м. 1. эппиэт, харда; получить ответ на письмо суруккар хардата ыл; 2. (отклик) харда; 3. мат. эппиэт; ответ на задачу задача эппиэтэ; 4. (ответственность) эппиэт, хоруй; призвать к ответу эппиэккэ тарт.

и. д. от сэҥээр=; аудитория сэҥээриитэ внимание аудитории; конференция үлэтин бэчээт сэҥээриитэ отклики печати на работу конференции.

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохтан эмэ биилээҕинэн кыһыйан хоҥнор. ☉ Скоблить, скрести что-л. Илларион, суол уонна көҥүс икки ардыгар тимир күрдьэҕинэн, баһымньынан сир кырсын хоруйар. М. Доҕордуурап
2. Тугу эмэ ыһаары, олордоору сири тиэр, хорут. ☉ Взрыхлять почву, вспахивать землю для посева чего-л.
Бурдук ыста. От оҕуста. Сир хоруйда. Сиэмэ ыста. А. Софронов
Үс төгүл кирээдэтин ардын суханан хоруйбут. Суорун Омоллоон
Хас биирдии хаһаайын бэйэтин лоскуй сирин суханан, хоруурунан, баһымньынан хоруйан муҥнанара. БИД
3. Бытыккын бириитибэнэн төрдүттэн быс, бириэйдээ. ☉ Брить, бриться
Бытыгы хоруйдахха хойдор куолута. М. Доҕордуурап
Эргэ сыппах бириитибэ Макар иэдэһин хара дороххой түүтүн хоруйан чычыгыратар. М. Шолохов (тылб.)
4. Туох эмэ мэһэйтэн иҥнэн эбэтэр оннук иҥнибит курдук эмискэ тохтоо. ☉ Внезапно остановиться, натолкнувшись на что-л. Саҥардыы хомуллан эрэр тыраап тумсугар массыына кэлэн хоруйа түһэр. Н. Якутскай
Ааҥҥа кэлэн хоруйан турар ат үрдүттэн киһи атахтара бокуойа суох чороҥолоотулар. «ХС»
◊ Умса хоруй (түс) көр түс I
Эһэ ойбут күүһүгэр тэптэрэн ыраах буорга умса хоруйда уонна турбакка үллэҥнии сытта. Болот Боотур
Оҕонньор бастаан сөрүөстэ түстэ, …… сүүһүнэн тоҥ чигдигэ умса хоруйа түстэ. Эрилик Эристиин
Ытарбын кытта ньиэмэс умса хоруйа түстэ, атахтарынан салгыны тэбиэлээмэхтээтэ. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. хаз ‘копать’, монг. хару ‘скоблить, тереть’
II
аат. Ыйытыыга хардаран саҥарыы, харда эппиэт. ☉ Ответ на заданный вопрос, отклик на обращение
Биир кыыстан Миисэ суругу тутан баран, бэл хоруй суруйбатаҕа. Н. Габышев
Мин боппуруоһу эмиэ сатаан өйдөөбөккө, хоруйа суох аһардым. Н. Заболоцкай
Арамаан Хончос тылларын барытын ылыммыта да, хоруйун тугу да тута эппэккэ хаалбыта. И. Никифоров
ср. алт. каруу, маньчж. кару, бур. харюу ‘ответ’

1. аат.
2. Ыйытыыга хоруй, харда. ☉ Высказывание, сообщение, вызванное вопросом, ответ
   Хаппытыан хаһан да Халлаанын эрэнэр, Мэлдьи биир эппиэтэ Биһиэхэ иһиллэр. П. Тобуруокап
   Миитэрэй ити боппуруостарга эппиэт көрдүү сатыыр да, туһа суох. Күрүлгэн
   Дьүкээгирдэр хантан кэлбиттэрэй? Бу ыйытыыга чуолкай эппиэт суох. КАВ ХНК
3. Туохха эмэ (хол., сурукка) харда. ☉ Реакция, отклик на что-л. (напр., на письмо)
   Чүөчээски үнүрүүн укпут суруга суох гынан баран, ханнык да эппиэт мэлигир этэ. Суорун Омоллоон
   Үрдүк сололоох ыраахтааҕы көрдөһүүнү ылыммытын туһунан Ис дьыала миниистирин суһал эппиэтэ кэлбитэ. П. Филиппов
   Сеня кини суругун ылбыт буолуохтаах, туох эрэ эппиэт кэлэр? М. Доҕордуурап
4. Садаача суотун, ханнык эмэ соругу, боппуруоһу быһаарыы түмүгэ. ☉ Результат решения задачи, проблемы, ответ
   Учуутал остуолугар оҥоһуллубут аналлаах таблоҕа оҕолор эппиэттэрин көрдөрөр кыра лаампалар умайаллар. Н. Лугинов
   Сеня эксээмэҥҥэ билиэтигэр куруук толору эппиэти биэрэр. «ХС»
   Математика уруогар садаача эппиэтин бэйэ толкуйдаан таһаарбытыттан ордук үөрүү кыра оҕоҕо суох. ПАИ СМС
   4
   эппиэтинэс диэн курдук. Өйдөтүүлээх үлэ нуктаан, Өрөбөлүссүөннэй кылаан сыппаан, Илиилэрин аллара ыһыктыбыттар, Эппиэтэ суох алаарыһа сылдьыбыттар. С. Васильев
   Сиэбитаһаабыт, уорбут-алдьаппыт өттө билигин суут иннигэр эппиэти сүгэр. В. Титов
   «Буруйдаахтары эппиэккэ тардыбатахха, үлэ дьиссипилиинэтэ ыһыллыан сөп!» — Ордуосап лоп бааччы саҥарда. «ХС»
5. даҕ. суолт. Хоруйдуур, хардарар. ☉ Совершаемый в ответ, ответный
   Эппиэт да тыл суох. ПЭК СЯЯ
   Орунбаевтар сөбүлээбит эппиэт тэлэгирээмэлэрэ ылыллыбыта. Эрилик Эристиин
   Бүтэрээччилэр ааттарыттан кылаас старостата Алена Никитина эппиэт тылы эттэ. Т. Находкина
   ♦ Эппиэтэ илиитигэр — олус бардам, кими да истибэт (киһи). ☉ Человек, который действует по личному произволу, самодур. Ээ, ол киһи эппиэтэ илиитигэр

I обкладывать что-л. чём-л.; дьиэни хаарынан хай = обложить жилище снегом; оҕону суорҕанынан хайан биэр = накрыть ребёнка одеялом, подоткнув его со всех сторон.

II : суолун хай = идти по следам чьим-л., за кем-л., искать по следам, выслеживать кого-л., искать чьи-л. следы; кыыл суолун хай = идти за зверем по следу; хайдар суолун булбата , хаһыырдар саҥатын истибэтэ погов. ища, следов он не нашёл, крича, отклика не получил (т. е. совсем потерял того, кто был с ним вместе).

туохт.
1. Баран, сыҕарыйан, тарҕанан ханна, туохха эмэ кэл. ☉ Идя, двигаясь в каком-л. направлении, достигнуть чего-л., дойти
Кинилэр тыа саҕатыгар тиийбиттэр. Суорун Омоллоон
[Суор] ханна эрэ ыраах тиийэн түстэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Ырыам миэнэ ыраах тиийдин. Күннүк Уурастыырап
Салгыны сатарыйан сөмөлүөт мотуорун тыаһа бу тиийэн кэлбитэ. Н. Якутскай
Холбуйатыгар уот тиийэн хаппаҕын сиэн буруолата сытар. Т. Сметанин
△ Туһааннааҕын бул (кимиэхэ, туохха эмэ туһаайан саҥарбытыҥ, эппитиҥ). ☉ Доходить до адресата (о благопожелании, проклятии)
Мин алгыһым эйиэхэ тиийдин! Н. Лугинов
«Эн эрэйдээх кырыыһыҥ син-биир тиийиэ суоҕа», — диэтэ кини. М. Доҕордуурап
Никандрга ити тыл тиийдэ быһыылаах, саҥата суох хараҥаҕа мэлис гынан хаалла. А. Кривошапкин (тылб.). / / Өйгөр оҥорон көрөн эбэтэр түһээн ханна эрэ баар буолан хаал. ☉ Оказаться, очутиться где-л. (в мыслях, во сне)
Им-дьим ортотугар Микиитэ …… кинигэтин ааҕан, атын дойдуларга-дьоннорго тиийэн олорор. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччыам, тиийиэх биһиги Муустаах муора биэрэгэр, Кыайыы иһин силлиэлиин Бар дьон тустар сиригэр. С. Данилов
Мин Москваны киинэҕэ көрдөхпүнэ, түүнүгэр түһээн онно тиийбит буолабын. М. Доҕордуурап
2. Хайа эмэ кэмҥэ, туох эмэ түгэҥҥэ диэри тыыннаах буол, баар буол. ☉ Проживать, доживать до какого-л. срока, времени, события
Сайыҥҥа эрэ тиийдэрбит, оҕобут айаҕын үлэлээн дуу, бултаан балыгынан дуу төлүө этибит. Н. Якутскай
Оҕом онтон ыла турбакка көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Дьиҥэ бачча сааспар тиийиэм, олоҕу олоруом, ону-маны көрүөм диэн санаабат этим. В. Протодьяконов
3. Ханнык эмэ кэриҥи сит, ханнык эмэ кэриҥҥэ тэҥнэһэр буол. ☉ Достигать какого-л. определённого предела, доходить до какого-л. уровня
Уонча сааспар тиийиибэр ийэм өлөн хаалбыта. Эрилик Эристиин
Батальоҥҥа тиийэр ахсааннаах бартыһааннар этэрээттэрэ аармыйа ыстаабыгар соһуччу саба түһүүнү оҥордулар. Т. Сметанин
Бэрбээкэйдэригэр тиийэр хара дьууппалаах, кылгас сонноох дьахталлар. Н. Габышев. / / Туох эмэ түмүктээх буол, тугунан эмэ түмүктэнэр буол. ☉ Достигать какого-л. результата, иметь что-л. в результате
[Пётр Белолюбскай:] Оок-сии! Ол мин балтым эрэйдээх туох буруйдааҕар, туох аньыытыгар бу айылаах саакка-суукка тиийдэҕэй? П. Ойуунускай
Этиһиигэ тиийдилэр, Иҥин-дьүһүн дэһистилэр, Илгитиһэн кэбистилэр. П. Тобуруокап
Күрээн, суол оймооҥҥут, Күлүүс хаайыытыгар тиийиэххит. С. Васильев. / / Кимиэхэ эмэ тэҥнэс, тэҥнээх буол (үксүн буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Равняться на кого-л., сравниваться с кем-л. (обычно употр. в отриц. ф)
Эйиэхэ тиийэр кийиит биһиги аймахха суох. Далан
«Бу уол ийэтигэр тиийиэ дуо», — диэн таарыйа миигин хомуруйан ылаллара. И. Гоголев
[Дьахталлар] бары туох эрэ итэҕэстээх, Оксанаҕа дьүһүннүүн, быһыылыын-тутуулуун тиийбэккэ дылы этилэр. Суорун Омоллоон
4. Туох эмэ нааданы, көрдөбүлү ситэри толуйар ахсааннаах, кээмэйдээх, кыахтаах буол. ☉ Быть достаточным, иметься в необходимой мере, в нужном количестве
«Быйыл оппут да тиийээ ини», — диэтэ Доромоон, дэлэгэй киһи быһыытынан үөрэ-көтө. Күндэ
Үрэх суолугар киирэн баран, Микиитэ ой дуораана тарҕанарын кэрэхсээн, күүһэ тиийэринэн улаханнык ыллыы истэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Саха өрөспүүбүлүкэтэ сүөһүнэн олорор ааттаахпыт, ол да буоллар арыыбыт, эппит тиийбэт. С. Ефремов
5. Тугу эмэ хайаан да оҥорорго күһэлин. ☉ Быть вынужденным сделать, совершить что-л. «Чэ, сатыы барарбытыгар тиийэбит», — диэбитэ кини. Суорун Омоллоон
Тойон суоһуттан-суодалыттан төһө да толлубутун иһин, Бурхалей аккаастанарга тиийдэ. Эрилик Эристиин
Сергей мух-мах барбыта, ол эрээри кэпсииригэр тиийбитэ. В. Гаврильева
6. кэпс. Өйгөр киирдин, өйдөө. ☉ Проникать в сознание, вызывать отклик, доходить
— Киһи сотору өссө атын планеталарга көтүөҕэ. — Һы, ол эйиэхэ субу тиийдэ дуо? Өр айаннаабыт доҕор. Н. Лугинов
Кэмэндээн ити этиитэ Сидор Бакланов өйүгэр тиийдэ быһыылаах. Н. Якутскай
♦ Аҥаар да атаҕар тиийбэт көр аҥаар
Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап
Илиитэ тиийбэт көр илии. Биһиги сорох биллэр-көстөр прозаиктарбыт уонна поэттарбыт суруйууларыгар тылбаасчыттар илиилэрэ букатын да тиийбэт. «ХС»
Мин илиим тиийбэтэ суох курдук саныырым да. «ХС»
Илиитэ тиийдэ көр илии. Илиитэ тиийдэ да уол иирбит курдук буолла. Амма Аччыгыйа
Эмиэ илиитэ сурукка тиийдэ. Н. Габышев
Хомунардыы тэринэн, сэбин-сэбиргэлин сыҕарыталаата, өтүйэлээх балтатыгар кытта илиитэ тиийдэ. «ХС»
Муннуҥ тыаһа муораҕа тиий көр мурун. Сылайбыт дьон утуйан хайыы-үйэ муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. И. Никифоров
Өлөксөөстөөх утуйан муннуларын тыаһа муораҕа тиийдэ. Г. Нынныров
Муҥур уһукка тиий (киир) көр муҥур. Муҥу-сору көрөммүт, Муҥур уһугар тиийэммит …… Иэскэкүүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
Муҥур уһукка тиийэн, эдьиийэ эрдэ төрөөбүт уонна хойут төрүүр уулаах ынахтары солбуһуннара сылдьан көлүйэргэ дьаһал биэрбитэ. Н. Босиков. Санаата тиий- бэт — санаатыгар да кыайбат, сиппэтхоппот. ☉ Даже в мыслях не мочь достигнуть чего-л.
Бу хаһан бар дьоҥҥо дьоллоох олох күнэ тахсыах бэйэтэй? Санаатахпына санаам тиийбэт, өйдөөтөхпүнэ өйүм хоппот. Суорун Омоллоон
Бу күөл хомуһа, лаҥхата кус оҕотугар кириэппэс тэҥнээҕэ, хайа да бэйэлээх сааһыт санаата тиийбэтэ, оннооҕор сиэмэх көтөр кынаттаах бииһэ сатаан бултаспаттар. С. Никифоров
Санаата тиийэр көр санаа II. [Хаалдьыт:] «Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов
Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт. Былыргы олоххо элбэх оҕолоох саха киһитэ быстар дьадаҥы, тиийбэт тирии, тарпат тараһа буолан …… олороохтуура. В. Протодьяконов
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байантайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. АДП КБ. Тиис-тыҥырах тиийэринэн — төһө кыалларынан, кыах баарынан. ☉ Насколько хватит сил. Быйыл соҕотоҕун оттоон, тиис-тыҥырах тиийэринэн муҥнанна. Тоҥор-ириэнэҕэр тиий — тугу эмэ тиһэҕэр тиийэ быһаар. ☉ Доводить что-л. до логического конца
Киргиэлэй холкута эбитэ буоллар тоҥоририэнэҕэр тиийэн баран уурайыах киһи, холкуос мунньаҕын тэрийээри иһэр буолан, ааһарга тиэтэйдэ. Д. Таас
ср. др.-тюрк. тег ‘доходить до чего-л., достигать чего-л., прийти к чему-л.’, алт. тий ‘касаться, трогать, попадать’