа туолар (өс хоһ.). <Икки> хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн) көр хараҕа (харах) тэстэринэн (тэстиэҕинэн). <Икки> хараҕын уутунан суунар көр хараҕын уутунан суунар. Ити соҕотох уолгун эрдэттэн аһыйан, икки хараҕыҥ уутунан сууннуҥ дуо? И. Гоголев
<Икки> хараҕын үүтэ көстүбэт буолла көр хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Икки хараҕым үүтэ көстүбэт буолан кэллим эбээт. Н. Босиков
Ааныс соһуйда, туох да сүрдээхтик киҥэ холунна... Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолла. Күндэ
<Икки> ытыһа уот аһыйан хаалла көр ытыһа уот тымтан (аһыйан) хаалла. «Тур, атаһыҥ Манчаары кэллим», - диэбитим. Инньэ диэн бүтүөм икки ардыгар батыйам эһиллэ түспүтэ, икки ытыһым эрэ уот аһыйан хаалбыта. ИОВ МБ
◊ Икки арда - биир сиртэн атын сир ырааҕа; икки туох (ким) эмэ бэйэ бэйэлэриттэн ырааҕа. ☉ Пространство, разделяющее два пункта; расстояние между кем-чем-л.
Кырдьык, ити икки эрээт икки арда быдан кыараҕас. Үлэлииргэ моһуоктуо. П. Егоров
Икки маяк икки арда биэс килэмиэтир. ВНЯ М-5
Москва уонна Минскэй икки арда төһөнүй? ВНЯ М-5. Икки өлүүлээх (сыллаах) үүнээйи көр үүнээйи. Икки өттүгэр - туох, ким эмэ уҥа, хаҥас өттүгэр (хол., тугу эмэ уур). ☉ По обе стороны; справа и слева от кого-чего-л.
Дьиэтин аанын икки өттүгэр күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитин бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Суолларын икки өттүгэр субу-субу бөһүөлэктэр. Күннүк Уурастыырап
Икки састааптаах этии көр этии. Икки туочука көр туочука. Ааптар тылларын кэнниттэн сирэй саҥа иннигэр икки туочука турар. ЕНВ СТ. Икки тылланыы - киһи икки тылы билиитэ, туһаныыта. ☉ Двуязычие
Икки тылланыы билиҥҥи олох ирдэбилэ буолла.  Норуоттар - олоххо хардарыта сибээстэһиилэрин саамай боччумнаах түмүгүнэн икки тылланыы сайдыыта буолар. «ХС»
тюрк. еки, ики, икки
II
ситим т. Этии биир уустаах чилиэннэрин пааралаан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и, да)
Сир халлаан икки, Силлиэ ытыйбытын курдук, Титирии ньиргийэ тураллар. П. Ойуунускай
Ньукулай, Мэхээлэ икки кэпсэтэ-кэпсэтэ киирэллэр. А. Софронов
Биирдэ Күтэр Чыычаах икки кыттыспыттар. Суорун Омоллоон
△ Үгүстүк хатыланан туттуллар (оччоҕо биир уустаах чилиэннэр ыккардыларыгар соппутуой турбат). ☉ Может повторяться несколько раз (при этом запятая между однородными членами не ставится)
Ыт эмиһэ икки Кэччэгэй баай икки син биир. Саха фольк. Маайа икки Бүөтүр икки аны кинилэр дьылҕалара атын дьон илиилэригэр түбэһэрин биллилэр уонна онтон куттаналлара улаатта. Эрилик Эристиин
Кириисэ ааһан иһэн, Тимэппий иккини Өрүүскэ иккини көрөн саараан туран баран, мас быыһыгар саһан туран иһиллиир. Күндэ

I
1. аат.
1. Ким-туох эмэ сирэй диэки өттө, туох эмэ инники чааһа, өттө; ким-туох эмэ сирэйин хоту хайысхата, туһаайыыта. ☉ Перед (передняя часть чего-л.); передняя, лицевая сторона
Кинигэ иннэ тырыттыбыт.  Тыыраахы көтөрүм иннэ суптуйан, кэннэ сарайан …… ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
Атаҕын халаачыктыы ууран куорап иннигэр олорон иһэн казахтыы ыллыы иһэр эбит. Эрилик Эристиин
Иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
2. Ким-туох эмэ сирэйин туһаайыытынан баар туох эмэ. ☉ Находящийся впереди на некотором расстоянии от когочего-л.. Инним үчүгэйдик көстөр. Тыа иннэ барыта бадараан
3. Туох эмэ бэйэтэ дьаалатынан баран, устан иһэр хайысхата. ☉ Движение вперед
Туох барыта иннин диэки барар чаҕыл тэтиминэн. П. Тобуруокап
Олох иннин диэки устара. Д. Таас
Табаарыстар, биһиэхэ сорукпут биир. Иннибит диэки сырдык суолунан сайдыы. М. Доҕордуурап
4. көсп. Кэлэр, буолуохтаах кэм, кэнэҕэски. ☉ Будущее, будущность
Эдэр дьон буоллаххыт дии, онон иннигитигэр дьол-соргу күүтэр дьоно буоллаххыт. Эрилик Эристиин
Иннибитигэр маннааҕар күүстээх үлэ - быһыт оҥоһуута турар. М. Доҕордуурап
Эдэр саас иннэ уһун, Оҕо саас ундьура кэтит. С. Зверев
2. даҕ. суолт. Туох эмэ сирэй диэки өттүгэр баар. ☉ Находящийся впереди, передний, лицевой (о стороне)
Дьэ онтон ыла сылгы сүөһү үөһэ суох буолбут, ынах сүөһү илин тииһэ суох буолбут. Саха фольк. Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эһэ ол түһэ сылдьан биирдэ атыыр үөрүктүйбүт кутуругун кылыгар илин аһыытынан иилсэн хаалта. Суорун Омоллоон
♦ Бэйэ <эрэ> иннин көрүнэр - бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Заботиться, думать только о себе, преследовать только собственные интересы
Түүл алыбыгар бэриммэтэҕин, түһээн да соҕотох бэйэтин иннин көрүммэтэҕин астына санаата. Амма Аччыгыйа
Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов
Билигин, мин санаабар, сорох дьон бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр курдуктар. Г. Колесов. Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! алгыс. - айан дьонун алҕаан этии: айаҥҥытыгар мэһэй, моһол суох буоллун! ☉ Благословение путникам: чтобы на вашем пути не было помех! Счастливого пути! Илин атаххыт ибирэ суох буоллун, кэлин атаххыт кэбирэ суох буоллун! Саха фольк. Илин атаҕыҥ ибирэ суох буоллун, кэлин атаҕын кэбирэ суох буоллун! Охтоохтон охтума, саалаахтаан самныма! Ньургун Боотур. Илин былдьас - 1) спорт. күрэхтэһиигэ кими эмэ куотарга, ким эмэ иннигэр түһэргэ дьулус. ☉ Стремиться быть первым, опередить кого-л. в соревновании
Кинилэр спорт уон көрүҥэр илин былдьастылар. «Кыым»
Биһиги харса суох барабыт, илин былдьаһабыт. Н. Тарабукин (тылб.); 2) кимниин эмэ аат-суол былдьас, бэрт былдьас, кимтэн эмэ ордо сатаа. ☉ Соперничать с кем-л. в славе, известности, стараться превзойти, затмить кого-л.
Илин былдьасыһан, Иирсэн этиһэҕит да, Иһээччи да, илээт да Иккиэн даҕаны ини-бии идэлэр ини... А. Софронов
Баай баайы кытта төһө да илин былдьаспытын иннигэр, кылаассабай интэриэстэрэ биир. Бэс Дьарааһын. Иннигин быһа этинимэ - үксүгэр киһиргээн, чабыланан чахчы буолара биллибэт тугу эмэ саҥарар киһини «аны маннык саҥарыма, этимэ» диэн буойан, сэрэтэн этии (былыргы саха өйдөбүлүнэн тыл иччилээх: онон мээнэ, буолара биллибэти саҥардаххына төттөрүтүн оҥорон кэбиһиэн сөп). ☉ Не сглазь, не загадывай на будущее (по якутскому поверью, человеческая речь имеет собственного духа, к-рый может отвернуться от человека или сделать обратное ожидаемому, если вслух рассуждать о будущем, строить далеко идущие планы)
Сол эрээри билиҥҥиттэн, Суолбун ортолоон иһэммин, Иннибин быһа этимиим, Суҥхарымыым ирээппиттэн. М. Тимофеев. Иннигит (иннибит) диэки! - сирэйгит (сирэйбит) хоту барыҥ (барыаҕыҥ) диэн хамаанда, бирикээс. ☉ Вперед! (команда, приказ)
«Иннигит диэки!» - диир эн эрчим хамаандаҥ Абара сатараан дьиэһийиэ, Эн өрө күөрэппит өрөгөй знамяҥ Үрдүктэн үрдүккэ тэлээриэ. Эллэй. Иннигитин илиннээн эргэр. - эһиги тускутугар кыһанан; эһиги инникигитин быһааран. ☉ Делать что-л. в интересах кого-л. в ущерб своим собственным
Мин саллар сааһым тухары бу эрэ эмээхсин иннин илиннээн хаалаары гынным. Ньургун Боотур
Эһиги иннигитин илиннээн, эһигини аһатаары сордонор буолбаппын дуо? Л. Габышев
Оо, Дойдуом! Өһөх хаанынан тыыланан Өстөөх түһэр кэмигэр Мин Эн тыыҥҥын тыыннанан, Эн илиҥҥин илиннээн Өлөрсөөлөрсө Өлбөккө үүнүөм! Баал Хабырыыс
Икки илиилээҕи (урааҥхайы, иннинэн сирэйдээҕи) иннигэр түһэрбэт көр икки I. «Дарыбыан тылынан да, охсуһуутунан да урааҥхайы иннигэр түһэрбэтэх илэ дэриэтинньик», - диир Хаҥхата. «ХС». Иннигэр уктуо - ким эмэ өлбүтүн кэннэ кини өлүө. ☉ Умирать вслед за кем-л., пропустить кого-л. вперед себя (в смерти)
[Күлүк:] Арай сарсын эриҥ өлөн хааллын, оччоҕо эн талбыккынан сылдьыаҥ суоҕа дуо? [Кэтириис:] Миигин иннигэр уктаа ини. А. Софронов. Иннин биэрбэт - туох да модьуйууга, кыһарыйыыга бэриммэт, кыайтарбат, хотторбот. ☉ Не поддается на уговоры, не сдается, не уступает никому ни в чем
«Кимиэхэ да иннигин Биэримэ; Кырдьыбыккын!» - дииллэрин истимэ. С. Данилов
«Кэрэмэс, - ытын кэтэҕиттэн имэрийдэ,- табыллыбатыбыт ээ. Дьэ аны аппытын хайдах эргитэбит? Аны иннин биэрэрин аата суох». Р. Кулаковскай
Өһөгөйдөөх өстөөхтөргө иннин биэрбэтэх комсомолец, учуутал Г.Н. Васильев өлүүгэ уун-утары туран охтубута. «ХС». Иннин былдьаппыт - күүһэсэниэтэ эстэн, кыаҕын ылларбыт. ☉ Терять силу, способность сопротивляться чему-л.; морально покоряться, подчиняться кому-л. [Ат] тыҥата кыараан, тыынара кылгаан, иннин былдьатан илистэн иһэр эбит. П. Ойуунускай. Иннин быс - ким эмэ тугу эмэ гыныахтааҕын урут түһэн соруйан мэһэйдээ, атахтаа. ☉ Преднамеренно препятствовать кому-л. в осуществлении чего-л.
Хара саҥнаах, хас сыл кэтээтэ! Биир кэм иннилэрин бы-һа сылдьар. А. Сыромятникова. Иннин быһа хаампат - наһаа ытыктыыр, куттанар, толлор. ☉ Уважать, почитать, бояться кого-л.; сильно робеть перед кем-л. (букв. не сметь переходить дорогу перед кем-л.)
Былыр мин да хаһан эрэ кийиит буола сылдьыбытым, мин тойонноох, хотуннаах этим, онно тылларын утары саҥарыахтааҕар иннилэрин да быһа хаампат этим. А. Софронов
Кинилэр иннилэрин ким да быһа хаампат. Бэс Дьарааһын
Хайа эрэ алаас түгэҕэр олорор, төҥүргэстэрин уонна үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрин кытта кэпсэтиһэр курдук буолуо дуо? «ХС». Иннин көрүнэр (хайынар) - туох буолуохтааҕын билэр, кэнэҕэскитин өйдүүр (киһи). ☉ Предусмотрительный, дальновидный (человек)
Туох алдьархайай! Икки атах өйдөннө ини, үөрэхтэннэ ини хайдах иннин сатаан көрүммэт? И. Гоголев
Дьиибэ, санаабатах баҕайы, киһи иннин көрүнэрэ буоллар, өрүү өлүө суох этэ, таҥара айдаҕа. А. Сыромятникова. Иннин тымтыктанан (тымтык уматынан) көрбөт - кэлэр өттүгэр туох буолуон эрдэттэн билбэт, таайбат. ☉ Не прозревает, не может предугадать, предвидеть свое будущее
Иннин, тымтык уматынан, Эрдэтинэн көрбүт суох. Күннүк Уурастыырап
Киһи иннин тымтыктанан көрбөтүн курдук, оҕо да иннин уоттанан көрбүт суох. Ити кыыс, баҕар киһи буолуо... Д. Токоосоп
Тыый, ол мэник кыыс оҕо баҕайы хойут маннык буолуо диэн хантан тымтыктанан көрөөхтүөҕэй даҕаны. «ХС». Иннин ыл - кыай, хот, баһый; киһи тылын истэр оҥор, өрөлөспөт, мөккүспэт гын. ☉ Сломить кого-л.; заставить кого-л. признать себя побежденным
Көстөкүүнү айах атан саҥа таһаарбат чааһынан баҕас икки атахтаах иннин ылыа дии санаабаппын. Күннүк Уурастыырап
Балбаараны кытта хайа да бэйэлээх дьахтар этиһэн иннин ылбатах киһилэрэ. И. Никифоров
Нина, кырдьык дуо диэбиттии, соһуйан, уолу одууласта, онтон хайдах да утарылаһан иннин ылыа суоҕун өйдөөтө. «ХС». Иннинэн буолан - улгумнук ылынан, сөбүлэнэн; өһөспөккө, көнө сүнньүнэн. ☉ Послушно, с готовностью (делать что-л.). «Чэ, мэ, бу суругу кыладыапсыкка илдьэн көрдөр. Көрдүөн булан биэриэ. Бу кэннэ манна кэлэ сылдьыма, - сымнаҕас соҕустук саҥарда. - Хайа ол киһиҥ иннинэн буолан көрдүө үһү дуо?» А. Софронов
Дьоммун-сэргэбин кытта иннибинэн буолан, үлэлэстэрбин диэхтиибин. А. Федоров. Кини ийэлээх эрэ аҕатыгар иннинэн буолан таҥыннартарар... «ХС»
Иннинэн сирэйдээх - икки атах (атахтаах) диэн курдук. Иннинэн сирэйдээх Орто дойду урсунуттан Ордорбокко олохсуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Икки атахтаах, иннинэн сирэйдээх Иирэр илбиһэ, хара кырыыһа, солото-сокуона суох буолбат. П. Ойуунускай. Иннэ-кэннэ биллибэт - чуолкайа туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт. ☉ Неопределенный, неясный, неизвестный
Эчи иннилэрэ-кэннилэрэ биллибэт дьон, ханарытан этэллэр оҥоробун. Болот Боотур. Иннэ-кэннэ суох киһи - туох да аймаҕа, оҕото-уруута суох киһи, аймахтарыттан соҕотоҕун эрэ хаалбыт киһи. ☉ Безродный, одинокий человек, бобыль
Хайдах эн туох даҕаны иннэ-кэннэ суох киһи курдук алыс кырыыгын, хайа былыргы төрүт хааммыт биир сурахтааҕа. МНН. Иннэ чугаһаан (кылгаан), кэннэ ыраатан (уһаан) <иһэр> - кырдьыбыт, өлөрө чугаһаабыт. ☉ Состариться, приблизиться к концу жизни (о стариках)
Биһиги көлүөнэ иннибит чугаһаан иһэр. Софр. Данилов
Устан иһэр сыллар баттааһыннарыттан Дуугун бэйэтэ кырдьан, иннэ чугаһаан, кэннэ ыраатан, омуһаҕа сиҥнэн иһэр. М. Доҕордуурап
Уһунукиэҥи санаабакка олорбуккун. Онтуҥ дьэ билбитиҥ, кэнниҥ уһаан, инниҥ кылгаан бүтэрэ бу ыган кэлбит. Н. Лугинов
Кэннибит уһаан, иннибит кылгаан, Кырдьан бардыбыт диэмиэххэ. Баал Хабырыыс
Кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуйуом (чугуруйуом) суоҕа! көр кэлин. Этэн баран кэннибинэн кэхтиэм суоҕа, иннибинэн чугуруйуом суоҕа! Ньургун Боотур
Окко түспүт оҥоһуум биллин, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим биллин, Кэннибинэн эрэ кэхтиэм суоҕа, Иннибинэн эрэ чугуйуом суоҕа. П. Ойуунускай
◊ Илин аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - саҥарарга тыл өрө көтөҕүллэн уонна иннин диэки баран үөскэтэр аһаҕас дорҕооно (саха тылыгар: и, э, ү, ө). ☉ Гласный звук переднего ряда (в якутском языке: и, э, ү, ө).
II
1. аат. Күн тахсар өттө, туһаайыыта. ☉ Восток (часть горизонта, где восходит солнце)
Кырдьаҕас бааһынай оҕонньор Чампарыын Саарга киирэн эппит: «Эн оҕоҕор сөптөөх дьахтар баар буолуохтаах мантан тус илин». Саха фольк. Сол күн бэрэссэдээтэллээх суруксут охсуспуттар үһү диэн хоту, соҕуруу, арҕаа, илин …… тыл-өс тарҕана түспүт. Күндэ
Бөһүөлэктэн тахсан тус илин диэки көс кэриҥэ сири бардаххына, сүөһү пиэрмэтигэр тиийэҕин. Н. Заболоцкай
2
даҕ. суолт. Күн тахсар өттүнээҕи. Восточный. Илин улуустар Иитимньилэрин тэрийбит Таатта хатын диэн баара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Илин тумулга кини солооһуна сылтан сылга кэҥээн нэлэйэн иһэрэ. Амма Аччыгыйа
Марба олорбохтоон баран, тахсан илин өтөх диэки элэҥнии турда. Күндэ

I
көҕүй диэнтэн холб. туһ. Тахсыбыт күнү айхаллаан, бөһүөлэк бөтүүктэрэ көҕүһэ ыллаатылар. Л. Попов
Дьон мунньустан көрүлүүр көрө ол хаарты эрэ курдук санаан, көҕүһэ-көҕүһэ, мунньуста-мунньуста оонньууллар. Эрилик Эристиин
Көҕүспүт курдук, олбуор иһигэр үүнэн турар дороххой эрбэһин былаастаах бэттиэмэ оту охсон куугунатан кэбистилэр. А. Бэрияк
II
1. аат.
1. Киһи сиһиттэн үөһээ (моонньугар, сүнньүгэр диэри) өттө. ☉ Спина человека
Саҕатынан хаар киирэн, көхсүн тымныынан хаарыйбахтаата. Амма Аччыгыйа
Титиик кэннинээҕи ойуурга киһи көхсө элэкис гынан хаалла. М. Доҕордуурап
Таня саҥата суох бинсээги ылан көхсүгэр быраҕынна. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү арҕаһыттан сиһигэр дылы миэстэтэ. ☉ У животных: часть спины между загривком и крупом или поясницей
Сутаакы тириитэ сутуруо, Сылгы көхсө сыалыйа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ньуукка уол кылгас уктаах батыйатынан кыылы көхсүгэ сырбатта. Л. Попов
Кытаат, аһаа, сынньан! — диэн баран, оҕонньор оҕуһун көхсүттэн имэрийбэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Дьэ, доҕоор, биир куобах талах төрдүгэр көхсө мохчойон, хараҕа бүлтэйэн сытар эбит. Н. Тарабукин (тылб.)
3. Туох эмэ дьогдьойон, токуруйа үрдээн көстөр өттө. ☉ Дугообразная, выгнутая сторона чего-л.
Айа көхсө оҥорон, кытаанах баҕайы киил маһы кыһан тиниктэһэр. Күндэ
Борокуот гудога чускуутаан, Халлаан көхсө дуораһыйда. С. Васильев
Өскө балаҕан ыйыгар ый кэлтэкэтэ көхсүнэн тиэрэ түспүт буоллаҕына, хас даҕаны күнү быһа …… ичигэс күннэр буолуохтарын сөп. ДьСИи
4. Таҥас киһи көхсүн сабар өттө, кэннэ. ☉ Задняя, закрывающая спину человека часть одежды
Сон көхсүн абырахтыы олордо. Эрилик Эристиин
Ырбаахытын көхсө хайдыбыт. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ кэтэх өттө. ☉ Тыльная сторона чего-л.
Хортууһун көхсүнэн сүүһүн уонна моонньун соттумахтыы-соттумахтыы албыннык ньамырҕаата. Амма Аччыгыйа
Хараҕын уутун илиитин көхсүнэн сотто. Суорун Омоллоон
5. Тардыы форматыгар: туох эмэ үрдэ, ньуура, иэнэ. ☉ В форме принадлежности: поверхность, площадь чего-л., простор
Күөх садпытын чэлгитэ ибииртибит, Көччүйэр таас уулуссабыт көхсүн сууйдубут. С. Зверев
Күөл көхсө күндээрэн көстөрө. Күннүк Уурастыырап
Сир-дойду көхсө киэҥ. Күндэ
2. сыһ. суолт. Туттуу (сороҕор сыһыарыы) түһүккэ: ким эмэ кэннигэр, ким эмэ кэннинэн. ☉ В форме орудного (реже дат.) падежа: сзади, за спиной; задом (стоять, сидеть и т. д.)
Сэгэйэр ойуун кутуруксута уунан биэрбит дүҥүрүн уонна былаайаҕын, көхсүнэн олорон, икки илиитин кэннинэн уунан, ылар. Л. Попов
— Валерий Иванович, дорообо!.. — көхсүгэр, адьас чугас, киһи саҥарда. Л. Попов
Яков көхсүнэн да турдар, тугу эрэ бүтэйдии сэрэйэн, кэннин хайыста. Н. Заболоцкай
♦ Киэҥ көҕүстээх — кыраҕа кыыһырбат, уолуйбат; холку. ☉ Терпеливый, великодушный, способный переносить страдания, боль, неприятности
Бытархай суол аайы аахса сылдьыбат, киэҥ көҕүстээх киһи этэ. Н. Заболоцкай
Намыын майгылаах, …… киэҥ көҕүстээх, Сир ийэ бэйэтин курдук киппэ санаалаах саха дьахтара. С. Федотов
Кулаковскай Манчаарыны хаһан даҕаны, бэл диэтэр, бэйэтин тус өстөөҕүн Чоочону өлөрбөтөх, айылҕаттан киэҥ көҕүстээх, дириҥ өйдөөх гуманист киһи быһыытынан сыаналыыр. АЕЕ ӨӨ. Утар. кыараҕас көҕүстээх. <Киэҥ> көхсө кыараата — 1) кытаанах суолга түбэһэн ыксаата; тугу гыныан билбэт гына ыгылыйда. ☉ Ему стало тяжко, трудно; он оторопел, не зная что делать
Түҥнэритэ охсон, Түүтүн үргэҥнэтэн, Түлэй-балай түһэрдэ... …… Киһи эрэ буоллар Киэҥ көхсө кыараан барда. П. Ойуунускай
Болугур оҕонньор ааспыт ыар олоҕун санаан, …… кэргэнин аһыйбыт аһыытын өйдөөн көхсө кыараан олороро. Н. Якутскай; 2) туох эмэ буоларын эбэтэр ким эрэ кэлэрин кэтэһэ сатаан кыйахан, кыыһыр. ☉ Терпение его лопнуло; вот-вот выйдет из себя
Көһүтэригэр Көхсө кыараабыта буолуо диэммин, Кэтэһэригэр Кэтэҕэ көһүйбүтэ буолуо диэммин, Кэбэлийэнкэбэлийэн Кэллим эбээт... П. Ойуунускай
Кинээс күүтэн, көхсө кыараабыт этэ. Тугу да саҥарбатаҕа, бүтэйдии түтүр-татыр туттара. «ХС». Көҥдөй көҕүс кэпс. — акаары, өйө суох киһи. ☉ Пустая голова, тупица, дурак. Ырыаҕа көҥдөй көҕүс, өлөрүн-сүтэрин билбэт акаары, киһиргэс быһыытынан күлүллэр. Саха фольк. Көҥдөй көхсө эрэ кэпс. — ис тээбиринэ, оҥоһуга суох, тас барыла, уҥуоҕа эрэ. ☉ Остов, каркас чего-л.; коробка здания
Быһыт көҥдөй көхсө эрэ барыйан турар. Амма Аччыгыйа
Вислоухов биригээдэтэ дьиэ көҥдөй көхсүн эрэ туруорар. «Кыым». <Көҥдөй> көхсө эрэ олорор — билигин туох буоларыгар кыһаммакка, олох атыҥҥа санаатын ууран, атыҥҥа тартаран олорор. ☉ Сидеть отрешенно, отчужденно
Кэтириис бу бытаан сыарҕа үрдүгэр көҥдөй көхсө эрэ олорор, кини кыычыргыыр тыаһын кулгааҕа эрэ истэр. НС ОК
Манна, бу ыскамыайкаҕа, көҥдөй көхсө эрэ олороохтуур. Өйө-санаата ыраах, — ханна эрэ сэриилэһэ сылдьар уолаттарыгар. «ХС»
Тулааһынап сарсыарда, уутун ситэ астыбакка, лиэксийэлэргэ баран көхсө эрэ олортообута. «ХС». Көхсө билэр кэпс. — этинэн-хаанынан, сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэр. ☉ Предчувствует, чует что-л., догадывается о чем-л. (букв. спина его знает)
Манна түүнүн-күнүһүн киһи дэбигис быһаарбат, биир кэм бүдүк... хараҥа... Оттон Бүөтүр көхсө билэр, билигин... оруобуна түүн үөһэ буолан эрдэҕэ. А. Сыромятникова
Көхсө буһар көр көхсүн хаана кыынньар. Сорокин Чаровтаах тустарынан кэрэһэлээбититтэн кини көхсө буһан, түҥ-таҥ, өйүкүтөйүкү соҕус. Р. Баҕатаайыскай
Көхсө көөнньөр көр көхсүн хаана кыынньар. Төбөт баара, билиҥҥиттэн киһи тылын истибэт, — диэн Дуугун көхсө көөнньө олордо. М. Доҕордуурап. Көхсө кэҥээтэ — туохтан эрэ дуоһуйан эбэтэр ыксаллаах суолтан төлөрүйэн холкутуйда, уоскуйда, чэпчээтэ. ☉ Успокоился, вздохнул облегченно, отлегло на душе
Сөдүөччүйэ хойуу чэйтэн утаҕа ханан, көхсө кэҥээтэ. М. Доҕордуурап
Сипсики тугу да билбэттэр эбит дии санаат, көхсө кэҥээбитэ, кыараҕас хараҕа сырдаабыта. Л. Попов
Кэтириис аргыый уолу уураан ылла. Уолун минньигэс сытыттан туоххаһыйбыт ийэ, көхсө кэҥии, сүрэҕэ сымныы, сылаанньыйа түстэ. НС ОК. Көхсүгүн көрдөр кэпс. — 1) кыыһыран эбэтэр туоххуттан эмэ көҥөнөн кэннигинэн буол, түҥнэри хайыс. ☉ Отвернуться от кого-л., показать спину, не желая объясняться, разговаривать и т. п. Бар, тамыйахтары тардыс! — Сүөкүлэ кыыһырбыт курдук көхсүн көрдөрөн кэбиспитэ. В. Гаврильева
Онон хайыыбытый? Ыҥыран аҕалан баран, көхсүбүтүн көрдөрөн кэбиһэбит дуу? «ХС»; 2) куот, тэскилээн баран хаал. ☉ Бежать, отступать; показывать спину
Кэлбиппит, көхсүлэрин көрдөрбүттэрэ ырааппыт этэ. — Байбал Сүөдэрэбис хара балыырга түбэспит ыар күммэр көхсүн көрдөрдө. НС ОК. Көхсүгүн этит — күөмэйиҥ кэһиэҕирбитин чөллөрүтэн сөтөлүн (үксүгэр долгуйууттан, айманыыттан эҥин). ☉ Закряхтеть, закашлять (чаще всего от волнения, расстройства)
Күөмэйин оҥостунан Көхсүн үс төгүл этиппитэ. С. Зверев
Андриан чэйдии олорон, көхсүн этиппэхтээн баран, суругу сиэбиттэн ылан Машаҕа уунна. М. Доҕордуурап. Көхсүгэр оноҕостоох эргэр. — аска-үөлгэ эбэтэр тугу эмэ үллэстиигэ соһуччу түбэһэ түспүт киһи. ☉ Приходящий на пир или дележ вовремя, но случайно, везучий на угощение (букв. со стрелой на спине). Тэҥн. муннугар сыттаах. Көхсүн иһигэр — 1) бүтэйдии киҥинэйэн, иһиллэр иһиллибэттик (саҥар). ☉ Про себя, себе под нос (говорить, бормотать)
Аны Хобороос доргуччу саҥарара хаалбыт, көхсүн иһигэр эҥсэр. А. Сыромятникова; 2) саҥата суох, таһыгар таһаарбакка, туора киһи көрүүтүгэр биллэрбэккэ. ☉ Про себя (смеяться, злиться)
Көхсүн иһигэр абаланар. ПЭК СЯЯ
Көхсүн иһигэр күллэ. А. Сыромятникова. Көхсүн хаана кыынньар (буһар, көөнньөр) кэпс. — кимиэхэ, туохха эмэ ис-иһиттэн абаланар, кыыһырар. ☉ Пылать гневом, ненавистью к кому-л.
Абабыттан көхсүм хаана кыынньан кэлэр. М. Доҕордуурап
Дьоҥҥо көхсүн хаана буһан хаһыытаабытынан тиийдэ. Н. Босиков. Кыараҕас көҕүстээх — кыраттан да кыыһырар, тымтар. ☉ Способный быстро рассердиться, разгневаться; вспыльчивый, обидчивый
Катя элбэх тыллаах, татакайдаммыт …… кыараҕас көҕүстээх, харса-хабаана суох, бүрэ көрүҥнээх кыыс. А. Федоров. Миигин өһүргэскин, кыараҕас көҕүстээххин, солуута суох буолталыыгын диэн сэмэлиирэ. «ХС». Утар. киэҥ көҕүстээх
◊ Көҕүс хараҕа көр харах
Үрүҥ Уолантай Додор хоруолу …… үҥүүнэн көхсүн хараҕар тирээн испит. Саха фольк. Айталыын Куо көхсүн хараҕыттан Хараҕаланан баран, Хараҕын уутунан суунан, Иэйэ-туойа олорорун көрдө. П. Ойуунускай
Ат саҥардыы тэнийэн сүүрэн эрдэҕинэ оҕонньор уҥа көхсүн хараҕа ньир гына түһэр. Р. Кулаковскай. Көҕүс ыарыыта кэпс. — киһи, сүөһү тыҥатынан ыалдьыыта. ☉ Общее название болезней легких (у человека, животных)
Куйаас түстэ да, табаларга көҕүс ыарыыта көбөн таҕыста. Ити аата, саас төрүөх кэмигэр тымныйар эбит буоллахтара. П. Егоров
Саха народнай медицинатыгар бу үүнээйинэн [үөрэ отунан] бас ыалдьыытыттан, илиистиги түһэрэргэ, араҥтан, көҕүс ыарыытыттан эмтэнэллэрэ. МАА ССКОЭҮү. Көҥдөй көҕүс — киһи, сүөһү баһа, лабаалара суох сүрүн өттө. ☉ Туловище человека, животных
Киһи этин сүрүн чаастара: төбө, моой, көҥдөй көҕүс, илиилэр уонна атахтар. СМН АҮө
Дьардьамаҕа бас уҥуоҕун, көҥдөй көҕүс уҥуохтарын (сиһи, агданы) уонна лабаалар (илии, атах) уҥуохтарын араартыыллар. СМН АҮө. Көхсө сааллар — өр олорон, сылайан, көхсө ыалдьар, көһүйэр. ☉ От усталости, долгого сидения застыла, заныла спина
Кини көхсө сааллар быһыылаах — кириэһилэтигэр өйөнөн олорбохтуу түһэр. Суорун Омоллоон
Сорох-сорохтор истиэп киэҥ ньуурун көрөртөн харахтара сылайан, көхсүлэрэ сааллан, кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн утуйан хаалбыттара. Умнуллубат к. Көхсө тыаһыыр — сылайан, эстэн күрдүргээн тыынар. ☉ Дышать шумно, с хрипом (от усталости, изнеможения)
Мөлтөөбүт таба көхсө тыаһыыр сурахтааҕын мин урут дьонтон истэр этим. И. Никифоров
Кэнникинэн ыстаарсай күүһэ эһиннэ, бастаан аҕылыыаҕылыы хаарга силлээтэ, онтон көхсө тыаһаата, сиһэ кэдэҥнээтэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. көгүс ‘верхняя часть туловища, грудь; сердце, ум’, тюрк. көгүс ‘грудь’
III
даҕ., эргэр. Толору буолбатах, быһаҕас (иһит туһунан). ☉ Неполный (о посуде, емкости с чем-л.). Көҕүс кымыстаах көҕүөр иһит турар
♦ Көҕүс түс — 1) туохтан эмэ санаарҕаа, мунчаар, хомой; туохтан эмэ астыныма, дуоһуйума. ☉ Огорчаться, разочаровываться, расстраиваться из-за чего-л.
Киниттэн бэрт кытаанах тыллаах суругу туппута. Оннук суругу күүппэтэҕэ, улаханнык хомойон, көҕүс түһэн сылдьар. А. Сыромятникова
Валя кинини хомоппутуттан эмискэ көҕүс түһэн хаалла. А. Фадеев (тылб.)
Турар дьон кэлин кэккэлэригэр көҕүс түспүт кэпсэтии иһиллэрэ. М. Горькай (тылб.); 2) быһаҕас түс, ситэтэ суох буол; уруккутааҕар мөлтөө. ☉ Убавляться; ухудшаться, слабеть, затухать
Утуйар уум уу буолбата, аһыыр аһым ас буолбата. Доруобуйа төһө-хачча көҕүс түспүтүн этиллибэт даҕаны. Н. Заболоцкай
Тууйастаах арыы көҕүс түспүтүн биирдэ өҥөс гына көрө түһэн баран, …… ырбаахыны атыылыырга быһаарынныбыт. СДТА
Күүстээх Сокомуой умайан кэлэр, эмиэ да сөҕүрүйэн көҕүс түһэн хаалар ураһа уотун одуулаһа сыппыта. «ХС»
ср. др.-тюрк. коҕус ‘пустой’