1) сужаться; делаться уже, теснее; соно кыараабыт пальто ему стало тесным; 2) перен. оказываться в трудном положении; приходить в отчаяние; киэҥ көхсө кыараабыт он в отчаянии.

сов. 1. (стать впалым) хотойон киир; кимиһин (о щеках); уол (о глазах); хапсый, ыбылын (о боках животных); 2. во что түс, киир, тиий; впасть в отчаяние муҥур уһукка киир; впасть в детство оҕоҕор түс.

несов., ввергнуть сов. кого во что 1. уст. (насильно поместить куда-л.) ук, хаай, киллэр; ввергнуть в темницу хараҥа хаайыыга ук; 2. (в какое-л. состояние) тириэрт, киллэр, түһэр; ввергнуть в отчаяние муҥур уһукка тириэрт, ууга-уокка киллэр.

сов. 1. кого өлөр; 2. кого, перен. (уничтожить) өлөр, суох гын; 3. кого, перен. (привести в отчаяние) иэдэт, буорат; 4. что, перен. (потратить) ыыт, ороскуоттаа; на это дело убито много энергии бу дьыалаҕа элбэх сыра ыытылынна; # убить время бириэмэни өлөр, күнү ыыт; хоть убей өлөр даҕаны, өлөрбүтүҥ да иһин.

саҥа алл., сыһыан холб. Суланыыны, курутуйууну, кэмсиниини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду, отчаяние по какому-л. поводу (никто не может помочь)
Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. Туох истиэ-көрүө баарай. А. Софронов
Эн бу сир үрдүгэр суоххуттан кэмсиммитим иһин, туох истиэ баарай, Алёша. С. Федотов

тыаһы үт. туохт. Үрүт-үрдүгэр улаханнык айманан хаһыытаа, айдааны тарт (үксүгэр көтөрдөрү этэргэ). ☉ Поднимать визгливый крик, гвалт (обычно о птицах)
Хатан дьыбардаах халлааҥҥа Халаахтыыллар хара суордар. Эллэй
«Арай, көр эрэ, көлөнөн тахсар киһи», — Сомсуун, туох эрэ өй киирэн, өрө халаахтыы түстэ. В. Яковлев
Хоптолор часкыйаллар, умса халаахтыыллар. А. Фёдоров
ср. хак. халах, алт. калак ‘междометие, выражающее страх, отчаяние’, тув. халак ‘беда’

сов. 1. кого-что сиэтэн аҕал, аҕал, тиэрт; привести детей домой оҕолору дьиэлэригэр аҕал; 2. кого-что (послужить путём, указать дорогу к чему-л.) аҕал, тиэрт; дорога привела к деревне суол дэриэбинэҕэ тиэрдибитэ; 3. кого-что (к выводу, решению и т. п.) тиэрт, аҕал; привести к мысли санааҕа тиэрт; 4. кого-что (послужить причиной чего-л.) тириэрт, аҕал; привести к победе кыайыыга тириэрт; 5. что (сослаться на что-л.) аҕал; привести пример холобурда аҕал; # привести в отчаяние муҥур уһукка тириэрт; привести в исполнение толор; привести в себя 1) (вывести из состояния обморока) өйүгэр киллэр (уҥмут киһини); 2) (заставить опомниться) өйдөт, өйүн буллар (туохха эмэ аралдьыйбыт киһини).

сыһ.
1. Эрдэттэн толкуйдаан, быһаарынан буолбакка, тиэтэйбиччэ. ☉ Второпях, в спешке
Байбал, ыксаабычча этитэлээн кэбиспит тылларыттан дьон ордук сэтэрэн өһүргэнэн турдулар. Амма Аччыгыйа
Саалаҕа оонньууну көрө киирии буолбутугар, онно ыксаабычча, …… тугу эрэ нууччалаабыта буолбутум. Н. Заболоцкай
2. Тугу да гыныан булбакка, муҥур уһукка тиийбиччэ. ☉ Впадая в отчаяние, ощущая безысходность
«Тохтооҥ, тохтооҥ, аргыыйыҥ, быһыты алдьаттыгыт!» — диэн мин, ыксаабычча, күүһүм муҥунан хаһыытаан доргуттум. Н. Заболоцкай
[Аччыктаан] ыксаабычча биирдэстэрэ эмэлэрэ ас таһаара дойдутугар барыаҕын, суос-сатыы эбэтэр оҕус көлөнөн айаннаан бу үлүгэрдээх отучча көстөөх сиртэн өлөр өлбүтүн, быстар быстыбытын кэннэ эргиллииһик. Г. Колесов

1. нареч. 1) довольно, достаточно, изрядно; биһиги син өр утуйдубут мы спали довольно долго; 2) ничего; хайдах олороҕут? — Син, этэҥҥэ как живёте?— Ничего, благополучно; 2. модальное сл. 1) всё-таки, всё же; кини син куттанна он всё-таки испугался; 2) можно; утуйа түһүөххэ да син можно немного и поспать; киириэххэ син дуо? можно ли войти? 3) всё равно, безразлично; бүгүн эбэтэр сарсын, миэхэ син сегодня или завтра—мне всё равно; суолу син тибии тибэн кэбиһиэҕэ всё равно дорогу заметёт метель # син биир всё равно, во что бы то ни стало; син биир улэбин бүгүн бүтэриэм во что бы то ни стало закончу сегодня свою работу; синигэр түспүт (или тиийбит) а) он впал в отчаяние; б) он стал равнодушным, апатичным; синэ биир модальное словосочет. была не была, будь что будет; синэ биир, барыахха, онтон көстөн иһиэ была не была, пойдём, а там будет видно; синэ биир, бэйэм оҥорбуппар бэйэм эппиэттиэм будь что будет, сам сделал, сам и отвечу.

I
аат., кэпс.
1. Ааспатарахпат, киһини илиһиннэрэр, санаатын тууйар аһыы, аһыы-аба. ☉ Безысходное, безутешное горе; горе-отчаяние
Оҕотун сүтэрэн аанайыгар олорор. ПЭК СЯЯ
Арыт куба буолан куоҕайан, Кутурҕан аанайын сатыылаталлар [пианистка тарбахтара]. С. Данилов
2. Олох муҥутуур түрүлүөнэ, алдьаныыта, долгуйуута. ☉ Большие разрушения, катаклизмы
Үс күлэр ньүкэним Үрүттүүн үллэҥниир, Алынныын дьалкыҥныыр Аанайа буолла нии. П. Ойуунускай
♦ Аанай абабын (абаккабын) — муҥура суох, муҥур уһук аба, үлүгэрдээх, киһи санаата, тыына-быара ыгыллар абата-сатата. ☉ Отчаянная, беспредельная досада; беспредельное возмущение
Сүрэхпин кинилэр [айан суоллара] сороҕор ыллаталлар, Ытаталлар аанай абанан сороҕор. С. Тарасов
Оннук модун баҕа санаабын олох толорбокко эрэ Кырдьан эрэр аанай абабын Хоһооммор этэбин эрэ. И. Эртюков
Доҕоруом! Эн туохха тэҥниэҥ этэй Таптыыр киһитин ыар муҥун, сорун Кыратык да намыратар кыаҕа суоҕун Таайан уоһуйбут Эр бэрдин Аанай абаккатын?! С. Данилов
II
саҥа алл. Улаханнык абарыыны, кыйаханыыны көрдөрөр. ☉ Междометие, выражающее сильную досаду, смешанную с раздражением, возмущением
Аанай! Чох үрдүгэр үктэттэҕин. ПЭК СЯЯ
Чэҥирбит ороҥҥор, Чэлгирбит олбоххор Төрөтөр төрүөххүт Төннөрүн көрүөххүт Аай-аайын! Аанайбын! П. Ойуунускай