и. д. от хамсаа = 1) движение, перемещение; сир хамсааһына землетрясение; 2) движение; революционнай хамсааһын революционное движение.

аат.
1.
кэпс., силбээһин диэн курдук. Раковина аһыллыыта сибээскэ уунан-уһаан биэриититтэн тутулуктаах. ББЕ З
Биэ төрүөн иннинэ төрүүрүгэр сөп гына тааһа кэҥиир. Таас сибээскэлэрэ үс гыммыт биир эбэтэр түөрт гыммыт биир төгүл уһууллар. НПИ ССЫа
2. саахымат. Утарылаһааччы хайа эмэ бүгүүрэтин хамсаттаҕына, хоруола эбэтэр ордук сыаналаах бүгүүрэтэ аһылларын курдук түһэн кэлгийии. ☉ Нападение на какую-л. фигуру противника, связывающее её перемещение под угрозой открытия короля или другой большой фигуры, связка
Үрүҥнэр сибээскэҕэ киирэртэн сэрэнэллэрэ наада. НСС ОоО

сыҥсый; 2. перен. (жаловаться) кыҥкый- хобот м. хобот (слон мунна). ход м. 1. (движение, перемещение) хаамыы, айан, сырыы; ускорять ход хаамыыгын түргэтэт; ход рыбы балык сырыыта; 2. перен. (развитие чего-л.) хаамыы, баран иһии; ход исторического развития историческай сайдыы хаамыыта; 3. тех. хаамыы; ход поршня поршень хаамыыта; ход станка станок хаамыыта; 4. (ходовая часть) ход, хаамара (массыына хаамар чаапа); колёсный ход көлөһө ход; на резиновом ходу эрэһиинэ хаамардаах; 5. (в игре) хаамыы, түһүү; ход тузом тууһунан түһүү; ход белых үрүҥнэр хаамыылара; 6. перен. (праём, манёвр) хардыы; дипломатический ход дипломатическай хардыы; 7. (вход) аан; чёрный ход кэтэх аан; 8. (коридор, тоннель) сылдьар сир; подземный ход сир аннынан сылдьар сир; # на ходу ааһан иһэн, таарыччы; полный ход! муҥутуур түргэнинэн!; дать ход ыыт, саҕалаан бар, хамсатан бар; пустить в ход тутун, туттан бар, туттууну саҕалаа.

1. аат.
2. Убаҕаһы иһиттэн иһиккэ төттөрү-таары кутан булкуйуу. ☉ Перемешивание жидкости путём переливания её из одного сосуда в другой (или другие). Кымыс саамыта. Ыаммыт үүт саамыта
3. кэпс. Туох эмэ төттөрү-таары оннун уларытыһыыта, саҥалыы сааһыланыыта, солбуһуута; тугу эмэ оннук уларытан саҥалыы сааһылааһын. ☉ Перестановка, перемещение в другое место кого-чего-л.. Хонтуораҕа күнү быһа дьон саамыта. Ыскылаат малын саамыта бүппэт
   △ Төттөрү-таары кэлии-барыы, өрө-таҥнары булкуллуу. ☉ Беспорядочное движение, сутолока (напр., уличная)
   Тыйаатырга киирээттэрин кытта, күннээҕи биир күрүс олох массыына куугунун, уулусса саамытын кытары таһырдьа хаалла. Н. Лугинов
   2
   даҕ. суолт. саамал 1 диэн курдук. Сиэллээх моонньохтоох Чороон айахха Бадьара дьоруо сылгы Батыччахтыыр арыылаах Саамы кымыһы Дьалкылдьыччы куттулар. П. Ядрихинскай
   ср. монг. дьайиму ‘потрясти, взволновать’, тюрк. сапыр ‘переливать’

1. хамсаа диэнтэн хай. аата. Настя уора-көстө Сэмэнчик хас хамсааһынын барытын одуулаһар. Н. Якутскай
   Эмээхсин тугу этэрин уоһун хамсааһыныттан Суоппуйа эрэ өйдүүрэ, истэрэ. «ХС»
   Хас да гимнастическай хамсааһыннары оҥороот, таҥна охсон, куукунаҕа аһаабыта уонна тахсан барбыта. Е. Ильина (тылб.)
2. Кими, тугу эмэ биир тустаах хайысхаҕа сыҕарытыы, уларытыы. ☉ Перемещение кого-чего-л. в определённом направлении, движение
   Гулуобус эргийэр, онон дьоннор сулустаах халлаан хамсааһынын үтүгүннэриини көрөллөр. МНА ФГ
3. көсп. Элбэх киһи ханнык эмэ биир уопсай социальнай сыалы ситиһэр туһугар көхтөөх үлэтэ. ☉ Активная деятельность многих людей, направленная на достижение общей социальной цели, движение (напр., общественное)
   Билигин эйэ иннигэр охсуһааччылар хамсааһыннара аан дойдуну бүтүннүүтүн хапта. Суорун Омоллоон
   Сотору университет суута бырачыаһы суруйбут устудьуоннар хамсааһыннарыгар кыттыбыт үөрэнээччилэри сууттаабыта. П. Филиппов
   Фёкла Васильевна Павлова — стахановскай хамсааһын биир бастыҥ кыттыылааҕа. «ХС»
   ◊ Өй хамсааһына — иирии, иирэн ыалдьыы. ☉ Сумасшествие
   Сир хамсааһына көр сир II. 1923 сыллаахха дьулааннаах сир хамсааһына Япония киин куоратын Токионы алдьаппыта. КВА МГ
   Грецияҕа сир хамсааһыннара буолуталыыллар. КФП БАаДИ. Хамсааһын туохтуурдара тыл үөр. — хайааччы биир миэстэттэн атыҥҥа сыҕарыйыытын бэлиэтиир туохтуурдар. ☉ Глаголы движения
   Бу улахан бөлөххө киирэр туохтуурдар ааттары салайыылара хайааһын уонна хамсааһын туохтуурдарынааҕар биллэ сэдэх. ЧМА СТЭТС. Хамсааһын туохтуурдара тыл суолтатыгар биллэр миэстэни ылаллар. «ТТЛ»