одёргивать окриком кого-л.; накричать на кого-л., отругать кого-л.

сов. кого, разг. сынньан биэр, хаарыйан биэр (побить); дэлби мех, үлтү сэмэлээ (отругать).

сов. 1. что, чего (насыпать во что-л.) кут; 2. кому, прост, дьарыйан биэр (отколотить); мөҕөн биэр (отругать).

туохт.
1. Төбө-төбөттөн илгиэлэс. ☉ Дергать, таскать друг друга за волосы, пригибая головы вниз
Тыаллаах Өксөө уонна Сыыспай Сүөкүлэ тарбахтарынан баттах баттахтарыттан ылсан, умсарыта кирдиэлэһэ тураллар эбит. «ХС»
2. көсп. Дэлби мөх-эт. ☉ Сильно отругать, отчитать
[Махсыым оҕонньор:] Микииттэ, тоҥсоҕой үөл мастан үөннэһэ сатаабытыгар дылы, быһа хасыһан, кирдиэлэһэн тахсар буоллаҕа үһү. Харысхал

туохт. Кими эмэ куоласкын сонотон мөх; көбүөлээн күүскэ саҥар. ☉ Одергивать сердитым окриком кого-л.; раздраженно накричать на кого-л., сильно отругать кого-л.
Ити оҕонньору тоҕо күргүйдээтиҥ, кини туох да буруйа суох. А. Софронов
«Быһаххын бырах!» — уол сомуогун туруоран халыгыратаат, туох баарынан күргүйдээтэ. Уустаах Избеков
Эмээхсин саҥата чуулаан түгэҕэр «ньаах» диэтэ, Кууһума иккиһин күргүйдээтэ. Н. Павлов

туохт., кур.
1. Тугу эмэни олус иҥсэлээхтик, оботтоохтук сиэ, ис. ☉ Есть, пить жадно, неразборчиво, жрать, трескать
«Аһыаххытын баҕарар буоллаххытына, баран лааппыттан ылан, дэлбэрийэ охсуҥ!» - диэт, Евстегней атын самыытын быһа биэрэр. Н. Якутскай
Чэйиҥ, бурдугуҥ элбэҕэ бэрт буолан, күн аайы хойуу чэйинэн утахтанаары, лэппиэскэни дэлбэрийээри гынаҕын дуо? И. Гоголев. Бэҕэһээ дьахтарын убайа кэлбит. Инньэ гынан арыгыны дэлбэрийэн, ынахтарыгар бара сылдьыбатах. А. Федоров
2. Кимиэхэ эмэ бардьыгынаа, күргүйдээ. ☉ Накричать на кого-л., отругать кого-л.
Ийэтэ Даарыйа эмээхсин эрэйдээҕи хайдах бардьыгынаан дэлбэрийэр этэй? Амма Аччыгыйа
Бу кэлэн табах эрэ тартым дии, онуоха тоҕо дэлбэрийэн кэллиҥ? А. Сыромятникова

1. кирдиэлээ диэнтэн дьаһ. туһ. Аккын кирдиэлэт. ПЭК СЯЯ
   Аттарын хатыҥҥа уһуннук өртүү баайан, кирдиэлэтэн аһата ыыттылар. А. Бэрияк
   Ити эн кирдиэлэтэр көлөҥ (атыҥ) тэрилигэр үбү суккуйбахтаабытым. Н. Апросимов
2. Төбөтүттэн, туохха эмэ умса баттыы-баттыы, илгиэлээ. ☉ Вцепившись в чьи-л. волосы на затылке или надавливая на затылок, трясти кому-л. голову лицом вниз
   Мииткэ Дараҕары …… сирэйинэн муостаҕа кирдиэлэтиэх санааны ылынан, дугдуруҥнаан баран, тохтоото. И. Никифоров
   Эн миигин …… кэтэҕим аһыттан ылан кирдиэлэппитиҥ. Д. Апросимов
3. көсп. Туохха эмэ дэлби мөх-эт, дьарыйан биэр. ☉ Сильно отругать, отчитать кого-л. за что-л. [Андрей Сергеевич:] Уорбуккун да уорбуккун диэн кирдиэлэтэр куһаҕан содуллаах буолуон сөп. Л. Габышев
   Пленумҥа киллэрэн кирдиэлэтэр сүрэ бэрт. С. Никифоров
   ♦ Сирэйгэ-харахха кирдиэлэт — дэлби мөх-эт, сирэй-харах ас. ☉ Распекать, укорять, попрекать кого-л. за что-л. Малыысхап силиэдэбэтэл сирэйгэ-харахха кирдиэлэтэн, …… кинини сөбүн көрөн турар. «Чолбон». Ыт курдук кирдиэлэт (ыкка дылы) — тылгынан дэлби атаҕастаа. ☉ Сильно оскорбить кого-л. словами
   Миигин ыкка дылы кирдиэлэттэ. ПЭК СЯЯ
   [Силээхтэ Сэмэн:] Миигин Бырдаахан баай хааннаах хара ыт курдук кирдиэлэттэ. Н. Неустроев

туохт.
1. Кими-тугу эмэ булаары ирдээ, эккирэт. ☉ Стараться найти или обнаружить кого-что-л., искать, разыскивать кого-что-л.
Өтөх оннуттан көрдөөн-көрдөөн сэттэ бүргэһи булан ылла. Саха фольк. Ол күнү быһа чугаһынан-ырааҕынан Ковальчугу көрдүү сатаабыттара да кыайан булбатахтара. Н. Якутскай
Дьэкиим уолу өр көрдөөн булбута. Н. Заболоцкай
2. Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин ситиһэ сатаа. ☉ Просить, обращаться к кому-л. с просьбой выделить, отпустить что-л. Арыылааҕым буоллар иэс да көрдүөм суоҕа этэ. Н. Неустроев
Табах көрдөөбүтүгэр тэйиччи туран кытаахтаан биэрбитим. Амма Аччыгыйа
Ийэҥ эйигин киһи оҥороору, үөрэттэрээри Егор Егоровичтан аҕыйах эт, бурдук көрдөөбүт. Ону Егор Егорович аккаастаан баран, өссө үүрэн таһаарбыт. С. Ефремов
△ Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин модьуй, ирдээ. ☉ Требовать от кого-л. выдачи чего-л. [Уйбаан:] Ээ, соччо туох элбэх халыымын көрдөтүөҕэй, хата оҕонньор оччо санаата кэлэн эппитин кэннэ, баран, түргэнник илии охсуһан кэбиһиэххэ. А. Софронов
К. Неустроев кэлин дьыалаҕа түбэспитин кэннэ, юстиция департамена көрдөөбүт харахтарыыстыкатыгар университет салалтата куһаҕан сыананы биэрбитэ. П. Филиппов
♦ Көрдөөбүтүн биэр — үлтү мөҕөн эбэтэр кырбаан кэһэт. ☉ Устроить головомойку, баню, задать перцу кому-л., отругать или избить кого-л. (букв. давать то, что он просил)
[Тыҥырах:] Сэмэн бокуонньук, баара эбитэ буоллар, кинилэри көрдөөбүттэрин биэриэ этэ, көҥүл тараҥнатара биллибэт этэ. Н. Неустроев
[Уйбаан:] Бэйи иннигин ылыам ээ, кыыһыҥ суоҕа буоллар, көрдөөбүккүн биэриэм этэ ээ. А. Софронов. Көрдөөбүтүн ылла — кэһэйдэ (хол., улаханнык мөҕүллэн, кырбанан). ☉ Получить суровый урок; за что боролся, на то и напоролся
Тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, саҥата суох ханна эрэ наадатыгар сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
«Айаа-а-а... о-...о» — диэн ытыыр икки улуйар икки ыккардынан саҥа иһиллэр. [Суон Дьөгүөр:] Һэ-һэ, көрдөөбүккүн ыллыҥ ээт. Күндэ
ср. др.-тюрк. көзлэ ‘сторожить, присматривать’