сыһ. Эппиэтинэһи сүгэрдии, дьоһуннаахтык. ☉ Со всей ответственностью, ответственно, серьёзно
Саргылана Гольдерова тылы туттууга балачча үлэлиир уонна эппиэттээхтик сыһыаннаһар. «ХС»
Ааптар айар үлэҕэ эппиэттээхтик сыһыаннаһар. КНЗ ОТК

көр аныгы
1.
Полковник аныгыс тохтобул диэки сатыы хааман дьулуруйа турда. Амма Аччыгыйа
Саргылана Тарасовна, мин аныгыс нэдиэлэҕэ иллэҥсийиэм. Софр. Данилов
Бэйи, ол эрээри, аныгыс көрсүүбэр аппарааппын кэтэ сырыттахпына табыллыыһы. Д. Таас

өрөгөйдөө диэнтэн бэй., атын
туһ. Өлбөт өрөгөйдөнөн, кэхтибэт кэскиллэнэн, самныбат саргыланан, үс саха үөскүөх этэ, түөрт саха төрүөх этэ. П. Ойуунускай
Мөлүйүөннэрдиин уруулуу буолан үөрэ тэбэр Өрөгөйдөннүн, сэгэрдээр, өлбөт сүрэх! Эллэй

аат., үрд. Үөрүүкөтүү, дьол-соргу. ☉ Радость-торжество, ликование; счастье-блаженство
Манна [Крымҥа] саамай күндү бэлэхтэрэ — дьөрбөлүү тутан өрөһөлөөбүт роза сибэкки. Саамай ыраас санаа, айхалмичил, истиҥ эҕэрдэ маныаха иҥэриллэр. Амма Аччыгыйа
[Чурумчуку] Дьолсоргу доҕордонно, Айхал-мичил аргыстанна, Таҥнастыбат саргыланна Түҥнэстибэт төлкөлөннө. Эллэй
[Айыыһытым!] Айхал-мичил! Саргы-дьаалы диэҥҥин, Сахалыы дьалыһый! П. Ойуунускай

аналлаа диэнтэн атын
туһ. Үс саха төрдүн Үөскэтэргэ анаммыт, Түөрт саха төрдүн Төрөтөргө төлкөлөммүт Саха Саарын, Тойон кынныһах! П. Ойуунускай
Ол иһин Гагарин Герой аата умнуллубат аналланна. Күннүк Уурастыырап
Сахалар эһиги алгыһы таптыыгыт, Мин эйигин арахсарбар алгыыбын, Самныбат саргылан, үрдүк аналлан! И. Гоголев

туохт. Билиилэнэнкөрүүлэнэн үөрүйэхтэн, сатамньылан. ☉ Приобретать навык, умение, сноровку
Омос көрдөххө, ылбычча да киһи дьикти күүстэнэ, ньургун дьоҕурдана охсон, бар дьону үөрдэр, бар дьону махтаннарар. Амма Аччыгыйа
Саспыты арыйар саргыланаар, Куоппуту ситэр дьоҕурданаар, Уоттаах харахтарын Умсары көрдөрөөр. С. Зверев
[Тус-туһунан кылаастар] бэйэлэрэ тус-туспа ускуустубаҕа дьоҕурдаммыт, ускуустубаны сайыннарар худуоһунньуктардаах буолаллар. «Чолбон»

туохт., фольк. Киэр хайыс, халбарый (дьол-соргу, олох, төлкө туһунан, үксүгэр буолбат ф-ҕа тутлар). ☉ Отворачиваться, отвращаться (о счастье, удаче и т. п., обычно употр. в отриц. ф.)
[Манчаары:] Самнан биэрбэт саргылан, Түһэн биэрбэт төлкөлөн, Кэччэрийбэт кэскиллэн, Быстыбат быйаҥнан. Эрилик Эристиин
Кинини кытта олох олорор, Кэскил тэринэр Кэччэрийдэ быһыылаах, Оччоҕо мин туох буолабын? С. Зверев

туохт. Ханнык эрэ оҥоруулаах, дьылҕалаах, төлкөлөөх буол. ☉ Иметь судьбу, предназначение
Бу орто бороҥ туруу дьаҕыл дойдуга айбыт киһибит-сүөһүбүт түөрэккэй төлкөлөннө, кэччэгэй кэскиллэннэ, оҥдохой оҥорууланна. Ньургун Боотур
[Кэтириис:] Дьоло суох күҥҥэ төрөөммүн, итэҕэс оҥорууланаммын, күн сириттэн сүтэрим кэллэҕэ. А. Софронов
[Айыыһыт:] Саас үйэ тухары Самныбат саргыланыҥ, Одун хаантан Охтубат оҥорууланыҥ. П. Ойуунускай

туохт.
1. Эргэрэн, алдьанан сууллан, сиҥнэн түс. ☉ Обрушиться, развалиться от ветхости, старости (о строении)
[Чыркый] «чус!» гына ыһыытаан баран көтөн тирк гынан хаалар. Мантан Барыллыа тойон соһуйан «Сууй!» диэн өрө көтө түспүтүгэр, уйата самнан суугунаан түспүт. Саха фольк. [Эргэ балаҕан] муннугунан биир холлоҕоһо аһаҕас, үрдэ биир сиринэн самныбыт. Күндэ
△ Сиҥнэн түспүт курдук олус намыһах, самнайбыт көстүүлээх буол. ☉ Быть низеньким, приземистым (о строении)
Баай дьиэтэ диэтэххэ, самна сытыйан холоон эбит. А. Неустроева
Өйдүүбүн эрэйдээх олохтоох Уйбаанчык үөскээбит уйатын, Муннугар сыһыары хоспохтоох Самныбыт балаҕан кыратын. Эрилик Эристиин
2. Туохха эмэ санааҥ күүһүн, куккунсүргүн баһыйтар, саба баттат. ☉ Быть подавленным кем-чем-л. духовно; находиться в духовном порабощении. [Тыгыннаах Майаҕаттаны] ыраахтан чуҥнаан көрдөхтөрүнэ, уҥуоҕа улахана олус, сүгэн аҕалара да алыс сөҕүмэр, маны көрөкөрө дьулайаллара, самналлара бэрт эбит. Саха сэһ
1977
Санньылхай санаалаах Саха урааҥхай аатыран Саасүйэ тухарытын Самнан, бүгэн олорбуппут. Нор. ырыаһ. Ыйааһыннаах буруйун Ыы муннуга этитэн, Самнан түспүт Миитэрээс Саҥарыаҕын салынна. Р. Баҕатаайыскай
Эмээхсин ыгылыйбыт куолаһа, хараастыбыт, самныбыт дьүһүнэ кулубаны ордук кыйахаата. И. Гоголев
3. Кыайан утарыласпат, өрүттүбэт буола кыайтар. ☉ Потеряв силу, быть сломленным окончательно
Кырдьык хайаан да өрөгөйдүөҕэ, сымыйа самныаҕа. Амма Аччыгыйа
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта. С. Васильев
Кини [Кыайыы] — Кыыһар сата буолан дьааһыйда, Одер уҥуор Самныбыт Берлин үрдүнэн знамя буолан өрө кыырайда. А. Абаҕыыныскай
△ Охсуһууга кыайтаран өл, өстөөххүттэн өл. ☉ Погибать в борьбе, сражении, погибать от рук врага, будучи побеждённым
Мин өллөхпүнэ, сэттэ күннээх түүн улуу буурҕа түһүөҕэ, өстөөхтөрбүт онно өлүөхтэрэ, саастаахтарбыт онно самныахтара. Г. Угаров
4. көсп. Мөлтөө, урукку курдук күүһэкыаҕа суох буол. ☉ Утрачивать былую мощь, становиться менее сильным, менее значительным
[Хара санаалаахтар] Ким эрэ аатырдаҕына, Абаккараллар кинилэр, Ким эрэ самыннаҕына, Сэмээр олус үөрсэллэр. И. Гоголев
△ көсп. Кэхтэн мөлтөө, ахсаа (хол., дьол-соргу туһунан). ☉ Ослабевать, становиться менее ощутимым (напр., о счастье)
Саас-үйэ тухары Самныбат саргыланыҥ, Одун хаантан охтубат оҥорууланыҥ. П. Ойуунускай
Таптал сүрэххитигэр тыыннааҕын тухары эһиги модун күүстээх, самныбат санаалаах буолуоххут. С. Данилов
Харыйаан, санаата түһэн, соргута самнан кэллэ. «ХС»
5. көсп. Утарааччылар күүстэригэр кыайтаран суулун, уурай (хол., былааһы этэргэ). ☉ Быть свергнутым, рухнуть (напр., о государственной власти или общественной системе)
Ол саҥа былааһыҥ сарсын самыннын. Оччоҕо ханна күрүүгүн? И. Бочкарёв
Самынна эргэ үйэ — сор, кырыыс, баалкы, кускуур… Саргыланна саҥа үйэ — Сайдыы, дьылҕа, дьол-тускул! В. Чиряев
♦ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума көр ох
Эмээхсиннэрэ саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. йеҥ ‘побеждать’, тув. чамдый ‘крениться, наклоняться, кривиться’

1. аат.
2. Күһүн маҥнай түһэр кыраһа хаар. ☉ Первый осенний мелкий снег, пороша
   Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх. П. Ойуунускай
   Кырымах хаар устун туһаҕым диэки сүүрдүм. Т. Сметанин
   Бу орто туруу бараан дойдуга кырыа кыһын, кырымах хаар түспэккэ, кыһына суох самаан сайын эрэ саргыланыах этэ. Г. Угаров
3. Хараҥа дьүһүннээх кыыл кылааннаах сэдэх маҥан түүлэрэ. ☉ Проседь (в мехе), шерсть с проседью
   Кырса кыыл кырымаҕа. Н. Якутскай
   [Саһыл:] Долгуннурар түүлэрбит Толбонноро тубустун, Кылааннардаах уорҕабыт Кырымаҕа хойуннун. Н. Ефремов
   Кырымахтаах хара саһылга кырымаҕын бырыһыанын быһаараллар. КИиЫ
4. даҕ. суолт. Кыра, бытархай (таас, кумах туһунан). ☉ Мелкий, зернистый (о песке, мелких камешках). Кыынньар долгунун кыйдаан Кырымах кумаҕы сынньа, Кынчаал биитинии кылбаҥнаан Кытылын быһыта анньа, Кыыһырбыт курдук Дьааҥы Кытыаста умайа устар. М. Ефимов
   [Кынаттардаах аалларбыт] Кыталыктыы көттүлэр Кырымах таас үрдүгэр… Кынтас гына түстүлэр. В. Чиряев
   ◊ Кырымах былыт — чараас, ононманан бысталаммыт былыт. ☉ Тонкие прозрачные перисто-слоистые облака
   Аһаҕас халлаан тыалыттан Арҕаа хайа үрдүнэн, Кырымах күөдэл былыттар Кыйаар күөххэ көттүлэр. И. Чаҕылҕан
   ср. монг. кирмах ‘первый мелкий снег’, казах. кырбак ‘пороша, снежная крупа’