пегий, пятнистый, пёстрый; элэ-мэс биэ пегая кобыла.

I пегий, пятнистый, с белыми полосами, пятнами (о масти животных и птиц); ала ынах белобокая корова; ала атыыр пегий жеребец; ала тойон пёстрый орёл # ала бааччы особо явно; ала бааччы инньэ диэтэ он так прямо и сказал; ала бэлиэ очень приметный; ала кулуну төрөт = шутл. сильно мёрзнуть (преимущественно ночью, во сне); ала туйгун фольк. отменный, отличный; ала чуо именно, как раз; ону ала чуо миигиттэн тоҕо ыйыттыҥ ? почему ты спрашиваешь об этом именно меня?
II диал. лямка (оленьей упряжки).

I
туохт. Ойо быс, ойо быһан ыл. ☉ Вырезать, обрезать полукругом. Талах быыһын отун охсон орон ыл
ср. др.-тюрк. ор ‘жать, косить’, тув. ор ‘прорви’
II
ор дьаҕыл — хара элэмэс. ☉ Чёрно-пегий. Ор дьаҕыл сылгы. Ор дьаҕыл өҥнөөх
ср. др.-тюрк. ор ‘гнедой’

даҕ. Эбир курдуктаах, эбирдээх (дьүһүнү этэргэ). ☉ Пёстрый, чубарый (об окрасе животных)
Араас чуоҕур ойуулаах Жирафа кыыл үрдүгүн! П. Тобуруокап
[Балыктар] чуоҕур лапчааннара тэрэһэн ылаллар. СЮ ЫБ
◊ Чуоҕур сылгы көр сылгы
Самыытыгар үрүҥ бөлөх-бөлөх түү толбонноох сылгыны чуоҕур сылгы дэнэр. АНП СЭЭ
ср. тюрк. чокур, чоккыр, сокыр, соккыр ‘пёстрый, пегий’, бур. соокур, соохор, цохор ‘пёстрый, чубарый’, монг. чокур, чуокур ‘пёстрый’, маньчж. чохоро, чубарый ‘пёстрый’

аат. Ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар саба уурар, бүрүйэр, ойуулаах-оһуордаах, киэргэллээх таҥас. ☉ Убранство коня: расшитая, украшенная чем-л. ткань, покрывающая крестец, чепрак, попона
Көмүс үүннээх, ыҥыырдаах, көмүстээх оһуордаах сукуна кычымнаах, чаппараахтаах, симэхтээх аттарын көрүүгэ аҕалтаабыттар. Күннүк Уурастыырап
Албаралар, чаппараахтар Ааттыын адьас сүппүттэр. Л. Попов
Кычымы, чаппарааҕы олус сиэдэрэй гына тигэллэрэ. НБФ-МУу СОБ
◊ Чаппараахтаах элэмэс — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы. ☉ Масть лошади: пегий с белой окраской в области крестца и задних ног. Чаппараахтаах элэмэс [сылгы] кэлин самыыта эрэ үрүҥнээх. ОМГ ЭСС
ср. осм. чапрак ‘покрышка верховой лошади и седла, шаприк, чапрак’

даҕ.
1. Бөдөҥ маҥан ойуулардаах, эриэн дьүһүннээх (сылгыга, табаҕа туттуллар). ☉ Пегий (о масти оленей, лошадей)
Бэйэтэ, уу-дьоруо элэмэс атын үрдүгэр түһэн, кыараҕас суол устун тэптэрэ турда. А. Фёдоров
Быйыл саҥа төрүүр элэмэс туҥуй биэ улаханнык ыарыыламмыт. ПДН БС
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
2. Эриэн, эбир дьүһүннээх, өҥнөөх (сүөһү, кыыл-сүөл туһунан). ☉ Пятнистый, пёстрый (о рогатом скоте, о зверье)
[Кыыс оҕо кэлбитин] Элэмэс тириигэ Эрийэ тутан, Эриэн ситиинэн Эргитэ баайан. Өксөкүлээх Өлөксөй
Талахтар быыстарынан саҥа түүлээн эрэр элэмэс куобахтар элэҥнэһэллэрэ. Далан
Ол курдук кини биир кумалаантан кутуругар хоболоох, маҥаас сирэйдээх, элэмэс дьүһүннээх тииҥи өлөрбүтэ. ДьДьДь
◊ Буулур элэмэс — сылгы өҥүн арааһа: ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан, атына кытархай өҥнөөх. ☉ Чалопегая (о масти лошади)
Кугас элэмэс көр кугас. Бөлөнүүскэй уола Сындыыс диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Күөх элэмэс көр күөх I. Кэрэх куочайын күөх элэмэс сылгы биллэҕэ түһэн баран икки ойоҕоһун хабыаланан эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
[Өлөксөй] эҥээргэ бүгэн аһыы турар, арҕаһа баастаах, сүр чычаас, күөх элэмэс аты тутаары: «Ыы, барахсан, тохтоо, ситигирдик, ту-ур», — дии-дии, сэмээр лэппэрдээн чугаһаата. П. Аввакумов. Кыталык элэмэс көр кыталык. Сотору күлэрин тохтотон, кутуран куллуһутта: «Туора туоһахталаах кыталык элэмэс кытыт биэни сэттэ идимэрдээх иирэр табык быатынан иҥнэри тэһииннээн, быһа кыбыйдарбын, оҕолоор!» Күннүк Уурастыырап
Кэрэххэ туттуллар сылгы кыталык элэмэс, чаҥкырыыт сиэллээх, кутуруктаах, чаккырыас харахтаах, далан араҕас эбэтэр кыыс кэрэ буолуохтааҕа. ПИС СТС. Сур элэмэс — хара ардайдаах сиэллээх-кутуруктаах күрэҥниҥи эриэн (сылгы дьүһүнэ). ☉ Мышасто-пегая (о масти лошади). Тураҕас элэмэс көр тураҕас II. Эһэм тураҕас элэмэс атыгар олорон айаннатта. Хара элэмэс — хара түүлээх буолан баран, ханан эрэ улахан ойуулаах (сылгы дьүһүнэ). ☉ Вороно-пегая (о масти лошади)
[Саллааттар] хара элэмэс аты бадьара дьоруонан түһэрэн иһэр салгын харааччы сиэбит сирэйдээх, бытыктаах киһини бары эндэппэккэ биллилэр. П. Филиппов
Инникитэ чоккуруос харахтаах хара элэмэс акка нүксүччү олорбут кыра хатыҥыр оҕонньор өҥө суох килэгир харахтарынан икки өттүн чинчилиирдии көрүтэлээн иһэр. «ХС»
ср. чув. оламас ‘полосатый’, др.-тюрк. ала киши ‘человек, страдающий болезнью витилиго’

I
даҕ.
1. Соҕотох, көмүскэлэ суох, турар бэйэтэ. ☉ Одинокий, беззащитный, сиротливый
Ити мин биир Быһах угун курдук Тураҕас уоллаахпын Туора көрөҥҥүн, Дьөллөркөй көҕүстээри, Быстах айыылары Кэлэн тураҕын дуо? С. Васильев
Туллар, тураҕас төлкөлөөх Тулаайах оҕо буолбатахпын. «ХС»
△ Туора, ойдом турар. ☉ Стоящий отдельно, в стороне
Тураҕас тумулга кырдьаҕас таҥара дьиэтэ эндэллэн турар. М. Доҕордуурап
2. Угуттан туллумтуо, арахсымтыа, кэбирээбит, кытаанахтык олорботох (туттар сэп туһунан). ☉ Легко слетающий, соскальзывающий с рукоятки, слабо насаженный (об орудии труда). Тураҕас сүгэ. Тураҕас өтүйэ
ср. тув. тур ‘выдрать, вырвать, выдернуть’
II
1. даҕ.
1. Сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы). ☉ Гнедой, рыжий (о масти лошади)
Маҥнайгы тураҕас ат уу дьоруонан анньан иһэр. Эрилик Эристиин
Киирдэ халаан уутугар Тураҕас биэ кулуна. С. Данилов
[Улуус суруксута] дохсун тураҕас атыырын миинэн иһэр эбит. Н. Заболоцкай
2. Хоҥор, күрэҥ, хоҥор эбириэн дьүһүннээх. ☉ Карий, коричневый, бурый
[Сөмөлүөт] Туус маҥан халлаан диэки, Тураҕас элиэ курдук Туйаара көтөн таҕыста. Саха нар. ыр. III
2. аат суолт. Тураҕас дьүһүннээх сылгы (ат, биэ, атыыр о. д. а.). ☉ Гнедая лошадь
Уйбаанчык тураҕаһын миинэн, ыллык суол устун айаннаан дыбдытан иһэр. В. Протодьяконов
Убаһалар, убаһалар — Улааннар, тураҕастар. «ХС». «Маладьыас, тураҕаһым барахсан!» — Шонкор атын хайҕаабыта. Уот ч.
◊ Кугас тураҕас көр кугас
Эһэм кугас тураҕас аттаах этэ. Кыһыл тураҕас көр кыһыл. Кыһыл тураҕас дьүһүннээх ат далга аһыы турар. Тураҕас күүгэс көр күүгэс. Сайыҥҥы күн Сардаҥалаах уота Садарахсыйа түһэн турдаҕына, Тумарык маҥан халлаан Тураҕас күүгэһэ Күүгүнүү-күүгүнүү Күрүлүү оонньообута. Күндэ. Тураҕас сыалдьа (сыалыйа, сыайа) эргэр. — сарыыттан, түнэттэн эбэтэр убаһа көхсүттэн тигиллэр киһи уллугун ортотун ааспат, кылгас бууттаах сыалдьа. ☉ Короткие штаны, состоящие из двух отдельных частей, сшитые из ровдуги или замши
Саха Куонаас тураҕас сыайалаах киирбит. Саха сэһ. II
Тустууга кэтэр …… тураҕас сыалыйатын киллэртэрэн кэппит. Багдарыын Сүлбэ
Тураҕас туруйа көр туруйа. Ол кэммит тураҕас туруйа Ыраатар айанын курдуктук [ырааппыт]. И. Эртюков. Тураҕас элэмэс — сылгы дьүһүнэ: кытархайдыҥы эриэн. ☉ Рыже-пегий (о масти лошади). Ыалым оҕонньор тураҕас элэмэс аттаах. Тураҕас этэрбэс эргэр. — түнэттэн, сарыыттан тигиллибит кылгас сотолоох этэрбэс. ☉ Ровдужные или замшевые короткие торбаса
Тураҕас этэрбэс тыаһа талырҕаан кэлэн, ампаар кэннигэр тохтообута. Далан. Хаан тура- ҕас — сылгы дьүһүнэ: хара сиэллээх, кутуруктаах, хараҥа кыһыл дьүһүннээх. ☉ Гнедой, цвета крови (о масти лошади). Хаан тураҕас биэ. Хара тураҕас — сылгы дьүһүнэ: сиэлэ, кутуруга хара, ойоҕоһун ортотуттан үөһээ өттө, самыыта, уорҕата барыта харатыҥы, оттон быттыга, хонноҕо, өрөҕөтө, сэҥийэтэ тураҕас кыһыл өҥнөөх. ☉ Тёмно-коричневый с чёрной спиной, тёмно-рыжими боками и брюхом, чёрными гривой и хвостом, караковый (о масти лошади). Хара тураҕас ат
ср. др.-тюрк., хак. торыҕ, уйг. торук, чув. тура ‘гнедой’, каракалп. кара торы ‘караковый’, уйг. торҕай, тат. тургай, туркм. торгай, др.-тюрк. торыҕа ‘жаворонок’

даҕ. Кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх. ☉ Рыжий, красновато-желтый; красно-бурый (преим. об окрасе животных)
Тыа иһиттэн кугас борооску ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Валерий Иванович өрө тарааммыт кугас баттаҕа чанчыгын диэкинэн кырыарбыт. Л. Попов
Айаҥҥа сылайаннар, Аара сынньаммыттар, Кугас куоска үтэни икки гына үллэрбит. Т. Сметанин
◊ Бүтэй кугас — сиэллиин, кутуруктуун бүтүннүү кугас дьүһүннээх (сылгы, ынах, сүөһү өҥүн туһунан). ☉ Полностью, сплошь рыжий (в том числе грива и хвост — о масти лошади)
Бүтэй кугас сылгы. — Бүтэй кугас диэн сүүһүгэр туоһахтата, ураанньыга, атахтара чулкута суох, түөрт туйахтара олорчу хара буоллахтарына ааттанар. КДьА
Дүҥүргэ анаан тириини таҥастыырга …… икки саастаах тыһы бүтэй кугас сүөһү тириитин самыы өттө ылыллар. ЧАИ СБМИ. Кугас ала — ойоҕосторо маҥан эбэтэр курдуу маҥан өҥнөөх, атына кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий, белобокий (о масти лошади)
Кугас ала биэ. ПЭК СЯЯ. Кугас ала чыычаах түөлбэ. — кытарымтыйан көстөр түөстээх, кыра бороҥ чыычаах. ☉ Снегирь-жулан. Кугас баттах түөлбэ. — тыйаах. ☉ Свиязь. Кугас маҥаас — маҥан сирэйдээх, онтон атына кугас (үксүгэр ынах сүөһү). ☉ Рыжий с белой мордой (обычно о масти крупного рогатого скота)
Кугас маҥаас ат оҕус. — Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олесь Дудар туос ыаҕайаҕа ыан бирилэтэ олорор. Л. Попов
Кэрэххэ сүрэх-быар ыарыытыгар кугас маҥаас, эбэтэр кытарар кугас сүөһү …… туттуллар. ФГЕ СТС. Кугас саадьаҕай — сиһин устунан лаппа биллэр үрүҥнээх, атына кугас дьүһүннээх (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжеватого цвета с белой полосой вдоль хребта, красно-пестрый (о масти крупного рогатого скота)
Дьонум кугас саадьаҕай ынахтаах этилэр. — Ыанньыйбыт кугас саадьаҕай Эрдэ кэлэн маҥырыыр. Баал Хабырыыс. Кугас тураҕас — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Гнедой (о масти лошади)
Ньалака сиэлинэн оонньуу, Түөрт туйаҕынан охсуолуу, Кугас тураҕас «Сардама» Хончоһуйан таҕыста. С. Данилов
Кугас улаан көр улаан. Ол анараа өттүттэн …… Огдуобалыыр дьахталлар Кугас улаан аттары Кудулуччу хаамтаран, Кутурук көтөҕөн иһэллэр. С. Зверев. Кугас элэмэс — кугас эриэн дьүһүннээх (сылгы-сүөһү). ☉ Пегий, пестрый, с рыжими пятнами (о масти лошади)
Бөлөнүүскэй уола «Сындыыс» диэн кугас элэмэс сүүрүк аттааҕа үһү. Н. Павлов
Ааны аспыттара: ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа баҕайылар, кугас элэмэс аттарын баайталаан, тиэргэҥҥэ дыабаҥнаһан эрэллэрэ үһү. Н. Павлов
Кугас элэмэс — кугас дьүһүн олоччу уонна тураҕас дьүһүн киирэллэр. ОМГ ЭСС. Кугас эриэн — кугаһы кытта атын өҥ булкаастаах (ынах сүөһү, ыт дьүһүнүн туһунан). ☉ Желто-пестрый (о масти животных)
Мэхээлэ оҕуһун кымньыынан куус гына сырбаппыта, кугас эриэн оҕуһа, …… ат курдук сиэлэн лаһыйбытынан барда. А. Сыромятникова
Үгүс ыт дьүһүнэ бороҥ эриэн, хара эриэн, кугас эриэн буолар. АФС БЫ. Симментальскай сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Куочай кугас — ханан да атын булкааһа суох бүтүннүү кугас, бүтэй кугас (сүөһү, кыыл өҥүн туһунан). ☉ Красновато-рыжий, полностью рыжий (о масти животных). Омоҕой баай кутуруга, муоһа суох куочай кугас ынаҕы, биир татаардаах биэни чаастаан …… Эллэйдээҕи олох арааран кэбиһэр
Саха фольк. Туттар сүөһүлэрэ, саха киэнэ сылгы-ынах буолар, дьүһүнүн аахтахха маннык: куочай кугас, тараах күрдьүгэс, мас күлүгүн курдук бар хара. БСИ ЛНКИСО. Куочай кугас солоҥдо Халдьаайынан сырбайда, Куула тыанан курбайда. «ХС». Моҥул кугас — маҥан сиэллээх, кутуруктаах, атына кугас уонна кыһыл тураҕас икки ардынан хараҥа кугас (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Темно-рыжий со светлой гривой и хвостом (о масти лошади)
Чыҥыс Хаан чулуу уонна талыы боотурдара тыыннаах сылгы хаанын иһэ сылдьар дьон бары моҥул кугас аттаахтара. КДьА. Өһөх кугас — өһөх өҥнөөх (сүөһү). ☉ Меднорыжий (о масти животных). Өһөх кугас сүөһү. Солоҥдо кугас — солоҥдо өҥүн курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Рыжий (о масти лошади). Солоҥдо кугас сылгы. Туос кугас — сырдык араҕас (сылгы дьүһүнүн туһунан). ☉ Светло-желтый (о масти лошади)
Туос кугас сылгы. ПЭК СЯЯ
[Байбал түһээтэҕинэ:] …… Туора Тумул өтөҕүттэн Туос кугас, толоос улахан, Адаҕалаах атыыр оҕус, Айаатаан-мөҥүрээн тахсан …… Утары ойон кээспитэ. Күннүк Уурастыырап
Чахчы ураты эбиттэр Латвияҕа сүөһүлэрэ — Тоҕо эрэ сүүс бырыһыан, Туос кугастар дьүһүннэрэ. Күннүк Уурастыырап. Тымтык кугас — сырдык араҕас дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади). Тымтык кугас сылгы. Уоһах кугас — сымыыт уоһаҕын курдук дьүһүннээх (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Красновато-желтого цвета (наподобие яичного желтка — о масти лошади)
Соҕуруу илин туһунан, Суо айыыһыттарын суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев. Уот кугас — уот өҥүн курдук дьүһүннээх (сүөһү, кыыл, баттах өҥүн туһунан). ☉ Огненно-рыжий (о масти животных, волосах человека)
[Лэглээриннэр] «Кугастаайы» диэн, кыһылынан тиэритэ көрүтэлээн кэбиспит, үргүүк умайар уот кугас оҕус-таахтар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] өссө эбиитигэр уот кугас үһү. Кутуруктааҕа эбитэ дуу? Далан
Уот кугас баттахтаах, таракаан муоһунуу адаарыйбыт бытыктаах, байыаннай таҥастаах нуучча киһитэ, …… киирэн кэллэ. Л. Попов. Хоҥор кугас — кутуруга, сиэлэ сырдаан, онтон атына кытарымтыйан көстөр (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Соловый (о масти лошади)
Баһылайдыыр кулуба Баттамалаах оҕото, хоҥор кугас аттаах Холуода хаарты оонньуурдаах. Саха нар. ыр. II
Аҕатыгар Накыйбахха хоолдьуга гыммыт хоҥор кугас атын миинэн Күндүлгэ тиийбит этэ. Күннүк Уурастыырап. Чүмэчи кугас — сиэллиин, кутуруктуун туох баар өҥө-түүтэ бүтүннүү сырдык саһархай (сылгы өҥүн туһунан). ☉ Желтый, как заболонь (о масти лошади)
Былыр Бүлүү сахалара сылгыны дьүһүннүүллэринэн чүмэчи кугас диэн өҥ баара. «ББ»
ср. бур. коа ‘светло-красный с желтыми крапинами (о масти крупного рогатого скота)’

аат. Ат, биэ, атыыр уопсай аата. ☉ Общее название лошадей, кобыл, жеребцов
Сотору-сотору сылгы хаһан аһаабыт суола кэлитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Таһырдьа киһи саҥата, туох эрэ тыаһа, сылгы тыбыырара тыал тыаһын быыһынан иһиллэр. Күндэ
Сахалар былыр-былыргыттан сылгыны үрдүктүк туталлара, кинини тыл ууһунан, кэрэтинэн хоһуйаллара. «Кыым»
◊ Араҕас сылгы — сырдык араҕас (сылгы) диэн курдук (көр араҕас). Арҕаа хордоҕоско араҕас сылгы үөрэ мустубут
□ Араҕас сылгы Арҕаһын түүтүн курдук Аастыйбыт астаах, Аар тойон аҕам Этэр тылбын Истэ сэргэҕэлээн олоруҥ! ТТИГ КХКК. Буулур сылгы — сүрүн дьүһүнүн үөскэтэр өҥүгэр маҥан түү эриэ дэхситик булкуспут түүлээх, төбөтө, сиэлэ, кутуруга уонна тыһа бэйэтин сүрүн өҥүн курдук дьүһүннээх сылгы. ☉ Чалый (о масти лошади). Миитэрэй буулур сылгытын көлүнэн ходуһатыгар киирдэ. Көҕөччөр сылгы — көҕөрүмтүйэр бороҥ дьүһүннээх сылгы. ☉ Сивый (о масти лошади)
Кини иннигэр икки көҕөччөр сылгы хонос гына түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Көҕөччөр сэлиик сылгым, Туйаххын күөрэт! Эллэй
Көҕөччөр сылгы Көхсүн түүтүн курдук, Күрэҥсийбит көҕүллээх Күбэй хотун ийэм, Этэр тылбын Истэ сэргэҕэлээн олоруҥ. ТТИГ КХКК. Кугас сылгы — кытархайдыҥы саһархай дьүһүннээх сылгы. ☉ Рыжий (о масти лошади)
Соҕуруулуу илин туһунан, Суо айыыһыттарым суоллара диэн, Уоһах кугас сылгыны Кэрэх туттан ыйаабыт. С. Зверев
Кугас сылгы сиэлин уп-уһун баттах, бытык оҥостуммут. Амма Аччыгыйа
Сээдьэҥкэ, кугас сылгы көхсүн тириитэ этэрбэһин тымтык ылан «пөс-пөс» тэбии-тэбии, кэпсии олордо. Күннүк Уурастыырап. Күөх буулур сылгы — хара уонна маҥан түү булкуһан үөскэппит дьүһүннээх сылгы. ☉ Вороно-чалый (о масти лошади)
Сэргэҕэ күөх буулур сылгы бааллан турар. Күрэҥ сылгы көр күрэҥ. Туой күрэҥ сылгылаах Тоҥ Куоҕай бииһин ууһа, Күнүүлээҥҥит көнчүөккүүр буолаайаҕыт? Саха фольк. Күрэҥ сылгы көрүлүүр, Саалыыр атыыр тарҕанар. С. Зверев. Түүтүн төрдө харатыҥы, оттон кылаана кугастыҥы араҕас буоллаҕына, күрэҥ сылгы дэнэр. Сылгыһыт с. Кыһыл буулур сылгы — кугас уонна тураҕас дьүһүннэргэ маҥан түү булкуһан үүммүт дьүһүннээх сылгы. ☉ Рыже-чалый (о масти лошади)
Кыһыл буулур сылгы хаһан аһыы сылдьар. Саалыр сылгы көр саалыр. Ити кэмҥэ бөрөлөр туора ойбут саалыр сылгыны төгүрүктээн кэбистилэр. «ХС»
Кыра эрдэхпинэ холкуос сылгыһыта киһи буулур, саалыр, дьаҕыл, моҕул, көҕөччөр сылгы, о. д. а. диэн бэрт элбэҕи испииһэктэтэр буолара. ФЕВ ДьС. Саха сылгыта — тыйыс хоту дойду усулуобуйатыгар ураты тулуурдаах, төгүрүк сылы быһа аһаҕас халлаан анныгар сылдьар, кыһынын хаары хаһан аһыыр Саха сиригэр түҥ былыргыттан үөскэтиллэн кэлбит сылгы боруодата. ☉ Якутская лошадь — высокоадаптированная порода, разводимая круглый год под открытым небом в экстремальных условиях Севера, распространённая на территории Республики Саха (Якутия) и далеко за Полярным кругом
Саха сылгытын сайыннарар былааннаах үлэ тэриллиэн наада. АНП СЭЭ
Саха сылгытын этэ минньигэһинэн, кымыһа эмтээҕинэн былыргыттан киэҥник биллэр! ДВР САЗС. Сиэр сылгы — бэйэтэ кугастыҥы дьүһүннээх гынан баран сиэлэ, кутуруга хара ардайдаах сылгы. ☉ Саврасый (о масти лошади)
Сиэр сылгы сиэлин, кутуругун Силэйэ баттаталаабыт курдук Сиэрэй хара тыалар Симсиһэ үүнүтэлээбиттэр. Саха нар. ыр. Сиэр сылгыны эмиэ араастык дьүһүннүүллэр: саһыл сиэр, улаан сиэр, хардаҥ сиэр, өлөҥ сиэр, солоҥдо сиэр, сырдык сиэр. ОМГ ЭСС. Сур сылгы — хара ардайдаах сиэллээхкутуруктаах бороҥ эбэтэр күрэҥниҥи дьүһүннээх сылгы. ☉ Мышастый (о масти лошади)
Сур сылгыны араастык өҥнүүллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, сырдык сур, кумах сур, күөх сур, тииҥ сур, хара сур, кукаакы сур. ОМГ ЭСС. Сылгы тоҥ быара ас аст. — тэҥ куһуок гына кырбаныллыбыт остуолга тоҥнуу бэриллэр сылгы быара. ☉ Нарезанная на равные кусочки замороженная конская печень
Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Сылгы иитиитэ т.-х. — сылгы сүөһүнү иитэр, элбэтэр сыаллаах үлэлиир сүөһү иитиитин биир салаата. ☉ Коневодство
Сылгыны иитиини сайыннарыы улахан соруга уонна кэскилэ Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатыгар эмиэ быһаччы сыһыаннаах. АНП СЭЭ
Сылгы ньургуһуна көр ньургуһун. Ойуурга бастакынан халлаан күөҕэ эбэтэр үрүҥ өҥнөөх сибэккилээх пролеска уонна медуница, онтон сылгы ньургуһуна уо. д. а. оттор сибэккилэрэ аталлар. КВА Б. Сылгы ойоҕоһо ас аст. — буһарыллыбыт сылгы ойоҕоһун кырбастара — сахалар биир мааны аһылыктара. ☉ Отварные кусочки из рёберной части жеребятины — одно из любимых блюд якутов
Ампаар булууһуттан сыһык ас — ынах намылдьыара, тутум астаах сылгы ойоҕоһо, субай, быһааскы кустар — хостонно. Софр. Данилов
Дьиэлээх дьахтар чааскылары аҕалан, чэй кутуталыыр. Сылгы ойоҕоһун, хаһатын кыһалларыгар анаан тимир тэриэлкэни уурар. Н. Якутскай
Сылгы ойоҕоһун духуопкаҕа буһарыыга уончалыы сэнтимиэтир уһуннаах гына эттэниллэр, тымныы уунан сууйуллар. ТИИ ЭОСА. Сылгы субайа — 1) сылгы өһөҕө суох ыраас хаана. ☉ Свежая жидкая конская кровь. Сылгы субайын солуурга кутан уурдулар
□ Сылгы субайа
Өлөрүллүбүт сылгыттан хаанын сүүрдэн ылаат, ытыгынан ытыйан баран, сөрүүн сиргэ алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Дьиэ к.; 2) ас аст. сылгы оһоҕоһугар кутуллубут уонна буһарыллыбыт хаан. ☉ Конская кровяная колбаса
Кинилэр саха аһын олус интириэһиргээн аһаатылар: убаһа этин, сылгы субайын, тоҥ балыгы. Далан. Сылгы чыычааҕа — хара бастаах, маҥан түөстээх, күөрэлдьийэн көтөр чыычаах (саас эрдэ кэлэр, дьиэ, сылгы хаһаатын аттыгар уйаланар). ☉ Белая трясогузка
Ампаар үрдүгэр уйа туттубут сылгы чыычааҕа Дарбаны абааһы көрөн, киһи үрдүнэн уолуйбуттуу саҥара-саҥара, сарыкыныы көтө сырытта. В. Титов
Сылгы чыычааҕа кэлэнбаран биэрэстэннэ, үөрэн-көтөн тырымнаата. Н. Апросимов. Тураҕас сылгы — сиэлэ, кутуруга, уорҕата харааран, ойоҕосторо кытаран көстөр дьүһүннээх сылгы. ☉ Гнедой (о масти лошади). Төрөппүттэрэ уолга үс ынаҕы, икки тураҕас сылгыны анаабыттара
□ Тураҕас сылгы барахсан, Толбон күммүт сылааһыгар Туора туран сыламнаата. Күннүк Уурастыырап
Тураҕас сылгыбыт кыаһааннанар Тохсунньута туманныын ааста. И. Эртюков. Улаан сылгы — сырдык көҕөччөр өҥнөөх сылгы. ☉ Светлосерый (о масти лошади)
Улаан сылгы уу хаһата Утахтанан, олус уойбут, Сүһүөх, бэгэччэк мэлийбит, Тобук, тоҥолох суох буолбут. Эллэй
Манчаары уҥуох уҥуоҕа, субу уулаабыт улаан сылгылыы, халыр босхо баран, титирэстии турар. С. Федотов
Кини кэнниттэн аҕата улаан сылгыга куоҕаччы олорон баран тэптэрэн истэ. М. Доҕордуурап. Хоҥор сылгы — кытарымтыйан көстөр болоорхой, кутуруга, сиэлэ маҥан эбэтэр болоорхой буруо өҥнөөх сылгы. ☉ Игреневый (о масти лошади). Алаастар кэнчээрилээн чэлгийдилэр, хоҥор сылгылар онно мэччийдилэр. Хороччу улаатан эрэр уол нэк бэргэһэтин, күтүр улахан хоҥор сылгы үтүлүгүн кэтэн муус киллэрэ таҕыста. Чуоҕур сылгы — эбир курдук кыракыра атын өҥнөөх ойуулардаах, толбоннордоох сылгы. ☉ Чубарый (о масти лошади). «О-ол сылдьар чуоҕур сылгыны тутан аҕалыҥ!»
□ «Уу долгунун курдук тоҥууланан көстөр күөх чуоҕур атыыр сылгыны ытык астахха сатаныыһы», — диэн ойуун көрүүлэнэр. Күннүк Уурастыырап. Элэмэс сылгы — эриэннээх, сүрүн дьүһүнүгэр бөдөҥ маҥан ойуулардаах сылгы. ☉ Пегий (о масти лошади)
Хатыҥ тоһоҕо курдук атахтаах, чэҥ уута сүүрэн түспүтүн курдук дьэбиннээх кыталык элэмэс сылгы илин күөнэ көстө түспүт үһү. ПЭК ОНЛЯ I
Үөр хаһаайына, модьу-таҕа көрүҥнээх хара элэмэс атыыр сылгы, үөрүн тула аа-дьуо хаама сылдьар. Я. Семёнов. Элэмэс сылгы наһаа элбэх дьүһүҥҥэ араарыллар уонна хайдах баҕарар элэмэс буолар: күөх элэмэс, саһыл элэмэс, кыталык элэмэс, чаппараахтаах элэмэс уо. д. а. ОМГ ЭСС. ДТС, тюрк. йылхы, йылҕы, йилки, жылкы, дьылкы

1. даҕ.
2. Биир күрүс дьүһүнэ суох, араас-араас өҥнөөх. ☉ Разноцветный, пегий, пёстрый, полосатый
   Киэҥ тайҕа эриэн иэнэ эҥсиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
   Сытыйбыт дүлүҥ көҥдөйүттэн эриэн моҕотой хачыгыраан таҕыста. И. Гоголев
   Хаһаак биилинэн ыбылы ылбыт моҕотой эриэн сонноох. Эрилик Эристиин
   Аркашка ампаар иһиттэн дьэрэкээн эриэн кууруссалары талаҕынан үүрэн таһаарда. «Чолбон»
3. көсп. Биир тэҥэ суох, уларыйа турар, араастаах. ☉ Переменчивый, непостоянный
   Хомойуох иһин, олох уустук, эриэн, онно араас баара. Н. Лугинов
   [Василий:] Киһи дьылҕата эриэн, мин саамай үтүө кэммин хайдахтаах алҕаска аһардым. А. Сыромятникова
   Сэтээтэл Сэмэн эриэн өйдөөх, дьээбэтинньик киһи. Н. Павлов
4. көсп., кэпс. Биир дэхси буолбатах, атын-атын, булкаас. ☉ Разнообразный, разнородный, разношёрстный
   Биригээдэ састааба эриэн, үчүгэй да, мөлтөх да үлэһиттэр бааллар. СТКБТ
5. аат суолт.
6. Араас, эҥин-араас өҥ. ☉ Разноцветье, пестрота
   Улахан оҕуспутун, эриэммитин Кирилэнэн куоракка атыылата ыытаары гынабын ээ. Күндэ
   Куоҕастаах суор, атын көтөрдөр эриэннэригэр баҕаран, бэйэ-бэйэлэрин кырааскалаан, ойуулаан биэрээри оҥостуммуттар. Саха фольк. Өрөҕөтө сырдык бороҥ, хатырык курдук кыра эриэннээх. БББ
7. көсп. Ким, туох эмэ араас өрүтэ, эридьиэһэ, кубулҕата (хол., дьылҕа). ☉ Прихоть, причуда, каприз (напр., судьбы)
   Олох олоруу судургу буолбатах, эриэнэ, араас албаһа элбэх. Лоһуура. «Хас биирдии киһи эриэннээх», — диэн баран, хаамыытын өссө эбэн биэрдэ. Сэмсэ. Ити киһи эриэнин бэйэтэ бар дьоҥҥо кэпсии сылдьар буоллаҕа дии. Суол т.
   ♦ Иһин эриэнин көрдөрдө көр көрдөр
   Аммаҕа балтыбар ыалдьыттыы сырыттахпына күтүөтүм иһин эриэнин ырылхайдык көрдөрбүтэ. Т. Нутчина
   Иһин эриэнэ көр ис IV. [Хадарин:] Иһиҥ эриэнин дьэ биллэрдиҥ, сибилигин киһини көрсөргөр үрдүбэр түһэн уураабатаҕыҥ эрэ. В. Яковлев
   Эн иһиҥ эриэнин тиэрэ тардар, үөҥҥүн-күрдьэҕэҕин бүтүннүү ыраас мууска уурар кыахтаахпын. Е. Неймохов
   Иһэ эриэн үөн көр ис IV. Иһэ эриэн үөн, таһа таҥара чүмэчитэ. ҮА
   Киһи эриэнэ иһи- гэр — эриэнэ иһигэр диэн курдук. Киһи итэҕэйбэт суола, ол эрээри итинник баар буолар, киһи эриэнэ иһигэр. Н. Габышев
   Киһи эриэнэ иһигэр диэн этии ис хоһооно Киргиэлэйгэ анаммыт эбит. Н. Туобулаахап
   Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Кыыспын Куһаҕан Ньукулай уолугар биэрэн аатым алдьаныан, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам кэриэтин, Бүөккэҕэ биэриэм. М. Доҕордуурап
   Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
   Күөрт ыт күлүүтүгэр (эриэн ыт элэгэр) ыыт — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). «Хара албыны хайдах эмэ гынан эриэн ыт элэгэр ыыппыт киһи», — диэн иһигэр саныыр. И. Гоголев
   Аны чыккымайдарга сыгааннатарыҥ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр ыытарыҥ хаалбыт эбит! Н. Заболоцкай. Санаата эриэн кэпс. — бигэ санаата суох, настарыанньатынан көрөн санаатын уларыта сылдьар (киһи). ☉ соотв. семь пятниц на неделе (букв. мысли пёстрые)
   Санаалара эриэн дьону киһи итэҕэйбэт ээ. Түөһүҥ эриэнин көрдөр көр түөс II. [Дьаакып кинээс:] Ити түөкүн тылын истиҥ эрэ, түөһүн эриэнин көрдөрөөрү гынар. А. Софронов
   Ыал устун баран бараҥҥын, эн миэхэ түөһүҥ эриэнин көрдөрөөрү гынаҕын быһыылаах. Амма Аччыгыйа. <Хараҕын> эриэнинэн көрдө — сөбүлээбэккин биллэрэн, өһүөннээхтик, кырыктаахтык көр. ☉ Смотреть злобно, враждебно, проявляя агрессию
   Ньиэмэс хараҕын эриэнинэн көрөр, аптамаатын Шагуровка туһулуур. Т. Сметанин
   Ынахтар бастаан утаа үргэн муннуларын бууһурҕаталлара, харахтарын эриэнинэн көрөллөрө. Э. Соколов
   Оҕус өһүөннээхтик эриэнинэн көрдө, мэччийэр сиригэр куотан күлүкүчүҥнээтэ. У. Ойуур
   Эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥор — күлүүгэ ыыт диэн курдук (көр күлүү). Кырдьар сааспар биир кыыс оҕо эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥордо, тоойуом. Н. Якутскай
   Сүрэ бэрт, Хадаар хоно сытан атахха биллэрбит үһү диэн эриэн ыт элэгэ, күөрт ыт күлүүтэ оҥоруохтара. П. Степанов. Эриэнэ иһигэр — дьоҥҥо үчүгэйдик көстө сатыыр, кубулҕатын-дьибилгэтин, киитэрэй санаатын кимиэхэ да биллэрбэт (киһи). ☉ Скрывающий под показной доброжелательностью злой и хитрый умысел, скрытный, коварный (о человеке)
   Кини эриэнэ иһигэр эбит, онтун уон алта сыл устата кистээн сылдьыбытын билбэтэхпин. И. Семёнов
   ◊ Иэдьэгэй эриэн көр иэдьэгэй
   Оскуолаҕа олох да үөрэммэтэҕэ, суругу иэдьэгэй эриэнин курдук көрөрө. ЛНН АДь
   Кугас эриэн көр кугас. Симменталь сүөһү дьүһүнэ сүнньүнэн сырдык күрэҥ, кугас эриэн буолар. Ыанньыксыт с. Күөх эриэн көр күөх I. Күөх эриэн таастаах ытарҕатын кэттэ. Күрдьүгэс эриэн — көр күрдьүгэс II. Саҥа төрөөбүт ньирэйдэрэ күрдьүгэс эриэн дьүһүннээх. Күрүлгэн. Кыһыл эриэн көр кыһыл. Былааччыйата кыһыл эриэн өҥнөөх. Тоноҕос (саадьаҕай) эриэн көр тоноҕос. Тоноҕос эриэн торбос. Эриэн күйүгэс биол. — эриэн истээх, кынаттаах күлүмэн. ☉ Обыкновенный пестряк (вид слепня)
   Эриэн күйүгэс тоҕус-уон түөрт сэнтимиэтир уһуннаах буолар. КЗА АҮө
   Эриэн кыыл I — моҕой диэн курдук. Эриэн кыыл курдук Эриллэн сытар, Моҕой кыыл курдук Буулаан сытар. Нор. ырыаһ. Эриэн кыыл буолан кубулуммуккуттан куттаммат уол турдаҕым. Ньургун Боотур
   Эриэн кыылы үктүү сыһан баран өрүһүммүт. Н. Габышев. Эриэн кыыл II түөлбэ. — үүс. ☉ Рысь. Хоту үүһү эриэн кыыл диэн ааттыыллар эбит. Эриэн тараһа көр тараһа. Эриэн тараһалаах убаһа эбит. Эриэн түөс түөлбэ. — лыглыйа. ☉ Белолобый гусь
   Маннык улахан хоҥору көрбөтөх ыраатта, дэҥҥэ түбэстэҕинэ дьоҕус, эриэн түөс эҥин буолааччы. Н. Лугинов
   Биһиги диэки бу эриэн түөс хаастааҕар кыра, хаарыҥка диэн ааттааччыбыт. С. Тумат
   Эриэн түөс туундара төрүт олохтооҕо, саамай элбэх ахсааннаах хаастартан биирдэстэрэ. БББ
   Эриэн үөн көр үөн. Арай бу кэмҥэ таас анныттан эриэн үөн сыылан тахсыбыта. «ХС»
   Баҕа, күлгэри, эриэн үөн кыһын устата иһийэллэр. КЗА АҮө
   Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
   ср. монг. эрээн ‘пестрота; пёстрый, пестроцветный’