совм. от куот = 1) перегонять друг друга, бежать вперегонки; куоталаһа оонньоо = играть вперегонки; 2) соревноваться; үлэҕэ куоталас = соревноваться в работе.

и. д. л. от эр = обычно употр. в сочет. с деепр. на =ан: куотан эрээччи начинающий перегонять; өлөн эрээччи өлөҥтөн тардыһар погов. умирающий хватается за травинку.

1) убегать, сбегать; уходить; ат туттарбакка куотта конь не дал себя поймать, убежал; 2) избегать кого-чего-л., уклоняться от чего-л.; үлэттэн куотар он уклоняется от работы; 3) уходить вперёд, обгонять, перегонять; 4) превосходить ростом, оказываться выше; уҥуоҕунан куотар он ростом выше # оҕо куоппут произошли преждевременные роды.

туохт.
1. Хайа эмэ хайысханан барарга күһэй, кыйдаан илт, аҕал (хол., үөр сүөһүнү). ☉ Гнать, перегонять, погонять (скот)
Оҕонньор кунанын дьиэтин диэки үүрэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Сылгыһыт Куонаан кымыска ыанар биэлэри олбуорун аттынан үүрэн иһэр. Суорун Омоллоон
Били сылгыларын үүрэн, эмиэ Бороҕон сиринэн дойдулаабыттар. Эрилик Эристиин
Уолчаан сүөһүлэрин ойбон диэки үүрдэ уонна эмиэ аралдьыйан оту-маһы эпчиргэлии хаалла. «ХС»
2. Кими эмэ хантан эмэ бара охсоругар, суох буоларыгар күһэй, кыйдаа (үксүгэр куруубайдык, күүс өттүнэн). ☉ Заставлять уйти кого-л. откуда-л. (обычно грубо или силой), прогонять
Онуоха атын кыргыттар Марьянаны: «Киэр буол!» — диэн үүрэн ыыппыттара. Суорун Омоллоон
[Лэкиэс:] Атын таһаҕаспын сарсын сэбиэтинэн араартаран ылыам. Дьэ көрүөм, миигин үүрэн баран төһө бэркэ олороргутун. С. Ефремов
3. Кими, тугу эмэ ситэр сыаллаах эккирэт, сойуолаа. ☉ Гнаться за кем-л., преследовать кого-л.
Оттон булду баҕас чахчы ол ыт киниэхэ үүрэн аҕалан биэрэр. Амма Аччыгыйа
Мин курдук күүстээх буолуҥ, Мин курдук уохтаах буолуҥ. Өстөөҕү үүрүҥ, Үйэ-саас тухары үлтүрүтүҥ! Т. Сметанин
◊ Киэр үүр көр киэр
Дыгдаалап кинээстэн «Бассабыык уолун илдьэ олороргутун киэр үүрүҥ», — диэн кытаанах ыйаах кэлбитэ. М. Доҕордуурап
Аатырбыт-арбаммыт Фашистскай баанданы, Халҕаһа баалынан Хардары кимэммит Кэннинэн тэйитэн, Киэр үүрэн эрэбит. Күннүк Уурастыырап
др.-тюрк., тюрк. сүр

туохт.
1. Туох эмэ убаҕаһы (хол., ууну) көнө ньуурга халыйар курдук тох, килэччи кут. ☉ Разливать что-л. (на ровной поверхности)
Уол киэһэ хойутуу тахсан кирилиэһи сууйан, ууну халытан турдаҕына, аллара дьахтар күллэ. Н. Габышев
Аля чэрэниилэни аҕам остуолугар халытар, кинини кыра диэн соччо мөхпөттөр. «ХС»
2. Быһыт тутан ууну (хол., үрэх, күөл уутун) сыһыыга, алааска таһаар. ☉ Дать воде разлиться, выйти из берегов путём сооружения плотины в речке, озере
Бу үрэх уутун хоту диэки халытыахха наада. П. Егоров
Быһыттары оҥортооннор, үрэхтэр ууларын алаастарга халыталлар. С. Никифоров
Суола [үрэх аата] быһытынан ууну халыппыт сыһыыларга тэллэх баттаһа бугул бачыгыраата. С. Васильев
△ Хоруу устун ууну халыччы сүүрт. ☉ Дать воде пролиться по канаве для орошения
Ууну кутар, халытар носуостар суохтар. НД ДК
Моркуопка ууну сайын устата халытан кутуллар. САССР КОА
3. көсп. Баран иһэр суолгуттан туорат, туора таһаар. ☉ Сворачивать с дороги, менять направление
Эр бэрдэ Уйбаанчык ойутан, Түргэнник сур аты халытан Харыйа хонноҕор таһаарар. Эрилик Эристиин
Саҥа баһылыктара Шумов ону сэрэйэн, баандатын атын сиринэн халыппыта. ЕМП БС
4. көсп., кэпс. Эбэн-сабан, омуннаан кэпсээ, сымыйалаа. ☉ Приукрашивать, преувеличивать, привирать
Атаһа халытар сэһэнин, Арыт дэбдэйэр үгэһин …… билбитэ. М. Ефимов
— Устуруустанан кылбайдым ахан, оҕолор, дьэ. «Уголовник», «күлүгээн» диэн тыллары сэбилэнэн мөхтүлэр. — Олус халыппакка кэпсиэххин. Э. Соколов
Миша кыратык халытар, ардыгар киһиргиир. Н. Босиков
5. көсп. Киэҥ сиринэн тайаан тэнит, тайаадыт (хол., үөр сүөһүнү үүрэргэ). ☉ Гнать, перегонять стадо, занимая широкое пространство, растягиваясь вширь
Сүүсчэкэ сылгыны-ынаҕы үүрэн халытан иһэр киһи курдук кини ыраахтан хаһыытыы, үтүлүгүнэн далбаатыы испит. Амма Аччыгыйа
Көрөн үөрдүм хотугу хоһуун Күүһүн-уоҕун, уон албаһын — Халыҥ үөрү соҕотоҕун Халыта үүрэн аҕалбытын! С. Дадаскинов
Өйдөөн көрбүттэрэ, кырдьык, биир уучахтаах киһи кэмэ суох табаны үүрэн халытан иһэр эбит. «ХС»
◊ Халытан нүөлсүтүү — үрэх, хомо, атын даҕаны уу түөлбэтин сааскы халааҥҥа түбэһиннэрэн, уутун хаайан ходуһаҕа таһаарыы, халытыы. ☉ Лиманное орошение.

I
туохт.
1. Илиигинэн тугу эмэ эргит, эргитэн хамсат. ☉ Поворачивать руками что-л., вращать, вертеть, крутить
Күлүүһүн тылын иккитэ эрийэн, аанын хатаабыта. В. Яковлев
Сүөдэр Сүөдэрэбис туруупканы ылан, нүөмэрдэри эрийэн сырылаппахтаата. П. Аввакумов
Үлэһиттэр кырааны эрийдэллэр эрэ, хоруудаларга көөнньөрбө эбэтэр уу курулуу түһэр. ПДН ТБКЭ
Эдэрчи киһи массыына уруулун барбах эрийэн салайа олорор. «ХС»
2. Туох эмэ тэрил тутааҕын эргитэн үлэлэт (хол., үүт сүүрт, эти бытарыт). ☉ Приводить какое-л. устройство в действие вращением чего-л. (напр., перегонять молоко через сепаратор, пропускать мясо через мясорубку). Сэппэрээтэри эрий
□ Асчыт дьахтар үүт эрийэр, сүөгэйин арыылаан баран кыынньарар. С. Маисов
Эһэ этин эриэппэ луугу кытта эт кырбыыр массыынанан эрийэбит, тумалыыбыт уонна булкуйабыт. БББ
3. Тугу эмэ (хол., буолтаны, биинтиги) чиҥэтэ эргитэн туохха эмэ киллэр, олорт. ☉ Закручивать, завинчивать (напр., болт, винтик)
Массыына чаастарын чинчийэн, Хамсаабыт биинтэни эрийэр. Эрилик Эристиин
Түөрт муннуктуу төбөлөөх анал күлүүһүнэн эрэдэһини эрийэн кытаатыннараллар. ПАЕ ЭАБ
Суруугу эрийэргэ аналлаах мас бүөлэр сахсайан хаалан, истиэнэттэн түһэн хаалааччылар. ДьХ
4. Тугу эмэ тула эргитэн сөрөө, суулуу тут, баан. ☉ Обматывать, обвязывать, обвивать что-л. чем-л.
Сотору кумааҕынан эрийэн куруускаҕа олорпут чүмэчитин төрдүгэһэ умайан күлүбүрээн барар. Суорун Омоллоон
Сототун тула чартаата уонна өрбөҕүнэн ыга баҕайы эрийэн кэбистэ. Л. Попов
Айанньыт …… утуйар таҥаһын түппээккэ эрийэн атын самыытыгар төргүүлэммит. Эрилик Эристиин
Зина аны бэргэһэтин кэтэрдэн баран, сирэйин саалынан тууна эрийбитэ. Ойуку
5. Ким эмэ илиитин биитэр атаҕын араастаан мускуй, эргит. ☉ Выкручивать, выворачивать что-л. (напр., чьи-л. руки или ноги)
Атаҕынан уол атаҕын эрийэн, тиэрэ мэтэрийэн кэннин диэки бырахта. Н. Босиков
Аны илиититтэн уонна атаҕыттан эрийэн, өттүктүү түһэрэн эрэр. «ХС»
6. Араастаан эргитэ хамсат, ытый (хол., буурҕаны этэргэ). ☉ Приводить в круговое движение, задувать, кружить, вертеть (напр., о пурге)
Маһы оҕус кутуругун курдук чороччу эрийэр силлиэ түһэр. Суорун Омоллоон
Таһырдьа таҕыстахха тыал сипсийэр, киһи сирэйин-хараҕын көрдөрбөт, кумахтаах хаарынан эрийэр. С. Васильев
Сааскы халаан уута …… уу отун төрдүнэн эрийэн, ытыйан күөл кытыытын мууһун көҥү дьөлөр. С. Маисов
7. кэпс. Кимиэхэ эмэ төлөпүөннээ, төлөпүөнүнэн кэпсэт. ☉ Звонить кому-л., разговаривать по телефону
Иван Алексеевич пуорду кытта кэпсэтээри эрийэ сатаан кэбиһэр, ким даҕаны эппиэттээбэт. Н. Якутскай
Миэхэ мээнэ сыбыытаама, наадыйдаххына дьиэбэр эрийэр буолаар. В. Титов
Суотабай төлөпүөн тэнийэн, хас санаатаҕын ахсын эрийэн бэрэбиэркэлиирэ. ТТК
♦ Кутуругун эрийэн биэр көр кутурук
Тугу баҕарар оҥоруҥ, кутуруктарын эрийэн биэриҥ, арай сир баайыгар эрэ чугаһаамаҥ. «Сахаада»
Сүрэҕин эрийэр көр сүрэх I. Сугун абаҕата куһаҕан, киһи сүрэҕин эрийэр сыттаах. МАА ССЭҮү
Мүөттээх салгын сыта киһи сүрэҕин эрийэр. «ХС»
◊ Хоолдьугун эрий көр хоолдьук
Биһиги кинини, …… аны биирдэ хармааннаатаҕына хоолдьугун эрийиэх буолан сэрэппиппит. Д. Таас. Эрийэ охсуу иис. — ойуу-дьарҕаа сиигэ: чугас-чугас эрийэ тардан биэтилэлии ылыы. ☉ Вид декоративного шва: петельный шов с частыми воздушными петлями. Саха таҥаһын ойуулаан киэргэтэргэ эрийэ охсуу сииги үгүстүк тутталлар. Эрийэ (эриллэ) хат — этэ-сиинэ суох, хаппыт-куурбут, хатыҥыр буол. ☉ Быть очень худым, тощим, сухощавым
Попов эриллэ хаппыт, кыыкынас куоластаах, быыкайкаан киһи. Далан
Кинилэртэн нагааннаахтара эрийэ хаппыт хатыҥыр киһи. И. Никифоров
Уйбаан хатыҥыра, хачаайыта, эрийэ хаппыта ханна бараахтыай. С. Федотов
ср. др.-тюрк. егир ‘прясть, сучить’, тув. ээрер ‘вить; крутить’, монг. эрэх ‘закручивать’
II
туохт.
1. Киһини тугунан эмэ арахпакка олуй-моһуй (хол., ыйыталас биитэр көрдөс). ☉ Дотошно, придирчиво расспрашивать кого-л., выпытывать; настойчиво просить кого-л. о чём-л.
Сэргэчээни, кини ханна баарын эн билэриҥ буолуо диэн, элбэхтик эрийбиттэрэ. Болот Боотур
Уолаттар миигин үчүгэй аҕайдык эрийэн, төрөөбүппүн кэмсинэр курдук гына эттилэр-тыыннылар. Р. Кулаковскай
Кыыс: «Сахаарканы дыбарыаска аҕалтар», — диэн аҕатын эрий да эрий буолар. И. Бочкарёв
2. Туох эмэ дьыалаҕа түбэһиннэр, буруйга тэп. ☉ Впутывать, вмешивать кого-л. во что-л. (напр., в какое-л. дело)
«Хата, ити атынан сылтаан Ураҕаһы [киһи аата] дьыалаҕа эрийиллиэ», — дии саныы-саныы тахсан барда. Күндэ
Куһаҕан дьон сөрөөһүннэригэр эрийэннэр, дьэ, бэркэ да моорук буоллум. П. Ойуунускай
Сайылыгар көһүөн иннинэ иэһинэн эрийэн, эн хара көлөһүҥҥүн иҥэринэр сүбэтин булла ини. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи өйүн-санаатын ытый, арахпакка эрэйдээ. ☉ Причинять кому-л. душевные страдания, мучить кого-л.
Ол эрээри туох эрэ хом санаа кини дууһатын эрийэр. Амма Аччыгыйа
Настааны араас итинник санаалар эрийэллэр. С. Федотов
Төрөөбүт норуотум барахсан Аламай күн тэҥэ амарах, Эгэлгэ эрэй-муҥ эрийэн Ийэлии иһирэх дууһалаах. Айталын
4. көсп., кэпс. Ким эмэ эйиэхэ ылларарын, чугаһыырын курдук эйэргэһэ, оонньоһо сатаа. ☉ Завлечь кого-л., влюбить в себя, вскружить голову кому-л. «Катя, — диэтэ наҕыл куолаһынан, — биир эмэ уолла эрийээр эрэ». М. Попов
Уол улахан дуоһунастаах, саастаах кыыһы Ираиданы, бэйэтэ этэринии, эрийэн ылбыта. Т. Находкина. Олох сүрэҕин, дууһатын барытын, эриэн үөн курдук, ити кыыс эрийэн, хам ылан бүппүт. Сэмсэ