совм.-взаимн. от аралдьый = отвлекать друг друга.

побуд. от иэдэй= 1) беспокоить, тревожить; 2) отвлекать, увлекать.

побуд. от сээбэҥнээ = отвлекать кого-л. (от основного занятия); эн кинини сээбэҥнэтимэ ты его не отвлекай.

останавливать; мешать (осуществлению чего-л.); отвлекать от чего-л.; айан киһитин сааратыма не задерживай путника.

1) диал. менять, подменивать; үтүлүкпүн аралдьыппыттар мне подменили рукавицу; 2) отвлекать (напр. от мрачных мыслей); утешать; ытыыр оҕону аралдьыт = утешить плачущего ребёнка.

нареч. 1) см. хаанньаччы ; хаанньары олорт = поставить, установить что-л. криво; хаанньары бар= (или тарт =) скривиться, перекоситься; 2) в сторону; хаанньары тарт = а) поворачивать в сторону (напр. коня); б) перен. уводить в сторону, отвлекать.

I 1) соблазнять, завлекать кого-л., кружить голову кому-л.; 2) отвлекать, сбивать с толку; 3) диал. стягивать, затягивать, зашивать (напр. дыру на одежде, вместо того, чтобы поставить заплату) # талаҕынан иирт = сплести что-л. из ивовых прутьев.
II взбивать (сливки, сметану).

1. саараа диэнтэн дьаһ. туһ. Эһигиттэн биһиги көлө көрдүүбүт, ону саараппакка, күнү-дьылы тарпакка, биэрэргитин-биэрбэккитин биллэриҥ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Кими-тугу эмэ аралдьытан тугу эмэ гынарын мэһэйдээ, тут, аралдьыт. ☉ Отвлекать кого-л. от чего-л., отрывать от дел
   Айыы-айа, мээнэ лахсыйаммын оҕолорбун, айан дьонун сааратан кэбистим. Амма Аччыгыйа
   «Мин барабын, аара көрүстэхпинэ, баҕар, сааратан тохтотон көрүө этим», — диибин мин кутталга ылларбыт ыалга. Н. Заболоцкай
   Быһаччы эт. Өйүүн барыахпыт. Ону-маны тэринэр элбэх. Уйбаан уолу сааратар сатаммат. И. Федосеев
3. кэпс. Киһини (хол., оҕону) чуҥкуйбатын курдук тугунан эмэ аралдьыт; саатат. ☉ Развлекать кого-л. (напр., ребёнка), занимая его чем-л.. Оҕону саарат, ытатыма
   □ Бэйи, ааҕааччы доҕорбун Саарата, аралдьыта, Кыбытан биэриим билигин Лирическэй киллэһиги. Баал Хабырыыс
   [Төрөппүттэрбит] оҕолору сааратар, оҕолорунан дьарыктанар бириэмэлэрэ, кыахтара тиийбэт этэ. ВПК СОо
   Миигин саарата, Эйигин саната Оһохпор оонньууллар Суоһа суох төлөннөр. Чэчир-76
4. поэт. Туох эмэ (хол., күн, халлаан) дьүһүнүн, сырдыгын түһэрэн оонньот, сандаарт. ☉ Отражать свет, сияние чего-л., озаряться светом (напр., солнца)
   Ырайга тэҥнээх Европа Ытык кырдьаҕас куората [Париж] Күнү, халлааны саарата Күлүмнүү, күүрэ турбута. С. Данилов

туохт.
1. Ким эмэ болҕомтотун атыҥҥа тардан, тугу эмэ гынарын умуннар, үлэтиттэн, дьарыгыттан араар, тэйит. ☉ Обращать чье-л. внимание на другое и тем самым отвлечь его от работы, занятий
Оҕонньор кыыһын сааһа ситэ илик, онон халыымын биирдэ көрдүө суоҕа, онон-манан аралдьытыма, хата сөбүлэн, сөп дуо? А. Софронов
Күнүс үлэспит болдьохпут кэлэн, проекционнай аппарааты көтөҕөн киирбит Миитэрэй үлэлии олорбут үлэбититтэн тута аралдьытта. Т. Халыев
«Бэйэ, аралдьытыма. Ону-маны саныыбын», — диэн күдээринэ хоруйдуур. М. Доҕордуурап
Кэбис, эн миигин аралдьытыма. Аата, бары-бары аайыттан куттаныах сир барамматаҕын. И. Федосеев
2. Кими эмэ санаатын чэпчэт, көнньүөрт. ☉ Отвлекать кого-л. (напр., от мрачных мыслей); развлекать, утешать
Харытыана эрэйдээх бу курдук үксүн курутуйа, үксүн санаарҕыы олордоҕуна, хата Настаа эмээхсин аралдьытта. П. Ойуунускай
[Маркс] адьас өлүөр диэри балаҕыран барбатаҕа, күлүү-элэк тылларынан биһигини аралдьытара. ЛВ МТА
Костя кинини кэпсээнинэн-сэһэнинэн аралдьытан, соҕотох онон да Марыынаҕа уонна Доропуун оҕонньорго улаханнык көмөлөстө. Н. Заболоцкай
△ Кими эмэ саатат. ☉ Развлекать кого-л.. Ити оҕону оонньуурунан аралдьыт эрэ
□ Аллара түһэн ыалдьыттары аралдьыт
Чаас аҥаара буолан баран кэлээр. Н. Островскай (тылб.)
3. Кэпсэтэр, сэһэргэһэр тиэмэҕин уларыт. ☉ Переменить, изменить тему разговора
Онтон уол, аҕа киһиэхэ куруубайдаабытын кэмсинэн, күлүүгэ-оонньууга аралдьытан кэбиһиэн баҕарда быһыылаах. Амма Аччыгыйа
«Тоойуом, сөмөлүөт кэлэрин-барарын төлөпүөнүнэн этээччилэрэ суох», — Слепцов кыыһы өһүргэтимээри, атыҥҥа аралдьытар. Н. Якутскай
«Бу сэриигэ кыайдарбыт, эйэ уһуннук, үчүгэйдик олохсуйуох этэ», — диэн Мичил убайа, кэпсэтиини атыҥҥа аралдьытан, саҥата элбээн барда. Г. Колесов
♦ Санааҕын аралдьыт көр санаа
Кини [Суоппуйа] куттанара. Санаатын аралдьытаары табах уурунан тардар, иһиллээн көрдөҕүнэ им-дьимҥэ дылы. Д. Таас
[Уйбаачаан] санаатын аралдьытаары, киэһэ аайы Таняҕа киирэн бириэмэтин атаарар үгэстэммитэ. М. Доҕордуурап
Ким да кэлэн санаабын аралдьытыа, сүрэхпин үөрдүө дии санаабат этэ [Ньургуһун]. Дьүөгэ Ааныстыырап

аат.
1. Итэҕэл өйдөбүлүнэн киһи өйүн-санаатын иччилиир, өллөҕүнэ этиттэн-хааныттан арахсан үөһэ көтөр ураты тыын. ☉ Дух, душа (бессмертное нематериальное, божественное начало в человеке)
Аҕабыыт өлбүт дьон дууһаларын таҥараҕа атаарар, төрөөбүттэри сүрэхтиир. Амма Аччыгыйа
Оҕом туһугар дууһабын да биэрэрбин кэрэйбэт этим. П. Аввакумов
Египтяннар киһи өлүгэ сытыйбатаҕына дууһата төттөрү кэлиэн сөп диэн итэҕэйэллэрэ. КФП БАаДИ
2. Киһи ис санаата, ис санаатынан айылгыта. ☉ Внутренний мир человека, душа
Киһи дууһатын аймаама. Ырыа норуот дууһатын көрдөрөр дииллэр. Суорун Омоллоон
Киһи дууһата хараҕыттан биллэр. Н. Павлов
3. кэпс. Киһи (киһини сирэн, сэнээн этэргэ). ☉ Душонка (о человеке с пренебрежением, ирон. оттенком)
Бэйэтэ да итинник айыллыбыт дууһа, тугу да улахаҥҥа уурбат. А. Софронов
Суонда ол киһини күрэтиэх дууһа үһү дуо? Софр. Данилов
4. Биир киһи, киһи (дьон ахсаанын ааҕарга). ☉ Душа (человек - при указании количества: одна душа, две души и т. д.)
Улуус иһинэн дууһа баһынан сири түҥэттии уурайыаҕа. П. Ойуунускай
♦ Дууһаҕын аралдьыт - ис санааҥ аймалҕанын санаабат буола сатаа, сэргэхсийэр, аралдыйар түгэннэ бул. ☉ Рассеять душевные переживания, отвлечься от горестных мыслей (букв. отвлекать душу). Аттыгар дууһатын аралдьытар истиҥ доҕотторо бааллара. Дууһаҕын ас - кистэлэҥ ис санааҕын кимиэхэ эмэ кэпсээ. ☉ соотв. раскрывать душу кому-л., перед кем-л. [Кыыстыын] Иккиэ эрэ буолларбыт Дууһабын аһан биэрэбин
Эвен фольк. Итинник учууталы үөрэнээччи таптыыр, хаһан даҕаны умнубат, киниэхэ дууһатын аһар эбит. «Кыым». Дууһаҕын туттар - кими эмэ олус таптаа, куккун туттар. ☉ соотв. души не чаять в ком-л.
Ол киһи хотойдуу хараҕар Дууһабын туттардым быһыылаах. С. Данилов
Туохтан киниэхэ бачча дууһатын туттарбытын бэл бэйэтэ бэркиһиир. Болот Боотур. Дууһаҕын уур - туох баар сатабылгын, кыһамньыгын киллэр. ☉ соотв. вкладывать душу во что-л. Марфусалов үлэ ханнык да салаатыгар буоллун, мэлдьи дууһатын ууран, бэринэн үлэлиир буолара. «Кыым». Дууһата аһаҕас кэпс. - ис санаатын кистээбэт, элэккэй, сайаҕас майгылаах. ☉ соотв. душа нараспашку. Дууһата аһаҕас киһини дьон сөбүлүүр. Дууһата сырдаата - ыар санааттан босхолонон үөрдэ, санаата көнньүөрдэ. ☉ На душе светло, отлегло на душе
Итини истэн мин дууһам сырдаан кэллэ. И. Данилов. Тэҥн. көхсө кэҥээтэ. Дууһата таҕыста харыс т. - өллө, тыына быһынна. ☉ соотв. испустить дух, отлетела душа (букв. душа его вышла)
Сотору дууһата тахсыбыта, тыына быстыбыта. Н. Якутскай
Аҕам тыыннааҕын баттаспытым буолан баран, дууһата тахсыан эрэ иннинэ тиийбитим. И. Тургенев (тылб.). Дууһата тырыттар - туга эрэ табыллыбатыттан иһигэр кыйыттар. ☉ соотв. душа надрывается у кого-л., душа разрывается от чего-л.. Били түгэни саныы-саныы дууһата тырыттар. Дууһата үөрэр - санаата олус көнньүөрэр, ис-иһиттэн үөрэр. ☉ Душа радуется у кого-л.. Эдэрдэр эрчимнээх үлэлэриттэн киһи дууһата үөрэр. Дууһата ыалдьар - улаханнык санааргыыр, санаата олус түһэр. ☉ соотв. душа болит за кого-л., у кого-л.. Кини оҕото атын сиргэ үөрэнэ барарын санаатаҕына дууһата ыалдьар. Дууһата эрэ тахсыбакка сытар - өлөрө төрүт чугаһаабыт, өлөөрү сытар. ☉ соотв. елееле душа в теле. Эһэтэ ол кэмҥэ дууһата эрэ тахсыбакка сытар этэ. Дууһатыгар киир - ким эмэ ис санаатын билэ сатаа, туоһулас. ☉ Влезать кому-л. в душу. Сүтүктээх киһи дууһатыгар киирэ сатаама. Дууһатыгар тур - өлөр, тыынын быс (киһиэхэ сыһыаннаах). ☉ Посягать на чью-л. жизнь, убивать кого-л. [Өлөксөөс:] Дьиҥнээх бандьыыт сылдьар эбит, кини мин аҕам дууһатыгар турбут курдук. Н. Туобулаахап
Барыта уон алта ньиэмэс дууһатыгар турдубут. Т. Сметанин. Дууһатын моруулаа - ким эмэ баҕарбатын соҥноон уһуннук эрэйдээ. ☉ соотв. тянуть за душу кого-л.
Сарсыардааҥҥа диэри дьиэбэр ыыппакка ону-маны кэпсээн дууһабын моруулаата. «ХС». Дууһатын таҥараҕа биэрдэ калька - тыына быһынна, өллө. ☉ Отдавать богу душу (умирать). Эбэтэ эрэйдээх дууһатын таҥараҕа биэрбитэ ырааттаҕа эбээт. Дууһатын уһугуннар кэпс. - киһи ис туругун сэргэхсит, санаатын көтөх. ☉ Заинтересовывать кого-л. чем-л., растормошить (букв. душу его будить)
Киһи төһө да кэпсээн, көрдөрөн дууһаларын уһугуннарбат оҕолоро бааллар. Н. Босиков. Дууһа хаһыыта калька - киһи ис туруга айманыыта, сиэкэнийиитэ. ☉ Крик души
Кырдьыга, ити тугу да туһалаабат дууһа хаһыыта этэ. Н. Босиков. Ис дууһатыгар тиийэ - олус дириҥник, улаханнык (хол., долгуй). ☉ До глубины души, до самого сердца (напр., волновать). Ис дууһатыгар тиийэ долгутар тыллары эттилэр. Ис дууһатыттан - уйулҕата долгуйуор диэри, олус истиҥник. ☉ От всей души, искренне
[Үүйэ] Валерий Ивановиһы, урут үөрэппит учууталын, киһи быһыытынан ис дууһатыттан ытыктаабыта. Л. Попов
Николай Титов мэтээлинэн наҕараадаламмытыттан ис дууһатыттан олус үөрбүтэ. У. Нуолур
Кини эйигин кытта ис дууһатыттан кэпсэтэрин, санаатын атастаһарын ситиһиэххэ баар. ПДИ КК. Сырдык дууһалаах - көнө майгылаах, үтүө санаалаах, кыһамньылаах. ☉ Добрый, бескорыстный, добросовестный (человек) (букв. со светлой душой). Сырдык дууһалаах буола улаат
◊ Ис дууһа - киһи төрүт айылгыта. ☉ Сущность человека
Оттон кистэлэҥ ис дууһата хайдах курдук баайый, дэлэгэйий, күүстээҕий! Суорун Омоллоон
Сэһэн боростуой дьон ис дууһалара баайын, сүрэхтэрэ ырааһын, санаалара үтүөтүн арыйан көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
русск. душа, душка