покачиваться, пошатываться; переваливаться с боку на бок; иэҕэҥнээн хаамар он ходит, переваливаясь с боку на бок.

валяться, переваливаться, перекатываться с боку на бок (обычно о лошади); ср. ааҥнаа=, күөһэлий=, тиэй=.

валяться, переваливаться, перекатываться с боку на бок; кумахха күөһэлий = валяться на песке; ср. ааҥнаа =, күөлэһий =, тиэй = II.

покачиваться, пошатываться, равномерно колебаться, переваливаться из стороны в сторону; оҥочо иҥнэлдьийэр лодка покачивается (на воде); иҥнэлдьийэи хааман иһэр он идёт, переваливаясь с боку на бок.

туохт. Икки өттүгэр хардары-таары тэҥник иҥнэҥнээ. ☉ Равномерно покачиваться из стороны в сторону, пошатываться, переваливаться с боку на бок
Иэҕэҥнээн хаамар. Даарыйа эмээхсин нэк суорҕанын түүрэ тутан, бэйэтигэр ыга кууһан өйөннө уонна, оргууй-оргууй икки өттүнэн иэҕэҥниииэҕэҥнии, сүһүөх-сүһүөх этэн барда. Амма Аччыгыйа
Лөгөнтөй этэр тылын сааһылана сатаан, икки өттүнэн иэҕэҥнээн кэбистэ. Р. Кулаковскай
Икки өттүгэр кыратык иэҕэҥнии-иэҕэҥнии ыллаан дуораһытан барда. Эрилик Эристиин

туохт. Икки өттүгэр хардары-таары биир тэҥник хачайданан хамсаа; байааттаҥнаа. ☉ Качаться, переваливаться равномерно из стороны в сторону; пошатываться
Өрө көтөн баран Эккирээн лиһийбэхтээбитигэр Тилийэ тиэргэн иһэ Эрчимнээх тиҥилэх тыаһыттан Иҥнэлдьийиэх курдук гынна. П. Ядрихинскай
[Суор] араастаан иҥнэлдьийэр, кынатынан хааны холбуйардыы туттар. И. Федосеев
Аким Андреевич олбуор иһигэр кутуллан киирбит оҕолорун араастаан иҥнэлдьийэн, тоҥхолдьуйан одуулаһар аатыгар түстэ. «ХС»
Ыраах куугунуур тыас иһиллибитэ. Дьиэ иһинээҕи тээбириннэрэ иҥнэлдьийэн ылбыттара. Кырыыса хаара бысталанан түспүтэ. «Кыым»

дьүһ. туохт.
1. Иннин диэки тахса сылдьар (сэҥийэ туһунан этэргэ). ☉ Выдаваться вперёд (напр., об узкой нижней челюсти)
[Комендант:] Онньойо сытыйан, киһи күлүүлээххин баҕастааххын! Эн да олбуоруҥ холоон! Амма Аччыгыйа
Биригэдьиир ол иһэр, атын хоҥоруута көстө илигинэ, бэйэтин сыҥааҕа онньойон көһүннэ. М. Доҕордуурап
2. Аллараа өттүгүнэн ханньаччы үктэн, тэпсилин (хол., атах таҥаһын тилэҕин этэргэ). ☉ Быть стоптанным набок (о задках торбасов)
Уол онньойо сытыйбыт онньууската быга сылдьар олооччулааҕа. Н. Якутскай
Алыкай үгүһү-элбэҕи толкуйдуу барбатаҕа, үөрүүтүгэр онньойбут этэрбэһин үөһэ диэки тэбэн чолох гыннарда. И. Федосеев
ср. кирг. оо ‘свешиваться на одну сторону, переваливаться; склоняться’

туохт.
1. Тиэрэ сытан эрэ икки өттүгэр күөлэһий, үҥкүрүй (дьиэ сүөһүлэрин уонна кыыллар тустарынан). ☉ Кататься, переваливаться с боку на бок (о домашних животных и зверях)
Сылгылар …… түптэ тула таалалаатылар, бырдахтан, күлүмэнтэн куоттулар, сынньанан тыын ыллылар. В. Протодьяконов
Сайын сылгылар оттонор ходуһаларга көҥүл таалалыыллар, күһүн бурдук үүммүт бааһыналарыттан тахсыбаттар. «Кыым»
2. көсп. Туох да кыһалҕата, санаатаоноото суох көҥүл сырыт, сынньан, күүлэйдээ, таралый. ☉ Жить без забот, гулять, отдыхать, нежиться, ни о чём не заботясь
Кыыс баай-тала үөһүгэр таалалаан, үп-харчы үрдүгэр үҥкүүлээн, олус атаахтык иитиллибит. Софр. Данилов
Бэлэми аһыы-аһыы, көҥүллүк таалалаан, Мин көлүөнэм оҕолоро таах олорботохпут. И. Артамонов
Чуораан тыаһа чугаһыыр. Турбат атаах уол оҕо. Минньигэстик таалалыыр Бэриинэлээх ороҥҥо. Ф. Софронов
ср. тув. таалаар ‘насладиться’

туохт.
1. Көхсүгүнэн сиргэ үҥкүрүйэн түүгүн ыраастан, оҥоһун (үксүн сылгы, ыт, эһэ туһунан). ☉ Лежа на спине, перекатываться с боку на бок, очищая, разглаживая шерсть (обычно о лошадях, собаках, медведях)
Сүүрбэттэн тахса сылгы киирэн бөлүүн түүнү быһа хомуттар, бурдугу бүтүннүү, …… үлтү тэпсибиттэр, ибили күөлэһийбиттэр. В. Протодьяконов
Үөрдэ эһэ, көнньүөрдэ, Үҥкүрүйдэ, күөлэһийдэ. Ф. Софронов
Ыттар бары туран тыыллаҥнастылар, хаарга күөлэһийдилэр. Н. Габышев
2. кэпс. Тиэрэ түһэн уһуннук, тугу да гыммакка сыт, таалалаа. ☉ Нежиться, валяться вдоволь
Мин саҥа охсуллубут сииктээх окко күөлэһийэбин. Далан
Мэхээчээн үс күн субуруччу, булка тахсыбакка, наара оронугар күөлэһийдэ. В. Протодьяконов
Сайын барахсан сиигигэр сиэл, самыырыгар сайҕан, сылааһыгар сыламнаа, күөх кырсыгар күөлэһий. С. Васильев
3. Үҥкүрүйэн, төкүнүйэн түс. ☉ Перекатываться, кувыркаться; скатиться кубарем
Моойтоон эрэйдээх сарылаабытынан аллара диэки күөлэһийдэ. Е. Макаров
[Миша] Сэмэни тимиринэн сирэйгэ бырахта уонна аппа түгэҕин диэки күөлэһийдэ. БТТ
4. Биир ойоҕоскуттан атын ойоҕоскор ыараханнык эргилин (улахан суон киһини этэргэ). ☉ Тяжело переваливаться, перекатываться с боку на бок (о большом грузном человеке)
Онуоха айыы бухатыыра үс төгүл күөлэһийэ түстэ да [сордоҥ балык буолла]. Ньургун Боотур
[Пуд Ильич] күөлэһийэн туран туус көрдүү түөһүлүннэ. Далан
«Тиэргэҥҥэ даа?» — күөлэһийэн турда, хараҕын сотунна. Н. Заболоцкай
5. көсп. Дьон бэлэмигэр кыһалҕата суох сылдьан аатыр-сураҕыр. ☉ Используя чужие заслуги, достичь славы, известности
Көҥүлгэ күөлэһийбит туох да дьалаана суох дьон. «ХС»
Колосовыҥ үлэни-хамнаһы сатабыллаах тэрийээччи аатыран, албан аат үрдүгэр күөлэһийэр. А. Кривошапкин (тылб.)
6. көсп. Саҕахха түс (күн туһунан). ☉ Садиться за горизонт (о солнце)
[Күн] Күөх саҕахха Күөлэһийэн истэ. А. Бродников
Күн күөлэһийэн эрдэҕинэ, Ньургустаана Бүөр бөһүөлэккэ тиийдэ. В. Протодьяконов
ср. п.-монг. көлбийе ‘валяться, кататься’

туохт.
1. Төгүрүк, мээчик курдук быһыылаах буолан көһүн; оннук быһыылаах курдук хамсаа, хамсан. ☉ Быть, казаться круглым, округлым; двигаться плавно, быстро, как бы катясь, катиться
[Парамонов] ыалдьытын хонноҕун анныттан ылан, сыста түһэн, төкүнүйэн истэ. «ХС»
[Ыт оҕото] чочумча биир сиргэ турбахтаат, ыҥырбыт киһиэхэ сүүрэн төкүнүйэр. «ХС»
Күөх хонуу устун күн уотугар быһа сиэппит араҕастыҥы таҥастаах киһи сүүрэн төкүнүйэрэ көстөр. В. Быков (тылб.)
2. Бэйэҥ тула эргичийэн сыҕарый, үҥкүрүй (туох эмэ төгүрүк, төкүнүк быһыылаах туһунан). ☉ Двигаться по какой-л. поверхности, вращаясь, катиться (о чём-л. круглом, округлом)
Сөдүөччүйэ охсулларыгар мүччү тутан кэбиспит сиидэтэ төкүнүйэн тиийэн дүлүҥ олох маска өйөнөн турар. Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Тиэйиилээх сыарҕаттан төгүрүк килиэп, ол кэнниттэн лоскуй сыа төкүнүйэн түһэннэр, саллаат суумкатын иһигэр киирэн хааллылар. ПНО
3. Үөһээттэн сууллан эбэтэр туох эмэ иҥнэри устун эргийэ, үҥкүрүйэ тур (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Катиться кубарем
Балаҕан үрдүттэн …… ыт төкүнүйэн түстэ. Амма Аччыгыйа
Кинээс, өлөрдүү бааһырбыт сырҕан кыыллыы часкыйаат, күөх окко төкүнүйэ түспүтэ. И. Гоголев
[Чубуку] таас устун сүүрэн иһэн, тас иэнинэн барда уонна аллара диэки төкүнүйэн түһэн иһэн, төбөтүн өрө чолос гыннаран сытыы токур муостарынан долбуур таастан хатааһынна. Т. Сметанин
△ Сытан эрэ туора-маары эргичий-урбачый, күөлэһиҥнээ, үҥкүрүҥнээ (ыарыыланан эбэтэр мэниктээн). ☉ Переваливаться с боку на бок, кататься (от боли или играя)
Түү мээчиктии Төкүнүйэ оонньуохпун баҕардым. П. Тулааһынап
Байбааскы атыгыраан сытар муостаҕа төкүнүйэтөкүнүйэ барда, ытаары гына-гына, куттанан сымыһаҕын быһа ытыран, сыҥырҕаан икки санна дьигиргии сытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [куобахчаан] үөрүүтүттэн ойуоккалаан, төкүнүйэн ылыталыыр. «ХС»
♦ Төкүнүйэн кэбис кэпс. — эппит тылгын уларыт, эрэннэрэн баран аккаастаан кэбис. ☉ Изменить своему слову, нарушить обещание. Табаарыһым ааттаах киһи көмөлөһүөх буолан баран, кэлин төкүнүйэн кэбистэ
ср. каракалп. дөҥгелениу ‘катиться’