даҕ. Ыраахха диэри кыырайан барар дьоҕурдаах. ☉ Способный отлетать, отскакивать далеко, прыгучий. Кыра да кыыралдьыгас, оччугуй да ойуоккалас баар үһү (тааб.: аһыҥа)

аат., түөлбэ. Тэ һииргээ, сүгүн туттарыма (үксүгэр көлөнү этэргэ). ☉ Пугливо отскакивать, не даваться в руки (о ездовом животном при его поимке)
Соруйан көлүнэр саҕана мыычылалаан туттарбат ити ат. ДСЯЯ

1) прям., перен. удаляться, отдаляться; отходить; аантан тэй = отойти от двери; киниттэн бары тэйдилэр от него все отвернулись; кини дьонуттан тэйбит он отошёл от своих родителей; үтүө эртэн уор дьыбар быалаах кымньыы устата тэйэр погов. от доброго молодца жестокий мороз удаляется на расстояние кнута (т. е. добрый молодец не боится холода); 2) отскакивать от чего-л.; мээчик истизнэттэн тэйдэ мяч отскочил от стены.

ехать вскачь, нестись, мчаться; атынан ойут = мчаться на лошади; велосипедынан ойут= нестись на велосипеде; ойутан хаал = ускакать, умчаться; ойутан кэл = прискакать, примчаться; ойутан таһаар = быстро вытащить, вынести кого-что-л. из чего-л.; ойутан киллэр = быстро внести, занести кого-что-л. куда-л. # ойута бар = откалываться; отскакивать (об осколках чего-л.).

даҕ.
1. Миҥэтийэ илик, куотумтуо, сиргэмтэҕэй, тэһии (үксүгэр сылгыны этэргэ). ☉ Пугливый, беспокойный, необъезженный (обычно о лошади). Уйусхах сылгы
□ Уолуҥ уйусхах ат курдук
Халыһытан иһэр суола да... А. Сыромятникова
[Ыаллар] Уйусхах, түргэн көлөнөн Уйуһутан кэлэннэр Уруй-туску эттилэр. Н. Босиков
2
уйусхан диэн курдук. Уолах тиит ортотунан тосту ыстанар уйусхах тыаллаах [сиргэ тиийиэҥ]. ПЭК ОНЛЯ I
[Фёдор Фёдорович Ресслейн] оччолорго сэттэ уонуттан тахсыбыт эбит гынан баран, ол уйусхах сүрэхтээх киһи 1816 сыллаахха алтынньыга Дьокуускайтан Халымаҕа араҥ ыарыыны үөрэтэ айаннаабыт. И. Федосеев
ср. монг. ой ‘отскакивать, убегать, уклоняться’

туохт.
1. Аҥаар атаххар чэпчэкитик иккилиитэ өрө тэйэн, ол кэмҥэ атын атаххын илинкэлин эйэҥнэтэн үҥкүүлээ. ☉ Танцевать, подскакивая на одной ноге, одновременно приподнимая и отводя другую ногу то вперед, то назад
Оҕо сааспыт бэһиэлэй Оһуокайын оонньуубут, Кыһыл көмүс кыым курдук Дьиэрэҥкэйдии ойобут. Эллэй
Маайыс - бурдук ото «кырыымпатын» дьабадьытынан өрө үрэн кэбиһэр да өрүтэ ойуолаан дьиэрэҥкэйдээбитинэн барар. Амма Аччыгыйа
2. Аҥаардыы атаххынан иккилиитэ өрүтэ ойуоккалаан сүүр. ☉ Бегать, подскакивая попеременно то на одной, то на другой ноге
Кыыс оҕонньорго утары дьиэрэҥкэйдээн кэллэ, икки илиитин даллах гынаат, моонньуттан кууһа түстэ. Л. Попов
Зоя бэйэтэ ханна эрэ кыһыл хаалтыстаах, саҥа бачыыҥкалаах сааскы чаҕыл сарсыарда дьиэрэҥкэйдээн баран иһэрэ. Н. Габышев
3. көсп. Өрүтэ көппөхтөө, өрүтэ тэйбэхтээ; дьиримнээ. ☉ Подскакивать, отскакивать; мелькать, рябить
Бөдөҥ, ыарахан таммахтар, оҥхой сир халыйбыт чалбахха түһэн, дьиэрэҥкэйдээн тэйдилэр. Софр. Данилов
Оттон синньигэс тарбахтара рояль маҥан клавишаларын устун имигэстик дьиэрэҥкэйдииллэр, кылыйбахтыыллар, эмиэ да өрүтэ көппөхтүүллэр. Г. Колесов
Лена мааны кыргыттара - Эһиэхэйдьит долгуттар Чэйиҥ, көтүҥ дэспиттии, Дьиэрэҥкэйдии сырсаллар, Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин
Ыраас тунал салгыҥҥа, Ыраата, арыт чугаһыы - Дьэргэлгэн өрө көттө, Дьиэрэҥкэйдээн ылла. А. Бэрияк

I
1. туохт.
1. Хайа эмэ диэки өрө эбэтэр туора ыстан. ☉ Прыгнуть, скакнуть, сделать прыжок. Үрдүгү ой
□ Күн тура-тура оһуохайдаан ой да ой. П. Ойуунускай
Биир ойууну ордук ойдо. Амма Аччыгыйа
Ат туора ойдо, тэбиэлээн кууһурҕатта. М. Доҕордуурап
△ Түспүт сиргиттэн тэйэн хайа эмэ диэки өрө көт (туох эмэ чэпчэки эттиги этэргэ, хол., мээчик туһунан). ☉ Отскочить в сторону с места падения (о каком-л. лёгком предмете, напр., о мяче). Мээчигэ ыраах ойдо. Сүүтүк тэйэн муннук диэки ойдо
△ Тугу эмэ үрдүнэн ыстан. ☉ Перескочить через что-л. Күрүөнү үрдүнэн ойдо. Чалбаҕы ойон туораата
2. кэпс. Сүр түргэнник ыстанан тиий эбэтэр баран хаал. ☉ Подскочить к кому-чему-л., отскочить от кого-чего-л., спешно уйти, поскакать
Ийэлэр иккиэн уолаттарын диэки ойдулар. Амма Аччыгыйа
Эһэ туох да буолбатах, киһибэр ойдо. Т. Сметанин
Үлэлээн бүтээт да, ойбута. Р. Кулаковскай
3. көсп. Өрө күөрэй, үөһэ таҕыс (күн туһунан). ☉ Всходить, возвышаться над горизонтом (о солнце)
От үлэтэ сарсыарда күн ойуоҕуттан киэһэ киириэр диэри түөрт омурҕаннаах буолуохтаах. Н. Габышев
Туман көппүтүн кэннэ күн уоттанан мастар төбөлөрүгэр ойдо. Т. Сметанин
Күн тэмтэйэ ойуор диэри утуйан турабын. П. Аввакумов
2. көмө туохт. суолт. Хайааһын соһуччу, эмискэччи буоларын бэлиэтиир. ☉ В значении вспомогательного глагола выражает внезапность и моментальность действия
Кини ойон тиийэн ааны хатыы охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски, иһиттиэм-истибэтиэм диэбиттии, ойон турбута. Суорун Омоллоон
Киниэхэ утары оһох кэнниттэн ким эрэ соһуйбут курдук ойон тахсыбыта. В. Гаврильева
♦ Бытырыыс ой кэпс. — 1) илдьирийэн, алдьанан салыбырыы сырыт, сүүмэхтэс (эргэ таҥаһы этэргэ). ☉ Свисать клочьями, бахромой, будучи изношенным (об одежде)
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэйхарах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай; 2) элбэх буолан сүүр-көт, үҥкүүлээ (тэҥ уҥуохтаах кыра оҕолору этэргэ). ☉ Бегать, носиться толпой, танцевать (о маленьких детях одинакового роста). Оҕолор таһырдьа тахсан сырсыакалаһан бытырыыс ойдулар. Кэнсиэргэ кыракый оҕолор үҥкүүлээн бытырыыс ойдулар
◊ Ойон тахсар күннээх, <охтон баранар мастаах> фольк. — Орто дойдуну хоһуйан этэр олук. ☉ Постоянный эпитет, описывающий Средний мир
Ойон тахсар күннээх, Охтон баранар мастаах Орто туруу дойду. П. Ойуунускай. Ойор күннээх оҕо саас — оҕо саас туһунан олус истиҥ өйдөбүлү бэлиэтиир халбаҥнаабат олук. ☉ Формульное выражение тёплого отношения к детству, воспоминания о нём
Ити көр-нар тыллар ойор күннээх оҕо саас кэйэр имнээх дьүөгэтин санаппыттара. С. Федотов
Ойор күннээх оҕо саас барахсан! «ХС»
ср. монг. ойх ‘падать, отскакивать, отпрыгивать’
II
1. аат. Сыһыыга ойуччу турар кыра ойуур. ☉ Лес-колок в долине, в открытом поле. Н. К. Антонов чинчийиитинэн, хотугу айылҕа арааһын көрдөрөр үгүс тыл биһиэхэ монгуолтан киирбиттэрэ: дьыбар, хомурах, кыдьымах, ой, долохоно уо. д. а. Багдарыын Сүлбэ
Бу сир күөллэрэ сайын устата эҥин кус ууһунан, учугас ойдоро, тыалара куобаҕынан, бочугураһынан, уларынан толору буолара. УАЯ А
2. даҕ. суолт. Ойуччу турар (хол., тыа, мыраан эҥин); быстах (үксүгэр былыты этэргэ). ☉ Находящийся на отшибе, в стороне (напр., о лесе, горке); одинокий (обычно об облачке)
Ойоҕос үрэҕи ортотунан Ой мырааны аннынан Оҥоһуулаах суолга киирэммин Айаннатан ахан истим. Саха нар. ыр. III
Ой тыаҕа дьэдьэним буспута кэрэтин. Эллэй
Бу кэмҥэ, кыырпах былыт өтөр-наар сыстан көрбөтөх халлааныгар, эмискэ ой былыт баар буолар. С. Тумат
◊ Ойдоох (ой) буур (таба, кыыл) түөлбэ. — тайах, кыыл таба атыыра. ☉ Лось-самец; дикий олень-самец
Уол оҕо ойдоох бууру охтордоҕуна үөрэрэ (өс хоһ.). Ой кыыл уорҕатын чулуута тоҕус хос хатарыллыбыт киристээх. ПЭК ОНЛЯ I
Ой (өй) дуораана көр дуораан. Былыта суох тымныы дьыбардаах түүн туруйалар хаһыыларын ой дуораана үс төгүл улаатыннарар, кый баһынан эҥээритэн илдьэр. Н. Якутскай
Ой дуораана — ойуур оҕото ол ырыаны ыраах дуоратан Үүт-үкчү үтүктэн дьиэрэттэ. Болот Боотур
Уус таһаарар хоһоонун Лоҥкууда куула хайаларын аппатын иһиттэн ой дуораана үтүктэн харбыаласта. М. Доҕордуурап
ср. монг., бур., тув. ой ‘лес, бор; роща’

туохт.
1. Хантан, туохтан эмэ ыраата түс, дьалты хаам. ☉ Удаляться, отдаляться; отходить от чего-л.
Борокуот куорат турар кытылыттан тэйдэр тэйэн, ырааттар-ыраатар. Н. Якутскай
[Уйбааскы] кэннинэн хаамыталаан мастан балайда тэйэн баран одууласпыта: тииҥэ, мас саамай чыпчаалыгар тахсан, кутуруга хороллон олорор эбит. Л. Попов
Кини Ньукулаас уҥуоргу харыйа ойуур иһигэр киирэн көстүбэт буолбутун эрэ кэннэ түннүктэн тэйдэ. С. Никифоров
2. Туохха эмэ тиийэн түһэн баран төттөрү көт (хол., мээчиги этэргэ). ☉ Отскакивать от чего-л. (напр., о мяче)
Мээчик тэйэн кээлтин, Сыыһа тэбэн кээстэ. Күннүк Уурастыырап
Хачыгыр чэчэгэйигэр уһуктаах төбөлөөх мас оноҕос супту суйулаан кэлэн саалла түһээт, төттөрү тэйэн умайа турар оһоххо түһэн хаалла. Эрилик Эристиин
Онтон кыыс ырыата дьиэрэйдэ Очуртан охсуллан тэйэрдии, Кырыарбыт ыар тайҕам иһийдэ Кыыс нарын ырыатын истэрдии. М. Хара
3. көсп. Кими эмэ кытары чугас, ыкса сыһыаҥҥын тохтот, оннук сыһыаннаһан бүт. ☉ Отдаляться, отворачиваться от кого-л., перестать поддерживать отношения
[Үчүгээйэп:] Билигин мин куһаҕан буолбутум кэннэ, ким даҕаны миигин өйүө суоҕа. Бары миигиттэн тэйиэххит. С. Ефремов
Ити киэһэттэн ыла Сардаана Артуртан букатыннаахтык тэйбитэ, көрсүбэт буолбута. В. Протодьяконов
Оҕолорум дьон кыһалҕатын тэҥҥэ үллэстэр буолуҥ, доҕоргут табыллыбатаҕына киниттэн тэйимэҥ, күүс-көмө буолуҥ. КДМ ОККО
4. Ханнык эмэ сиртэн (хол., төрөөбүт дойдугуттан) өр кэмҥэ эбэтэр букатыннаахтык көһөн бар. ☉ Уезжать из родных краёв надолго или насовсем
[Киис Бэргэн:] Эн бэйэҥ соҕотоҕун Самантан күрээ, …… Оттон мин... Мин манна хаалыах тустаахпын, Төрүт буорбуттан тэйэрим сатаммат. И. Гоголев
— Оттон эн, соҕотох киһи, ол оҕоҕун тоҕо батыспаккын? — Һа, дойдубуттан тэйиэхпин баҕарбаппын. С. Никифоров
[Миитээ] дойдута барахсантан тэйбитэ хайыы-үйэ алта сыл буола оҕуста. НЕ ТАО
5. Күүскэ тэбинэн өрө ойо-ойо сүүр (хол., кулунчук). ☉ Бежать, подпрыгивая, вприпрыжку, подскакивать (напр., о жеребёнке)
[Ат] Көнтөс устата көтөрө улаатта, Улам-улам уунара уһаата, Тэбинэрэ чиҥээтэ, Тэйэрэ күүһүрдэ. П. Ойуунускай
Кыһын устатыгар хотоҥҥо хорҕойон турбут ынах сүөһү салгыҥҥа тахсан, оонньохолоон бырдааттаата, тэһииккээн тэйдэ, хотонноругар кииримээри куота оонньоото. М. Доҕордуурап. Кутуруга тойторуйан, Ойоҕоһо күкээрийэн, Сааскы килэҥ ыллыгынан Топ-топ-топ — Сүүрэн тэйэр [кулунчук]. Доҕордоһуу т.
6. Сорох сыһыат туохтуурдары кытта холбоһон санаабыт санааны, туруоруммут сыалы ситиһэн эрэ баран уурайары, тохтууру көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастием на -ан употребляется в значении «переставать, прекращать делать что-л., только добившись поставленной цели»
Кытаанахтык саҕалаатыҥ, кытаанахтык, дьүккүөрдээхтик салҕаа, тиһэҕэр тириэрт, эйэлэһиитэ, кэхтиитэ суох, санаабыккын хайаан да олоххо киллэрэн тэй. Болот Боотур
Ыһааччылар огурунуом модьуйуутун хап-сабар толорон бараллар — кини эттэр эрэ толорторон тэйэрин билэллэр. П. Егоров
Кынтояров олус дьаныардаах киһи, мин кинини кытта бииргэ үөрэммитим, билэбин: туруоруммут сыалын ситиһэн баран тэйээччи. «ХС»
♦ Мэй-тэй буол (бар) көр мэй-тэй
Уһуутуу-уһуутуу тугу гыныан, ханна барыан билбэккэ мэй-тэй буолан олордо. А. Сыромятникова
Онтон салгыы кыайан аахпатаҕым, хараҕым ирим-дьирим буолан мэй-тэй барбытым. Г. Колесов
Сиртэн-буортан тэйбит курдук көр сир-буор. Кыргыттар хаамыылара дьахталлартан туох эрэ уратылаах. Ол кинилэр сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы чэпчэкитик, кулуһун оттуу көнөтүк туттан, дьулурҕатык хааман сэгэлдьийэллэриттэн эбитэ дуу! Далан
Сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы үөмэн хаамар, киэҥ эрилкэй харахтаах, нарын-намчы сэбэрэлээх …… Чыбылык уола Бырах диэн сааһын тухары бултаан айаҕын ииттэн олорбут киһи баара. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. теҥ ‘подниматься, взлетать’