I
1. аат.
1. Кими эмэ албыннаан, күүтүллүбэтэх өттүттэн куһаҕаҥҥа түбэһиннэрэр, уган биэрэр албас, кэтэх санаа. ☉ Злой умысел, подвох, хитрость
Түөрт уон үс сааһа буолла, аны дьахтар угаайытыгар түбэһиэм эрэ дии санаабат этэ. Н. Габышев
[Кылаабынай инженер] кинини олус мөлтөх хараахтардаах, бэйэтэ дьон тылыттан тахсыбат, кинилэр угаайыларыгар киирэн биэрэ сылдьар диэбитэ. С. Окоёмов
Семён Петрович, сэрэх диэн тыл баар буоллаҕына, саамай бу тыл уйата киниэхэ буолуохтаах. Саарбах угаайыга киирбэт саһыл мэйии бэрдэ эбит. ХБИДК
2. булт. Улахан, кыра кыылы мэҥиэ көмөтүнэн бултуурга туттуллар булт ньымата. ☉ Охотничья ловушка с приманкой для дичи, западня
Бу муус угаайы түгэҕэр мэҥиэни, ордук үчүгэйэ тыыннаах кутуйаҕы, угаллар. Булчуттарга к. Суордары саанан ытан, араас угаайыларынан бултаан харса суох өлөрүөххэ наада. ТСКБ
Булчуттар уотунан куттааннар, мааманы угаайыга – ураҕастарынан уонна мас лабааларынан бүрүллүбүт дириҥ ииҥҥэ – үүрэн илдьэллэрэ. ББЕ З
3. спорт. Утарылаһааччыны кыайарга суоттаммыт мындыр албас, ньыма (хол., тустууга, саахымат, дуобат оонньуутугар тут-лар). ☉ Невыгодная для кого-л. из участников состязания комбинация, приём (напр., в вольной борьбе, шахматах, шашках)
Кини [саахымакка] түбэспит күчүмэҕэй балаһыанньатыттан тахсарга сүүс араас хаамыыны, угаайыны толкуйдуу сатыыр да, тугу да тобулбат. НН ЛОС
Угаайыга эрэ түбэһиннэрэр сыаллаах хаамыы позиция өттүнэн ыллахха мөлтөх. НСС ОоО
Саҥа чөмпүйүөн кыайыыга дьулуурун, куһаҕана суох тиэхиньикэлээҕин, угаайыга киирэн биэрбэтин көрдөрөр. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Оҕуруктаах, уодаһыннаах, киитэрэй. ☉ Коварный, хитрый, вероломный
Оҕотуктуҥу, ол быыһыгар эмиэ да киитэрэй, угаайы өйдөөх, ордуос, хайа эмэ түгэҥҥэ мүччү үктүөн сөп. П. Аввакумов
Урут итинник буолбат этэ, аны ыалдьан иэдээн буолуо. Эбэтэ улахан мэнэрик, угаайы эбитэ үһү. «Чолбон»
Өстөөх олус угаайы, киитэрэй былааны оҥостубут. «ХС»
II
аат.
1. Оҕус, ат сайыҥҥы сыарҕатыгар икки-үс бугул кэриҥнээх биирдэ тиэйиллэр от (мээрэй быһыытынан тут-лар). ☉ Воз сена примерно из двух-трёх копен (народная мера определения объёма сена)
От кэбиһээччи кыдаматын тайахтанан баран угаайы кэлэрин күүтэн турар. С. Васильев
Хопто уола Мэхээлискэ биирдиититтэн угаайы буолар түөрт сүүс бугулу оттоото. Эрилик Эристиин
Мин от үрдүгэр ыстанан тахсыбытым баара, биир угаайы от бүтүннүү, сыарҕалыын-таймалыын тахсан сытар эбит. «ХС»
◊ Угаайы сир (күрүө) – нэһилиэк сололоохторо, баайдара өлбүгэ сирдэрин таһынан өр кэмҥэ нэһилиэктэриттэн бара сылдьыбыт, олорботох, төлөбүрдэрин төлөөбөтөх, кыаммат-түгэммэт дьонтон бэйэлэригэр ылбыт сирдэрэ. ☉ Сверхнадел земли, перешедший богачам или родоначальникам от людей, которые долгое время отсутствовали на месте, или от тех, кто был не в состоянии платить подати и повинности
Дьон киҥэ-наара холунна. Оннооҕор, кулуба солотун иһин үгэс быһыытынан куду анньыллан бэриллэр угаайы күрүөлээҕин тыл-өс оҥостоллор. И. Гоголев

туохт.
1. Ыарахан ыйааһыннан, ыйааһыннаах буол. ☉ Быть тяжёлым, тяжелеть, отяжелеть
Суох, бу паапкам ыараан, илиибэр биллэн барда, итииргээн, утатан да бардым. Суорун Омоллоон
Халлааҥҥа халыйбыт былыттар ыараабыттара, намылыһан аллара санньыйбыттара. Далан
Таҥаһым ууну, бадарааны оборон ыараан хаалла. М. Доҕордуурап
Таһаҕастара өссө ордук ыараан, уһун суол өссө уһаан, кинилэр иннилэригэр уунан биэрэргэ дылы буолбута. А. Сыромятникова
2. көсп. Судургута суох күчүмэҕэй буол, уустугур. ☉ Становиться сложнее, труднее, осложняться, усложняться
Мөлтөх да киһибин! Мин туспар кыра да улаатар, чэпчэки да ыарыыр. Н. Лугинов
Үлэ ыараатаҕына киһи эбии дьулуурдаах буолар. А. Сыромятникова
Кэлин бүдүгүрэ кырдьан баран, чүөчэ Маня килиэп да ыла барара ыараабыта. Куорсуннаах
Дэриэбинэҕэ сыл аайы олох ыараан, сопхуос ыһыллыаҕыттан үлэтэ суох муор-туор сылдьааччы элбээн иһэр. У. Ойуур
3. көсп. Туох эмэ атыыланар сыаната үрдээ, улаат. ☉ Дорожать, подниматься в цене
Эккэ-арыыга ыараабат сыананы олохтоотулар. Амма Аччыгыйа
Сыана ыараан, биһиги хапчаттаран иһэбит. М. Доҕордуурап
Дьокуускайга сыана күн-түүн ыараан, Марусь …… хамнаһа туохха да тук буолбат. Айысхаана
4. көсп. Уруккуҥ курдук тэтиэнэх буолбакка биллэ мөдөөт, көһүүн буол, бытаар (хол., кырдьан). ☉ Потерять былую физическую крепость, стать менее подвижным (напр., от старости)
Биһиги, урукку саллааттар, Саас ылан, ыараан эрэбит. И. Эртюков
Уһуннук ыалдьыбыт буолан ыараабыт. Арыый иҥнэҥнээн хаамар. Сааһынан даҕаны киһи мыыммат саастаах киһитэ. «ХС»
Оннук буолумуна, мин сыл ахсын ыараан иһэбин. Н. Тарабукин (тылб.)
△ Сылааргыыртан, ыалдьартан биллэрдик ыйааһыннаммыт, улугурбут курдук буол (хол., атах). ☉ Испытывать усталость, тяжесть, тяжелеть (напр., о ногах)
Этэтэ ыараан, дьаралыйан барбытыттан сылайбытын билиннэ. Н. Лугинов
Оргууй аҕай дьиэтин диэки накыҥнаата, ыараабыт атахтарын нэһиилэ соһор курдуга. Л. Попов
Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым ирим-дьирим буолар. Н. Заболоцкай
5. көсп. Өрүттүбэттии мөлтөө, эбии бэргээн мөлтөөн ис (ыалдьар киһи туругун этэргэ). ☉ Обостряться, усиливаться, усугубляться (о состоянии больного)
Киргиэлэй күн-түүн ыараан истэ. Амма Аччыгыйа
Үс хонук ааста, биэлсэр сураҕа иһиллибэт. Дьөгүөр оҕото улам ыараан иһэр. Айталын
Ийэм биһиэхэ: «Эбэбит ыараан иһэр», — диир буолла. ЖЕ АЭӨ
6. көсп. Ыар-нүһэр көрүҥнэн, тыйыстык тутун, дьиппиэр. ☉ Стать суровым, жёстким, строгим
Уйбаан даҕаны хайдах эрэ супту ыараан, саҥарбат-иҥэрбэт, санаата хараастар, туох эрэ суоҕун, туох эрэ сатамматаҕын курдук буолан хаалта. А. Софронов
Сабырыкы итини истэ-истэ саҥата-иҥэтэ аҕыйаан, дьиппиэрэн, ыараан барар. Күннүк Уурастыырап
Бары саҥата суох ыараан, дьиппинийэн олордулар. И. Данилов
7. көсп. Бэйэҕин билинэн, сыанаҕын үрдэтэн дьоһумсуй, тос курдук тутун. ☉ Напускать на себя важность, держаться заносчиво
Кыһалҕа ойууну көрдөһөааттаһа сатаатым да, ылыммата. Тоҕо эрэ ыарыыр. И. Гоголев
Дьаабал оҕонньоро, эмиэ биэнсийэ ылабын буолан, сүгүн кэпсээбэт, ыарыыр ээ. С. Никифоров
Барабын диигин дуу? Бар. Сибилигин да бар! Ордук ыараама, күндүркэйимэ! В. Яковлев
8. көсп., харыс. Хат буол, оһоҕостон (дьахтары этэргэ). ☉ Забеременеть (о женщине)
Арай кыра айыы кыыһа оһоҕоһо улаатан, арай улам-улам ыараан барбыт. Саха ост. I
Иккис кыыстара Хаайа саҥардыы үнэн сыылаҥхайдыыр буолуута Мира эмиэ ыараабыта. Н. Якутскай
— Тиэтэллээх муҥутаан, тоҕо хойутаатыҥ? — Бу киһини доҕор, оттон ыараатаҕа дии. Далан
♦ Төбөтө ыараата көр төбө
Силиппиэн уута дьэ мустан, төбөтө ыараан кэллэ. Софр. Данилов
Төбөтө, дьаакырдаммыт курдук, наһаа ыараабыт этэ, халтаһата минньийэ-минньийэ, силимнэнэн барбыта. М. Доҕордуурап
Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) көр тыын II. Онон мин уҥуо өттүбэр оһоллоох, хаҥас өттүбэр илбистээх киһи буоллум. Тыыным ыараата, күлүгүм хараарда. Ньургун Боотур
Оччоҕо, оҕотуктуҥу буолан, тылым ситэ иччилэнэ, тыыным ситэ ыарыы илигэ. Күннүк Уурастыырап
Хаана (хаана-сиинэ) ыараата көр хаан. Киһини өлөрбүт киһини хаана-сиинэ ыараабыт, хараарбыт киһи дииллэр. КОК
Гошалыын оскуолаҕа үөрэммит уол: «Киһибит хаана ыараабыт. Кырдьык, тыыҥҥа турааччы буолбут быһыылаах», — диэн итирэн баран айахтаппытын кэпсээбиттэр. Т. Нутчина