1) тень || тенистый; күлүк сир тенистое место; күлүккэ олор = сидеть в тени; күлүккүттэн куотуоҥ суоҕа погов. от своей тени не уйти; 2) отражение; ууга түспүт ый күлүгэ отражение луны в воде.

прил. 1. сиэркилэлээх, сиэркилэ; зеркальное стекло сиэркилэ өстүөкүлэ; зеркальное отражение сиэркилэ ньуур; 2. перен. (блестящий, гладкий) килэгир, килэҥ; зеркальный паркет килэгир паркет.

тарелка; мин иһэр тэриэлкэ- глубокая тарелка для супа; кыра тэриэлкэ мелкая тарелка; уу устун көмүс тэриэлкэ устан иһэр үһү загадка по воде плывёт серебряная тарелка (ууга күн, ый күлүгэ отражение солнца или луны в воде).

тыктар диэнтэн хай
аата. Эрэнгиэн сардаҥатынан тыктарыы эмиэ итэҕэстэрдээх. А. Фёдоров
А. Кулаковскай саха литературатыгар миэстэтэ, оруола, суолтата аан бастаан ленинскэй тыктарыы (отражение) түөрүйэтигэр олоҕуран быһаарыллыбыта. АЕЕ ӨӨ
Мантия көҥдөйүн уунан толоруу уонна боруоҥканан ууну тыктарыы быыстала суох хатыланар буолан, кальмар чааска биэс уон килэмиэтири устуон сөп. ББЕ З

искусство
аат. Олоххо баары айан-тутан оҥоруу, уобарастаан көрдөрүү. ☉ Творческое отражение, воспроизведение действительности в художественных образах, искусство
Литература, ускуустуба туоҕун-хайдаҕын, хайдах тыллан, сайдан иһэрин быһааран көрүөх тустаахпыт. «Чолбон»
Эһиги, саха ыччата, кэскилгит инники, үөрэхтэнэн, ускуустуба эйгэтигэр талаһыҥ. «Саха с.». Вася уолчаан ускуустуба абылаҥар, бэйэтэ да билбэтинэн, ылларан эрэр кэмэ эбит. «Кыым»

1. аат.
2. Үксүгэр тимиртэн эбэтэр алтантан оҥоһуллубут иһиттэр о. д. а. тэриллэр тас өттүлэриттэн чараас гына көмүһүнэн эбэтэр атын металларынан сотуллубут бүрүөһүннэрэ. ☉ Тонкий слой золота, олова или другого металла, покрывающий железные или медные изделия, позолота, полуда
   Ойуулуом дуу, түннүк герань сибэккитин, сылабаар тымныы дуйун. И. Гоголев
   Күн уота, сылабаар үрүҥ солотуу дуйуттан тэйэн, истиэнэни сырдатта. М. Тимофеев
   Цинка дуй дьэбиннирбэтинэн ордук, кэнсиэрбэ ньалбаана да барар. ПАЕ ОС
3. көсп., поэт. Уу ньууругар халлаан күөх урсуна, күн, ый сырдыга тэйэн көстүүтэ. ☉ Отражение на поверхности воды лазури неба, переливающийся блеск, отсвет солнца, луны
   Сотору толоон үрдүнэн туналҕаннаах ый тахсыаҕа, күөлгэ күлүгүн көрүнэн көмүс дуйун суурайыаҕа. Күннүк Уурастыырап
   Күһүммүт түһэн Өлүөнэҕэ көмүс дуйун суурайда. М. Ефимов
   Ол ыйбыт таҕыста, Чуумпурбут өрүһү Дуй кутан кылбатта. П. Тулааһынап
4. даҕ. суолт. Килбэҥнээн, күлүмүрдээн көстөр. ☉ Блестящий, сверкающий
   Ый күөлгэ көмүс дуйун көрүнэр. Күннүк Уурастыырап
   Бигиир дуй долгун түөһүгэр Бэл ый кытта нуктаата. Сандал дуй мандардаах күһүммүт сайыны ыраах атаарар. М. Ефимов

1. даҕ. Эҥин араас өҥнөөх, дьүһүннээх, ала-эриэн ойуулаах. ☉ Ярко-пестрый, цветастый, со всевозможными узорами, узорчатый
   Ойуур устун дьэрэкээн таҥастаах оҕолор сырсаллар (тааб.: моҕотой). Эбэ толоон …… алтан отунан аспыт, дьэрэкээн сибэккинэн тэлгэммит. Күннүк Уурастыырап
   Саҥа дьыл харыйата …… араас дьэрэкээн уоттарынан дьиримнии, күндээрэ-сандаара, ыҥыра-тырымныы турар. П. Тобуруокап. Тэҥн. дьэрэкээ
2. аат суолт. Эҥин эгэлгэ өҥ, ойуу, туох эмэ чаҕылхайдык эриэннэнэн-эгэлгэлэнэн көстүүтэ. ☉ Разноцветность, пестрота, цветистость, узорчатость; изощренно-узорчатое, яркое отражение чего-л.
   Арылыйар кустук дьэрэкээнэ, Сиппит ый көмүс мөһүүрэтэ барыта кинини [таптыы көрөр кыысчааммын] санатар! С. Васильев
   Муостаҕа түһэн оонньуур Күнтэн сырдык дьэрэкээн. Таллан Бүрэ
   Дьэдьэн, отон угунан Дьэрэкээнин тэлгэтэн, Илгэ сайын ийэбит Илэ-чахчы эргийбит. А. Бродников
   ◊ Дьэрэкээн от - үрдүк намчы умнастаах, дэлэгэй сэбирдэхтээх, күөх өҥнөөх бытархай сибэккилэрдээх элбэх сыллаах от үүнээйи. ☉ Василистник (род многолетних трав семейства лютиковых)
   Алаас кэриитигэр үүнэр дьэрэкээн от суурадаһынын дьон тымныйан ыарыйдахтарына иһэн үтүөрэллэрэ. «ХС». [Народнай медицинаҕа] дьэрэкээн отторунан сыыстарыыттан, мурун тымырыытыттан, баастан эмтэнэллэрэ. МАА КОЭҮү. Дьэрэкээн өлүү эмп. - бопторор ыарыы (киһи, сүөһү тыына хаайтаран ыалдьар ыарыыта). ☉ Эмфизема легких (расширение легких с уменьшением их подвижности, нарушением функций дыхания и кровообращения)
   [Атыыр оҕус:] Дьэрэкээн өлүү буолан, Үрүҥ күүгэнинэн күрдүргэччи аҕылаан, Тылбын былас таһааран, Айахпын аллаччы атан, Алтахтаан айаннаан ааһабын. Саха нар. ыр. II
   ср. алт. эрекен 'бусы (крупные)'

аат.
1. Туохха эмэ чуоҕур курдук сырдык ойуу эбэтэр туспа хараҥа дьүһүн. ☉ Крапинка, пятно
Сур самыытыгар уонна ойоҕосторугар үрүҥ толбоннордоох бэртээхэй ат. Н. Якутскай
Биир моҕой моонньугар таас харах курдук быһыылаах толбоннор бэрт чуолкайдык көстүбүттэрэ. ЛА ИУА
Ыйга баар хара толбоннору сахалар «ый иччитэ», «оргуһуохтаах кыыс» дииллэр. КНЗ СПДьНь
2. Күүскэ сырдыыр, тыгар эттик (хол., күн, ый) ыраахтан туналыйан көстүүтэ. ☉ Отражение яркого светила (напр., солнца, луны), отлив, отблеск, отсвет
Ый толбоно туналыйа сырдаппыт кыараҕас ыллыгын устун хаамтаран тачыгыратан истилэр. Л. Попов
Истиэп уҥуор сырдыы түһэр Ый толбоно суһумнуу. П. Тобуруокап
Киирэн эрэр күн толбонугар күөл ньуура чаҕылыйа күлүмүрдүүрэ. И. Федосеев
3. Дьүһүн, өҥ араастык оонньоон көстүүтэ. ☉ Перелив (всеми цветами радуги), переливчатость
Таҥнары туттахха, түүтүн төбөтө сырдык толбонунан оонньоомохтуур хара саһыл. Амма Аччыгыйа
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха Толбон түспүт. С. Данилов
4. көсп. Киһи иэйиитэ, ис санаата, туруга тас көрүҥэр, сирэйигэр (үксүгэр хараҕар) көстүүтэ. ☉ Проявление на лице различных чувств человека (обычно во взгляде)
Өлөксөй харахтарыгар улахан таптал, үөрүү сырдык толбонноро оонньуу тураллар. Амма Аччыгыйа
Хараҕар эҕэлээх толбон көстөн ааста. А. Фёдоров
Наум кэтит сирэйигэр үөрүү толбоно түһэн, ис киирбэх буолан көһүннэ. «ХС»
◊ Күөх толбон көр күөх I
Күөх толбон сөтүөлүүрэ Көтөр-мөҕөр Бүлүүбэр. В. Потапова. Тыл толбоно — тыл хос суолтата, дэгэтэ. ☉ Различие, дополнительный оттенок, нюанс значения, слова. Поэттар тыл араас толбонун табан тутталлар
ср. тув. долбан ‘румянец’, бур. толбо ‘пятно’

аат.
1. Өйгөр кими, тугу эмэ илэ-чахчы баар курдук оҥорон көрүү. ☉ Живое, наглядное представление о ком-чём-л., образ
Миэхэ харахпар бу көстөн кэллэ Ол нуучча кыыһын уобараһа тиллэн. М. Ефимов
Арыт-арыт кини уолун уобараһа остуоруйа дьоруойун кэриҥэр тиийэ, кини иннигэр үүнэн-улаатан көстөрө. М. Горькай (тылб.)
[Өйбөр] көҥүл куйаарга ыыт диэн кэнники көрдөспүт Дерсу уобараһа субу тиийэн кэлэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
2. Дьиҥ олоххо баары литература, ускуустуба айымньыларыгар туох эмэ нөҥүө уус-ураннаан көрдөрүү. ☉ Обобщённое художественное отражение действительности, образ (в искусстве)
Вася Старостин поэт этэ. Тулалыыр эйгэтин уобараһынан өйдүүрэ. М. Ефимов
«Ыаҕастаах уунан кутар» сомоҕо домох уобарас, тэҥнэбил көмөтүнэн үөскээбит биир уустук өйдөбүлү көрдөрөр. СЛСПҮО
Кириитиктэр бу айымньыга ойуур …… ийэ дойду кэрэтин, кыаҕын, баайын-дуолун, өлбөт үйэтин уобараһа буоларын саамай сөпкө ыйаллар. ФЕВ УТУ
3. Айымньы, киинэ о. д. а. геройун майгыта-сигилитэ, киһи быһыытынан уратыта, ураты мөссүөнэ. ☉ Тип, характер, образ (в художественном произведении)
Кини өйүттэн Айаал уонна Күн Чөмчүүк уобарастара өргө диэри арахсыбатылар. С. Никифоров
[Дария Слепцова] оонньообут оруоллара, айбыт уобарастара хайдах эрэ ис-истэриттэн ураты иэйиилээх буолаллара. «ХС»

аат.
1. Истэр уорган билэр тыаһа, саҥа. ☉ То, что воспринимается органом слуха, звук
Бииктэр санаатыгар, лыҥкынас дорҕооннор, кыҥкынас кылыһахтар чыычаах буолан көтөр, сибэкки буолан иһиллэр курдуктар. Л. Попов
Манна мин истэ таалабын Модун, эйэҕэс дорҕоону, Өлүөнэм, эн сүүс ырыаҕын Уонна Алампа хоһоонун. С. Данилов
Хормуоска оонньуур Дорҕооно үрдээн-намтаан, дьүрүһүйэн, наскыйан, дьиэ иһин чуумпутун үрэйэр. М. Доҕордуурап
2. көсп., кэпс. Туох эмэ кимтэн-туохтан эмэ суола-ииһэ, түмүгэ тарҕанан биллиитэ, иһиллиитэ. ☉ Отражение чего-л.; обнаруживаемые следы чего-л.; отзвуки, отголоски
Ааспыт сэрии дорҕооно сүтэ илик кэмэ этэ. Чурумчукулар тустарынан Дорҕоон сурах тарҕаммыт. Эллэй
Дьоҥҥо кэпсээйэҕин, дорҕоону оҥороойоҕун. П. Тобуруокап
3. тыл үөр. Киһи саҥатын өйдөнөр саамай кыра кэрчигэ. ☉ Членораздельный элемент произносимой речи, звук
Дорҕооннору сурукка буукубаларынан бэлиэтиибит. ПНЕ СТ
◊ Айах аһаҕас дорҕооно тыл үөр. - уос кыттыгаһа суох айаҕынан эрэ этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, и). ☉ Ротовой (нелабиализованный) гласный звук (напр., а, э, и)
Уос аһаҕас дорҕооно у кэнниттэн айах аһаҕас дорҕооно а кэлэр. ПНЕ СТ
Биһиги матырыйаалларбытыгар мантан ураты уос уонна айах аһаҕас дорҕооннорун аралдьыһыылара эмиэ бааллар. ВМС СДО. Аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - тыҥаттан тахсар салгын айах иһигэр ханнык да мэһэйдэри көрсүбэккэ ааһарыттан үөскүүр дорҕоон (хол., а, о, у). ☉ Гласный звук (напр., а, о, у)
Аһаҕас дорҕооннор бары куоластаах буолаллар. ПНЕ СТ
Аһаҕас дорҕооннор уос кыттарынан эбэтэр кыттыбатынан икки аҥы арахсыылара түүр тылларыгар барыларыгар баар. ВМС СДО. Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһиитэ тыл үөр. - тыл сүһүөхтэрин аһаҕас дорҕоонноро инники сүһүөх аһаҕас дорҕоонугар сөп түбэһэн наарданан туруулара. ☉ Гармония гласных, сингармонизм
Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһэр сокуона Саха төрүт тылларыгар уонна сахалыы суруллар киирии тылларга кэһиллибэт. ПНЕ СТ. Аһаҕас дорҕооннор силлиһиилэрэ тыл үөр. - уһатыылаах аһаҕас дорҕооннор эбэтэр дифтонунан бүтэр туохтуур олоҕор аһаҕас дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллэригэр аһаҕас дорҕооннор холбоһон биир дорҕооҥҥо кубулуйуулара. ☉ Слияние гласных при аффиксации
Саха тылыгар аһаҕас дорҕооннор силлиһиилэрэ элбэхтик көстөр. Бүтэй дорҕоон көр бүтэй II. Бүтэй дорҕооннор бары тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ. Бүтэй дорҕооннор аралдьыһыылара тыл үөр. - тыл бүтэй дорҕооно тыл историческай уларыйыытын түмүгэр атын бүтэй дорҕооҥҥо кубулуйуута. ☉ Соответствие согласных (особое соотношение согласных звуков, обусловленное действовавшими и действующими в языке фонетическими закономерностями)
Говордарга бэлиэтэнэр бүтэй дорҕооннор араас аралдьыһыылара сороҕор саха тылын бу ураты дьылҕатыттан тоҥустуу-маньчжурдуу уонна монголлуу тыллар сабыдыалларыттан төрүттээхтэр. ВМС СДО. Быыһылыыр бүтэй дорҕоон тыл үөр. - саҥа уорганнара ыксар быыстарынан салгын сыыйыллан тахсарыттан үөскүүр бүтэй дорҕоон (хол., х). ☉ Щелевой согласный звук (напр., х)
Түүр тылыгар тарҕаммыт төлөрүйэр тылчаан бүтэй дорҕооно к саха тылыгар уларыйан быыһылыыр бүтэй дорҕоону х-ны биэрбит. ВМС СДО. Пааралаһар бүтэй дорҕоон тыл үөр. - куолас кыттыгастааҕынан эбэтэр кыттыгаһа суоҕунан араастаһар бүтэй дорҕооннор (хол., б - п, г- к). ☉ Парные согласные (звуки, противопоставляемые по признаку глухости - звонкости, напр., б - п, г- к)
Тыл пуормата уларыйыытыгар пааралаһар бүтэй дорҕооннор солбуйсаллар. ПНЕ СТ. Уос аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - уос кыттыытынан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., о). ☉ Губной гласный звук (напр., о)
Сахалыы тыл наар айах аһаҕас эбэтэр уос аһаҕас дорҕооннортон турар. ПНЕ СТ
Төрүт тылларга эмиэ уос аһаҕаһа дорҕоно дьүөрэлэһэн дифтонг оннугар уһатыылаах о кэлэрэ баар буолар. ВМС СДО. Уос бүтэй дорҕоон тыл үөр. - аллараа уоһу үөһээ уоска (эбэтэр үөһээ тиистэргэ) сыһыаран биитэр даҕайан эттэххэ үөскүүр бүтэй дорҕоон (хол., б). ☉ Губной согласный звук (напр., б)
Б- төлөрүйэр уос бүтэй дорҕооно. ДНД СБТФ. Хоһулаһар бүтэй дорҕоон тыл үөр. - хат этиллэр бүтэй дорҕоон (сурукка икки буукубанан бэлиэтэнэр, хол., нн). ☉ Удвоенный согласный (звук, образованный посредством удвоения двух одинаковых фонем; в якутской графике обозначается двумя буквами, напр., нн)
Ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕооннор - бары хоһулаһар бүтэй дорҕооннор. ПНЕ СТ