кэрчэкэй кэскиллэн фольк. — быстах оҥоруулан, муҥур үйэлэн; туруга суох, халбаҥ дьылҕалан. ☉ Оказаться неблагополучным, несчастным; недолговечным, неустойчивым в жизни
Айбыт киһибит-сүөһүбүт түөрэккэй төлкөлөннө, кэрчэкэй кэскиллэннэ, оҥдохой оҥорууланна. Ньургун Боотур

туохт., үрд. Саргылаах буол, үөрүү, өрөйүү-чөрөйүү эҥээрдэн. ☉ Стать счастливым, обрести счастье и вдохновение
[Айыыһыт:] Саасүйэ тухары Самныбат саргыланыҥ, Одун хаантан Охтубат оҥорууланыҥ. П. Ойуунускай
Доҕордоһуу өлбөөдүйбэт Үрүйэтэ кылбаарар, Кини уутун испит эрэт Самнан биэрбэт саргыланар. И. Гоголев

1. талкылаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Байтаһын ынах, кур оҕус тириитин, талкыламмакка эрэ, куобах тириитин курдук, илиитинэн мускуйан имитэрэ үһү. Күннүк Уурастыырап
   Үөл талахтыы имиллэргэ, Хатан анньыылыы күккүллэргэ, Хаҕыс тириилии талкыланарга, Хас күн ахсын өрө мөхсөргө Ананан, Одунтан оҥорууланан, Киһи оҕото бу сиргэ төрөөтөҕө. И. Баишев
2. Талкылаах буол. ☉ Обзавестись кожемялкой. Саҥа талкыламмыт

саҥа алл., сыһыан холб. Суланыыны, курутуйууну, кэмсиниини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду, отчаяние по какому-л. поводу (никто не может помочь)
Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. Туох истиэ-көрүө баарай. А. Софронов
Эн бу сир үрдүгэр суоххуттан кэмсиммитим иһин, туох истиэ баарай, Алёша. С. Федотов

даҕ. Тугу да кимиэхэ да биэриэн баҕарбат, күтүр. ☉ Скупой, жадный, скаредный (о ком-л.)
[Кэтириис:] Онто да суох күтүр, кэччэгэй аатым балай эрэ тарҕанна. А. Софронов
Кини сааһын тухары, дьадаҥытынан хаалбыт гынан баран сүрдээх кэччэгэй Киргиэлэйдээҕэр быдан ыраастык аһаантаҥнан олорор. Амма Аччыгыйа
Биһиги чугаспытыгар бэйэтэ бэрт туспа сигилилээх-майгылаах, олус диэн кэччэгэй, күтүр киһи олорбута. Н. Заболоцкай
△ Кэмчи, кэрэгэй. ☉ Скупой, скудный (о чем-л.)
Мээлэ кэпсэммэтин, кэччэгэй тыллааҕын иһин этэбин. С. Окоемов. Саха сиринээҕи кинигэ кыһата соторутааҕыта кэччэгэй соҕустук да буоллар, сэттэ эдэр поэттар кинигэлэрин таһаарда. «ХС»
♦ Кэччэгэй кэскиллэн — быстах оҥоруулан, дьоло суох буол. ☉ Быть несчастным, не имеющим будущего, обделенным судьбой
Очурга оҕустаран, Томторго туойтаран, Итэҕэс айыыланаайаҥый, Кэччэгэй кэскиллэнээйэҥий Кэҕэ мэник уол!.. А. Софронов
◊ Кэччэгэй кириэһэ суох — кэччэгэй оннооҕор кириэскэ ороскуотуруон кэрэйэр. ☉ У скупца нет и креста. Кэччэгэйтэн кэлтэгэй хамыйахтаах баһар — кэччэгэй (ордук) ночоотурар, хоромньулаах (этии былыргы итэҕэлтэн төрүттээх: Орто дойдуттан барыта чиэски, «кэлтэгэй», Аллараа дойду иҥсэлээх абааһылара асаһаллар, онон кэччэгэй куруук ночооттоох, хаһан да өнүйбэт). ☉ Выражение основано на старинном якутском веровании, по которому прожорливые черти Нижнего мира, где все щербато (не как у людей), едят у скупого, потому он всегда терпит убыток (букв. у скупца черпает тот, у кого щербатый половник).

туохт.
1. Эргэрэн, алдьанан сууллан, сиҥнэн түс. ☉ Обрушиться, развалиться от ветхости, старости (о строении)
[Чыркый] «чус!» гына ыһыытаан баран көтөн тирк гынан хаалар. Мантан Барыллыа тойон соһуйан «Сууй!» диэн өрө көтө түспүтүгэр, уйата самнан суугунаан түспүт. Саха фольк. [Эргэ балаҕан] муннугунан биир холлоҕоһо аһаҕас, үрдэ биир сиринэн самныбыт. Күндэ
△ Сиҥнэн түспүт курдук олус намыһах, самнайбыт көстүүлээх буол. ☉ Быть низеньким, приземистым (о строении)
Баай дьиэтэ диэтэххэ, самна сытыйан холоон эбит. А. Неустроева
Өйдүүбүн эрэйдээх олохтоох Уйбаанчык үөскээбит уйатын, Муннугар сыһыары хоспохтоох Самныбыт балаҕан кыратын. Эрилик Эристиин
2. Туохха эмэ санааҥ күүһүн, куккунсүргүн баһыйтар, саба баттат. ☉ Быть подавленным кем-чем-л. духовно; находиться в духовном порабощении. [Тыгыннаах Майаҕаттаны] ыраахтан чуҥнаан көрдөхтөрүнэ, уҥуоҕа улахана олус, сүгэн аҕалара да алыс сөҕүмэр, маны көрөкөрө дьулайаллара, самналлара бэрт эбит. Саха сэһ
1977
Санньылхай санаалаах Саха урааҥхай аатыран Саасүйэ тухарытын Самнан, бүгэн олорбуппут. Нор. ырыаһ. Ыйааһыннаах буруйун Ыы муннуга этитэн, Самнан түспүт Миитэрээс Саҥарыаҕын салынна. Р. Баҕатаайыскай
Эмээхсин ыгылыйбыт куолаһа, хараастыбыт, самныбыт дьүһүнэ кулубаны ордук кыйахаата. И. Гоголев
3. Кыайан утарыласпат, өрүттүбэт буола кыайтар. ☉ Потеряв силу, быть сломленным окончательно
Кырдьык хайаан да өрөгөйдүөҕэ, сымыйа самныаҕа. Амма Аччыгыйа
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта. С. Васильев
Кини [Кыайыы] — Кыыһар сата буолан дьааһыйда, Одер уҥуор Самныбыт Берлин үрдүнэн знамя буолан өрө кыырайда. А. Абаҕыыныскай
△ Охсуһууга кыайтаран өл, өстөөххүттэн өл. ☉ Погибать в борьбе, сражении, погибать от рук врага, будучи побеждённым
Мин өллөхпүнэ, сэттэ күннээх түүн улуу буурҕа түһүөҕэ, өстөөхтөрбүт онно өлүөхтэрэ, саастаахтарбыт онно самныахтара. Г. Угаров
4. көсп. Мөлтөө, урукку курдук күүһэкыаҕа суох буол. ☉ Утрачивать былую мощь, становиться менее сильным, менее значительным
[Хара санаалаахтар] Ким эрэ аатырдаҕына, Абаккараллар кинилэр, Ким эрэ самыннаҕына, Сэмээр олус үөрсэллэр. И. Гоголев
△ көсп. Кэхтэн мөлтөө, ахсаа (хол., дьол-соргу туһунан). ☉ Ослабевать, становиться менее ощутимым (напр., о счастье)
Саас-үйэ тухары Самныбат саргыланыҥ, Одун хаантан охтубат оҥорууланыҥ. П. Ойуунускай
Таптал сүрэххитигэр тыыннааҕын тухары эһиги модун күүстээх, самныбат санаалаах буолуоххут. С. Данилов
Харыйаан, санаата түһэн, соргута самнан кэллэ. «ХС»
5. көсп. Утарааччылар күүстэригэр кыайтаран суулун, уурай (хол., былааһы этэргэ). ☉ Быть свергнутым, рухнуть (напр., о государственной власти или общественной системе)
Ол саҥа былааһыҥ сарсын самыннын. Оччоҕо ханна күрүүгүн? И. Бочкарёв
Самынна эргэ үйэ — сор, кырыыс, баалкы, кускуур… Саргыланна саҥа үйэ — Сайдыы, дьылҕа, дьол-тускул! В. Чиряев
♦ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума көр ох
Эмээхсиннэрэ саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. йеҥ ‘побеждать’, тув. чамдый ‘крениться, наклоняться, кривиться’