несов. см. переборщить.

туохт., к э п с. Олустаа, сиэри таһынан бар, таҕыс. ☉ Перейти меру в чём-л., переборщить, хватить через край
Күн халлаан оройуттан чаҕылыччы тыкпыта куйааһа наһаалаабыта. А. Софронов
Айдар Петрович сүн ньүнэн сөп санаалардаах эрээри, эм и э да наһаалыыр. Н. Лугинов

I
туохт.
1. Сиртэн быган улаатан, үрдээн, ситэн-хотон таҕыс (үүнээйигэ сыһыаннаан этэргэ). ☉ Расти, вырастать, произрастать (о растениях)
Көрүҥ, көрүҥ эрэ! Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит! Суорун Омоллоон
Бу хатыҥнар хаһан да арахсыспат үс ини-бии курдук, үһүөн эмдэй-сэмдэй үүммүттэр. А. Бэрияк
Оччоҕо саас этэ, Күөх от үүммүтэ, Үөр куба кэриэтэ. П. Тулааһынап
△ Хойуу, өлгөм астан (хол., үүнээйи аһын этэргэ). ☉ Уродиться, созреть (напр., о плодах растений)
Өтөҕүм кур төҥүргэһин Хаптаҕас саба үүнүө. С. Данилов
Быйыл дьэдьэн хайа да сыллааҕар дэлэйдик үүммүт. А. Кондратьев
Эриэхэ үүммүт дьылыгар тииҥ тириитэ аһары тупсар. «ХС»
2. Уһаа, уһун буол (хол., баттах). ☉ Расти, становиться длиннее (напр., о волосах)
Түөрэҥэй ойуун, саһара маҥхайан эрэр баттаҕа саннын байаатыгар диэри үүммүт, килэрийэ киртийбит ырбаахылаах, тамыйах ыстааннаах куһаҕан оҕонньор. Күндэ
Үөһэ бытыга намылыччы үүммүтүттэн кини сирэйин быһыыта хайдах эрэ сыалыһар хоҥуруутугар маарынныыр. Амма Аччыгыйа
Сөдүөт баттаҕа үүнэн, ньүксүччү түһэн хайдах эрэ олох атын киһи курдук көстөр. И. Федосеев
3. Оҕо сааскыттан тахсан, улаатан, сайдан ис. ☉ Расти, вырасти (о детях, подростках)
Дорообо, алааһым, сирэм күөх алааһым! Эн дьоллоох мындааҕар мин үөскээн үүммүтүм. П. Ойуунускай
Мин күнү көрбүтүм, Мин манна үүммүтүм, Бу налыы сыһыыбар, Бу чараҥ аларбар. С. Данилов
Үүйэ, Баанча иккиэн ынах муоһун курдук сэргэстэһэ үүммүттэрэ. Л. Попов
4. көсп. Ситэн-хотон үрдүк таһымҥа тиийэ таҕыс, биллэр-көстөр буол (хол., кыах, сатабыл). ☉ Достигать совершенства, становиться общепризнанным, известным (напр., о мастере в каком-л. деле). Ойуун итэҕэлэ бу өссө религияҕа диэри үүнэ илик итэҕэл буолар. Саха фольк. «Түөрт уон ырыатынан» Күннүк Уурастыырап айымньыта уус-уран өттүнэн үрдүк кэрдиискэ ыттыбыта, кини поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
Бу эдэр киһи курааны утары охсуһууга бэртээхэй тэрийээччи буоларын көрдөрдө. Ити барыта кини кыахтааҕын, үүнэн иһэрин туоһута буолар. М. Доҕордуурап
5. көсп. Саҕалан, буолан бар (хол., туох эмэ кэмэ саҕаланан барарын этэргэ). ☉ Наступать, наставать, начинаться (напр., о времени, событии)
Үүннүлэр үтүөкэн да күннэр, Иһиэххэ эриэккэс да салгын! Күннүк Уурастыырап
Саҥалыы сарыал күннээх Саҥа дьылбыт үүннэ! С. Данилов
Сааскы ыһыым күрэҕэ турда, Күннээх халааҥҥа үгүс чыычаах ыллыыр, Үтүө да күн үүннэ мин дойдубар! «ХС»
ср. др.-тюрк., тюрк. он ‘расти, вырастать’
II
аат. Ат баһыгар кэтэрдиллэр уостуганнаах, тэһииннээх, үксүгэр куртан оҥоһуллубут ат тэрилин көрүҥэ. ☉ Часть конской сбруи — ремни с удилами и поводьями, надеваемые на голову лошади, узда
Сылайбыт акка үүнэ да таһаҕас (өс хоһ.). Ат үүнүн тиэрбэһигэр тоһоҕону туора угаллар уонна иккиэннэрин синньигэс ситиинэн баайаллар. Д. Таас
Күн аайы кулунчук дьоруолаата, Көмүс үүн кылырҕаата. С. Васильев
♦ Үүннээх-тэһииннээх үтүө тыл — дириҥ ис хоһоонноох, көрдөһүүлээх-ааттаһыылаах тыл. ☉ соотв. веское слово
Дьэ, кырдьаҕас, эйигин, эһэлээтэр эһэбэр холуйаммын, аҕалаатар аҕабар ааҕаммын, үүннээх-тэһииннээх үтүө тылбын иһитиннэрэн эрэбин! П. Ойуунускай
Сөп, эн үүннээх-тэһииннээх үтүө тылгын ылынабын. Күннүк Уурастыырап
«Ол боротокуоллана эҥиннии сылдьыбыт убайыҥ үүннээх-тэһииннээх үтүө тылын сиргэ-буорга хаалларбатаргын үчүгэй буолуо этэ», — диэн баран, курун мөлтөтүннэ. Суорун Омоллоон. Үүнэ-тэһиинэ суох — туохтан да туттуммакка, тардыммакка, харыыта суох (кими эмэ үөх, мөх). ☉ Не зная удержу, не считаясь с обстоятельствами, необдуманно (ругать, бранить кого-л. — букв. без поводка-узды)
Дьон эмиэ үүнэ-тэһиинэ суох саҥарсан бардылар. Н. Якутскай
Кыыс эрэйдээх көмүлүөк аттыгар туран, хотунун үүнэтэһиинэ суох саҥатын истэн турда. А. Сыромятникова
Маарыйаны үүнэ-тэһиинэ суох үөҕэн барда. А. Фёдоров. Үүнэ-тэһиинэ суох барда — туохтан да туттуммакка, бас баттах, көҥүл барда. ☉ Перейти меру, границу в чём-л., переборщить (букв. он ушёл без поводкаузды)
Оттон тугу этэҕин, үүнэтэһиинэ суох барбыт баҕайылар. Л. Габышев
Атыыһыттар, үспүкүлээннэр туох даҕаны үүнэ-тэһиинэ суох бардылар: аска-таҥаска сыананы сатала суох ыараттылар. В. Протодьяконов
Оҕолорбут туох да үүнэ-тэһиинэ суох бардылар. «ХС»
ср. др.-тюрк. йүгүн, алт. үйген, тув. чүген ‘узда, уздечка’

1. аат.
2. Туох эмэ (хол., уу, оҥхой сир) алын өттө, анна. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., какого-л. водоёма)
   Ол көрдөөн, Килиими уу түгэҕиттэн булан ылбыт. Суорун Омоллоон
   Көҥүс түгэҕэр сырдык уу сыккыстыы сүүрүгүрэр. М. Доҕордуурап
   Быһыты түгэҕинэн, өрүс уҥа кытылыттан хаҥас кытылыгар диэри курдары хаспыттар. «Чолбон»
3. Туох эмэ оҥоһук алын өттө биитэр алын сабыыта. ☉ Нижняя стенка или дно какого-л. изделия, предмета
   Айаныгар кэтэр куобах өрөҕөтө куллукатын, алҕаһаан, хааһаҕын саамай түгэҕэр уктан кэбиһээхтээбит. Н. Заболоцкай
   Биһиги сотору бастакы болуоппут түгэҕин оҥорон бүтэрдибит. Н. Габышев
   △ Сахалыы ытарҕа салбырҕаһа. ☉ Подвески у якутских серёжек. Ытарҕатын түгэҕэ эмиэ таастардаах
   □ Иэмэххэ кэтэрдиллэр салбырҕаһа түгэх диэн ааттанар. СНЕ ӨОДь
4. Туох эмэ уһук, улаҕа өттө. ☉ Дальняя часть, сторона, глубина чего-л.
   Тэйиччи соҕус, түгэххэ биир дьиэ хаалла. Амма Аччыгыйа
   Күөрэгэй ким да көрбөт сиригэр, хотон түгэҕэр, манньыаттарын көмөн кэбистэ. Т. Сметанин
   Сомсуон үгэһинэн, биир билэр киһитин көрсөн, түгэххэ миэстэ булан олорбуттара. «Чолбон»
   △ Ханнык эмэ сир, дойду саамай ыраах, уһук өттө. ☉ Самая дальняя окраина какой-л. местности
   Эмиэ бу дойду түгэҕэр быраҕыллан хааллаҕым. Н. Неустроев
   [Семёнов:] Ол Бүлүү түгэҕиттэн эйигин куоракка туох хостоон аҕалбыт үһү, түөкүн, соруйан сымыйалыы тураҕын. С. Ефремов
5. көсп. Киһи өйүн-санаатын (сүрэҕинкутун) саамай улаҕа өттө. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., сердца, души, сознания) у кого-л.
   Дууһам түгэҕэр туох эрэ төлө барда; сүрэҕим мөҕүл гынан ылла — туох эрэ умнуллубут өйдөнөн кэллэ. Далан
   Сүрэҕим түгэҕэр нуучча суруйааччыларын тапталлаах мөссүөннэрэ иҥэн сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
   Айылҕаҥ сыта-сымара кутуҥ түгэҕэр туохха да булкуспакка эрэ сөҥө сылдьар. Н. Лугинов
6. даҕ. суолт.
7. Тэйиччи, улаҕа өттүгэр баар. ☉ Находящийся позади, задний
   Айдар түгэх хоско хаартыска көрө олордоҕуна, Мылаахап тэлэкэччийэн кэлэн, аттыгар олоро түстэ. Н. Лугинов
   Тоҕо эрэ түгэх паартаҕа олорор үгэстээҕэ. С. Федотов
   △ Ыраах, тэйиччи сытар (сири-дойдуну этэргэ). ☉ Отдалённый, находящийся в глубинке (о местности)
   Ити кэмҥэ Бүлүү уокуругун түгэх улуустарыттан — Сунтаартан, Хочоттон — үөс сирдэргэ көһүү, үөрэххэ тардыһыы күүһүрбүтэ. «Чолбон»
   ♦ Иһин түгэҕиттэн көр ис IV
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин тартаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
   Иһин түгэҕэр көр ис IV. Киһитэ, икки хараҕын уутун сотто-сотто, иһин түгэҕэр ботугураата. П. Филиппов
   Иһим түгэҕэр тугу эрэ ботугураатым. Т. Сметанин. Көп түгэҕинэн көр көп II. Балтым иһитин көп түгэҕинэн дьэдьэни булбут. Көп <түгэх> түспүт көр көп II. Уута көп түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ [Баай оҕонньоттор] биир хаан өстөөхтөрө Уоттаахап тутуллубатаҕыттан көп түһэн, быһаҕас үөрэн олороллор. Н. Түгүнүүрэп
   Оһоҕос түгэҕэ (түгэҕинээҕи) оҕо (уол, кыыс) көр оһоҕос. Кыыс, биир үксүн оһоҕос түгэҕинээҕилэрэ буолан, көҥүллүк улааппыта. Ойуку
   Сири түгэҕинэн — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Най:] Дьон, сири түгэҕинэн кэпсэтэн, биир киһиэхэ күтүрүүр эбиттэр. Суорун Омоллоон. Түгэҕин буллар кэпс. — тугу эмэ кичэйэн ыраах уур, кистээ. ☉ Хранить что-л. на дне чего-л.
   Эһэлээх эбэтэ, судаарыстыбаттан ый аайы биэнсийэ аахсан, дьааһык түгэҕин буллараллар. И. Аргунов. Түгэх түс — наһаалаа, аһара бар. ☉ Перейти границу дозволенного, переборщить
   Көнөр суолга үктэниэхтэрин баҕарбаттар, эбии түгэх түһэллэр. И. Федосеев
   Кырдьыгынан быһааран биэрэрин оннугар, өссө кини өһүргэнэ, түгэх түһэ турар. Г. Колесов. Үөдэн түгэҕинээҕини үөт — былыр үйэҕэ умнуллубуту аҕын. ☉ Вспоминать старое. Ээ, бу да киһи, аата, үөдэн түгэҕинээҕини үөттэххиний. Үөдэн түгэҕэ кэпс. — кый ыраах, кый бырах. ☉ соотв. у чёрта на куличках
   Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
   Эмискэ хонуу уҥуоргу уһугуттан, үөдэн түгэҕиттэн иһиллэр курдук саҥа нэһииччэ иһиллибитэ. «ХС»
   <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) фольк., көр ньүкэн. Бу үөдэн түгэҕиттэн туох хостоон таһаарыа этэй миигин? Саха фольк. Алдьархайдаах саахталар Аат айаҕын курдук Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Бугул түгэҕин харбааччы көр бугул. Бугул түгэҕин харбааччылар бүтэ оҕустулар. Ис түгэҕэ — киһи-сүөһү иһин аллара өттө. ☉ Нижняя часть, низ живота. Иһин түгэҕэ ыалдьар
   □ Кылгас хара сонун иһин түгэҕинэн куйҕаччы курдаммыт. Эрилик Эристиин
   Эҥээрин түүтэ бүтэн, лаҕыыр курдук хара сарыы буолбут арбаҕаһын иһин түгэҕинэн тирбэҕэ быанан бобо тардыммыт. Тумарча
   Фёдор Дмитриевич өссө иһин түгэҕинэн саҥарар дьикти идэни баһылаата. Т. Сметанин. От (бугул) түгэҕэ — кэбиһиилээх оту, бугулу ыллахха хаалар от харбааһына. ☉ Остатки сена на месте копны, стога
   [Эркээйи:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ курдук хаардаах от түгэҕин саҕа Хара өһүөн олбохтонуоҥ. И. Гоголев
   Кыра Бөтүрүүс бугул түгэҕэ харбаан лоппордуур. Амма Аччыгыйа
   Чаҕыл [уол аата] Таммаҕа бардаҕына от үлэтигэр кыттара, бугул түгэҕин харбыыра. И. Федосеев. Көп түгэх — түгэҕэр көбүччү кутуулаах (хол., иһити этэргэ). ☉ Наполненный чуть ниже середины (напр., о посуде)
   Үрүҥ маайкалаах уол көп түгэх балыктаах солууру күүлэҕэ киллэрдэ, күөгүтүн эркиҥҥэ өйөннөрдө. А. Фёдоров. Сир түгэҕэ — Сир алларааҥҥы дириҥ өттө, дириҥ араҥата. ☉ Глубинная часть земли под её поверхностью, недра
   Артиллерия тыаһа сири түгэҕинэн ньиргийэр. ИИФ ИДЫК
   Ыстаансыйа дьиэтэ эмиэ ол таас хайа иһигэр отут миэтэрэ дириҥ сир түгэҕэр оҥоһуллуохтаах. Суорун Омоллоон. Түгэҕэр түс кэпс. — быһаҕас түс, уол. ☉ Вваливаться, становиться впалым (напр., о глазах); оставаться на дне чего-л. (напр., о ягоде). Дьэдьэним сыыһа ууллан иһитим түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ Түгэҕэр түһэн хаалбыт хараҕа уунан туолан сыппыта. Амма Аччыгыйа. Түөс түгэҕэ — түөс алын өттө (тыҥа диэкинэн). ☉ Нижняя часть грудины (в области лёгких)
   Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
   тюрк. түп