приводить в беспорядок, перемешивать, перепутывать; сүөһүнү аамайдаама не разгоняй скот; ыскааптааҕы кинигэлэри ким аамайдаата ? кто перепутал книги в шкафу?

1) размешивать, перемешивать, взбалтывать; кымыһы уймаа = взболтать кумыс; 2) перен. взбудораживать, волновать; баламутить; дьону уймаа = взбудоражить народ; ср. аймаа = 1.

1) будоражить, взбудораживать, тревожить; пугать; дьону таах аймаата он зря взбудоражил людей; куһу аймаама = не пугай уток (диких); ср. уймаа = 2; 2) тратить, транжирить; үбү аймыыр он транжирит деньги; 3) мешать, перемешивать, переливать (кумыс, молоко и т. п.); кымыһы аймаама не перемешивай и не переливай кумыс (от. е. дай ему отстояться).

туохт. Оонньуур хаартыны ырыт, булкуй. ☉ Перемешивать к а р т ы ( игральные), тасовать
Мэхээлэ Доромооноп хаартытын күүскэ ыга баттаан таһаара-таһаара, мэтэйдээн киирэн барда. Күндэ
Маппыр эрбэхтэригэр силлээн баран, мэтэйдээн элэгэлдьиппитинэн барар: — «Хаартыгын тиэрэ уур!». Л. Попов
Оҕонньор сүүйтэрээри гыннаҕына, Натааһа икки харытын ньып парынан баран, маталлан олорон м э т э й д и и р эбит. «ХС»

туохт. Туох эмэ бэрээдэгин алдьат, күөрэ-лаҥкы түһэр, ыс, бурай. ☉ Приводить в беспорядок, перемешивать, перепутывать что-л. [Түөкүн бииһин сэриитэ] Аан ийэ дойдубун Атыйахтаах уу курдук Аамайдаары ааҥнаабыт. Саха нар. ыр. III
Кинилэр [туллуктар] кэбиһиилээх соломону сиэн аамайдыы сылдьар ынахтартан үргэннэр, өрө көтөн сирилээн тахсаллар. И. Никифоров
[Ньургун Боотур — Уот Уһутаакыга:] Күн хаан улуустарын Хааннаах атаххынан аамайдааҥҥын, Көҥүллэрин күөнтээҥҥин, Көмүс уйаларын үлтүрүтэҥҥин, Хаанынан ытаппыт Хара буруйуҥ хардатыгар Күлэкүлэ күллэри көтүтэ Кэлэн турабын мин! Суорун Омоллоон

туохт.
1. Үрэй, үрүө-тараа ыыт, үргүт. ☉ Разгонять, рассеивать, распугивать. Бөрө табаны аймаан-саймаан кэбиспит
2. Ыс-тох, харса суох ыскайдаа, матайдаа. ☉ Разбазаривать, проматывать (богатство, имущество). Элбэх үбү аймаан-саймаан кэбиспиттэр
3. Төттөрү-таары саамылаа, иһиттэн иһиккэ кут; элбэх иһити өрө-таҥнары тутан туһан. ☉ Переливать жидкость из сосуда в сосуд, перемешивать; пользоваться большим количеством сосудов
Сэттэ сири иһиттэн кымыһы имээнсимээн, аҕыс саар ыаҕастаах арыыны аймаан-саймаан …… кутан аҕалан айах туттулар. ПЭК ОНЛЯ II
Аҕыс иһит хайаҕын аймаан-саймаан арыылаабыт, астаабыт. ПЭК ОНЛЯ II

туохт.
1. Убаҕаһы иһиттэн иһиккэ төттөрү-таары кутан булкуй. ☉ Перемешивать жидкость, переливая её из одного сосуда в другой. Кымыһы саамылаа. Үүтү саамылаа
□ Ханааллара суол-суол халҕаннардаах
Дьэ, ону аһан, сабан, ууну саамылаан, ол устун борохуоттары хайаны өрө даҕаны, таҥнары даҕаны уһуннараллар эбит. Суорун Омоллоон
Ууну тэриэлкэлээх биэдэрэҕэ төттөрү-таары саамылаан, тыаһын үрүйэ сүүрүгэр үтүгүннэрбитим. ЗМП Х
Прасковья Москарова дыргыйбыт сыттаах сылаас көөнньөрбөнү солуурдарга саамылыыр. «Кыым»
2. кэпс. Туохтары эмэ оннуларын төттөрү-таары уларыталаан уур, саҥалыы сааһылаа. ☉ Менять местами, переставлять что-л. Таһаҕастарын кыра өттүн бэрт өр саамылаан, улахан өттүн аллара уурталаан тиэйбитэ. «ХС»
Таһаҕаһы саамылыыр саҥа комплекстар үлэҕэ киллэриллиэхтэриттэн ыла үлэ оҥорумтуота лаппа улаатта. «Кыым»
Кини Ньургуннуун …… наадалаах малларын массыынаттан массыынаҕа саамылаатылар. Я. Козак (тылб.)
3. көсп., кэпс. Тугу эмэ өйгөр сыымайдаан ырыт. ☉ Перебирать что-л. мысленно, в уме
Онтон туох буолбутун барытын саамылаан, ыараҥнатан көрө олордо. Н. Якутскай
[Хаһыакка тахсыбыт фельетоҥҥа] туох эппиэти биэриэхтээҕин өйүгэр хат-хат саамылыы, сааһылыы сылдьыбыта. М. Попов

туохт.
1. Тугу эмэ туох эмэ убаҕаска уган, ону сыһыаран, биһэн ыл. ☉ Макать, обмакивать что-л. во что-л. Бииктэр лэппиэскэтин кытыйалаах дагдаҕа умньаан баран эттэ. Л. Попов
Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
Перекладин бөрүөтүн чэрэниилэҕэ умньаата уонна илии баттаата. А. Чехов (тылб.)
2. Тугу эмэ туохха эмэ бис, сыбаан ыл, марайдаа. ☉ Пачкать, мазать что-л. чем-л.
Кини бокуойа суох, сылаас хараҕын уутунан умньаан, Киэсэни сирэйиттэн сыллаан хаалбыта. П. Тобуруокап
Маайыс үрүҥ бурдугу сөмүйэтин сыыһыгар умньаат айаҕар батары биэрдэ. И. Гоголев
3. көсп., сөбүлээб. Кими эмэ туох эмэ куһаҕан быһыыга, дьаллыкка сөрөө эбэтэр бөрүкүтэ суох дьыалаҕа сыһыаран эт, аҕын. ☉ Впутывать, вовлекать кого-л. в неприятное, неблаговидное дело или упоминать чьё-л. имя в связи с чем-л. предосудительным. Уулусса эдэр киһини куһаҕан дьаллыкка түргэнник умньуур
□ «Уолу онно-манна умньаайаҕын», — диэбитэ Айаан сэрэтэрдии. Н. Лугинов
ср. тат. онла ‘валять, обвалять что-л. в муке; перемешивать с мукой’

туохт.
1. Тугу эмэ (сүөһү, булт иһин-үөһүн) тус-туспа араартаан ыраастаа, сууй. ☉ Чистить (внутренности убитого скота, добытого животного), разбирая по частям, потрошить
Силтэһин Күөнчэттэн туораан, оҕус иһин ырыппыт сирдэрин диэки тумна хаамта. Күннүк Уурастыырап
Били тыһаҕаһы бүгүн өлөрүөххэ. …… Эн сүлэн, иһин-үөһүн ырыта тураар. «ХС»
Истэн синньигэс оһоҕоһу арааран ылан, туспа ырыталлар. АНП ССХТ
Урут эмис куобах иһин кырдьаҕастар бырахпаттара. Ырытан, ыраастаан ас гынан астыыллара. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ (хол., кумааҕылары, докумуоннары) биир-биир ылан, көрөн бэрий, сыымайдаа. ☉ Разбирать, пересматривать, перебирать что-л. (напр., бумаги, документы)
Эрэһиэтинньикэп …… үс киһи бэркэ кичэйэн эркиннэри тоҥсуйалларын, кини кумааҕыларын ырыталларын көрө олордо. Е. Неймохов
Лена соҕотоҕун эргэ кумааҕылары ырыта олорбута. Г. Николаева (тылб.)
3. хаарты. Оонньуох иннинэ (хаартыны) холуодаҕа сытар бэрээдэктэрин уларытан, үчүгэйдик булкуй. ☉ Мешать, перемешивать (карты в колоде) перед новой игрой, тасовать
[Куочай] саппыйаттан хас эмэ хос тэрэпиискэ, кумааҕы суулаах хаартыны таһааран бараһыайдыыр, ырытар. Суорун Омоллоон
Саһааннаах, хаартыларын ылан ырытан көрө-көрө, …… хаартыларын сэбэргэнэтин кыараҕаһыгар кыбытан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Ипатий хаартытын ырытан тыытырҕатта. М. Доҕордуурап
4. көсп. Тугу эмэ үчүгэйдик, дириҥник, сиһилии, саас-сааһынан үөрэт, ырыҥалаа. ☉ Тщательно, глубоко разбирать, рассматривать, анализировать что-л. Муударай муҥутаан, Ырытан, сылыктаан, Сүүс араас идэттэн Тыраахтар үлэтин талла. С. Данилов
Кырдьар сааскар олоххун эргиллэн, ырытан, сыымайдаан көрөҕүн. В. Титов
Лүөччүктэр сарсыҥҥы бойобуой көтүү хайдах буолуохтааҕын сиһилии ырытан барбыттара. И. Федосеев
△ Тугу эмэ наука ирдэбилинэн үөрэт, чинчий. ☉ Производить научный анализ, анализировать, исследовать что-л. Бу бырайыаккын ырыта барбаппын
Бытархайдары аахсыбатахха, барыта ситэ. Н. Лугинов
О.Н. Бётлингк үлэтин биллиилээх тюркологтар элбэхтик ырытан суруйан тураллар. СПА СТИ
Алампа поэтическай айымньыларын тылын-өһүн анаан филологическай наука дуоктара академик П.А. Слепцов сиһилии ырыппыта. «Чолбон»
5. көсп., кэпс. Ким, туох эмэ туһунан кэпсэт. ☉ Обсуждать, разбирать когочто-л.
Өр гымматылар, оҕонньордоох уол иирсээннэрин төрдүн-төбөтүн була оҕустулар, дьүүлүн-дьаабытын ырыппытынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Кыыс туһунан саҥардахха — Кытар гынар үгэстээҕэ. Дьахталлары ырыттахха — Дьалты хаамар идэлээҕэ. Күннүк Уурастыырап
ср. др.-тюрк., кирг. арыт ‘разыскивать, обследовать’

туохт.
1. Тыаһаан-ууһаан, саҥа таһааран тулалыыр эйгэ нуһараҥын, чуумпутун долгут. ☉ Своим шумом, голосом нарушать тишину, безмятежность окружающего мира
Арай хаһан эмэ тоҥон турар чуумпуну сур бөрө улуйуута, хагдаҥ эһэ хаһыыта эрэ аймыыр. Л. Попов
Аччык оҕо ытаһыыта, Ала ынах маҕырыыта Алаас иһин аймаата. Эллэй
Алдьархайга түбэспиттэрин биллэрэн, кини көй салгыны аймаабыта биир да ыстаансыйаҕа тиийбэккэ, ким да кулгааҕар иһиллибэккэ хаалбыта. Амма Аччыгыйа
2. Ыс; үргүт, үрүө-тараа ыыт (хол., сүөһүнү). ☉ Разгонять, рассеивать; пугать (напр., скот)
Тыый, эһэ иннэ сыттаҕа дуу? Аны табаны аймыа! Н. Заболоцкай
Атын булчуттар кэлэн аймаабатах буоллахтарына, баҕар, кыылга түбэһиэм диэн [Сэргээчээн] бөҕөх соҕус истэ. Болот Боотур
Тутуу маһын толуута онно үүнэр. Ол эрээри Сатыров оҕонньор тыа кыылын аймыахтара диэн онно маһы кэртэрбэт. И. Федосеев
3. Саамылаа, төттөрү-таары кут; иһитихомуоһу өрө-таҥнары тут. ☉ Переливать, разливать; перемешивать
Сэттэ сири иһиттэн Сэймээн-сэймээн Аҕыс саар ыаҕастан Аймаан-аймаан [арыылаатылар]. П. Ойуунускай
4. көсп. Олус хорҕомноон барат, ыскайдаа, матайдаа (хол., үбү-аһы, баайыдуолу). ☉ Растрачивать, разбазаривать, проматывать (напр., деньги, имущество). Аҕатын баайын аймаабыт
□ Бары киһи баайын-тотун аймыыр хаарты, добунуо, лотуо, дуобат диэннэр дэлэй бардылар. Эрилик Эристиин
Мин эһигини, хара көлөһүммүнэн муспут баайбын-топпун аймаабыттары, алаһа дьиэбин алдьаппыттары, кыраатаҕым буоллун! Н. Якутскай
5. көсп. Холку, сиэрдээх туругу кэһэн, долгуйууну, куттаныыны, сүпсүлгэни таһаар (үксүгэр олох, санаа эҥин туһунан). ☉ Взбудораживать, тревожить, вносить беспокойство, разлад, чувство страха
Биир куһаҕан киһи бүтүн бөһүөлэги аймыыр. Амма Аччыгыйа
Хайа, бэйэҕит сөбүлэһэн тупсуоххут буолаарай? Арахсан, олоҕу аймыыр хайаҕытыгар даҕаны барса суох буолуо. А. Софронов
Арыт киһи уһуну-киэҥи саныы барбакка, дууһаны аймыыр дьэбир тыллары быраҕаттанан кэбиһээччи. Кустук
♦ Аҕыс улууһу аймаан фольк. — киэҥ айдаанынан, элбэх сүпсүлгэни тардан. ☉ С большим шумом, вызвав большое беспокойство, тревогу
Аҕыс улууһу аймаан туран, Араас өҥнөөхтөн талан ылан, Тоҕус улууһу тоҕо хаамтаран, Толбонноох түүлээҕи толору тиэйэн [Халҕан дьиэли аспыттар эбит]. С. Зверев. Атыйахтаах уу курдук аймаатылар (аймыы тэбистилэр) фольк. — Орто дойду олоҕун бүтүннүүтүн долгуттулар, киһи-сүөһү олороруттан аһардылар (олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһуулара дуоланын хоһуйар көһөр олук сороҕо). ☉ Привели в смятение, расстроили земную жизнь (часть формулы, живописующей грандиозность богатырского боя)
Орто аан ийэ дойдуну тордуйалаах уу курдук долгуччу үктүөтүлэр, атыйахтаах уу курдук аймыы тэбистилэр. Ньургун Боотур