матай I диэнтэн атын
туһ. Оҕонньор сүүйтэрээри гыннаҕына, Натааһата икки харытын ньыппарынан баран маталлан олорон мэтэйдиир эбит. «ХС»

I
баай I диэнтэн бэй
туһ. Эрдэлиир Миитэрэй тууна бааммыт кырыалаах саал былаатын сүөрүннэ, бэргэһэтин сулбу тардан ылынаат, хонос гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Эмээхсин хараҕын саба баанан баран, быыс тумсугар тахсан олох маска олорор. А. Сыромятникова
Уйбаан этэрбэһин быата сөллүбүтүн баанна. Амма Аччыгыйа
II
аат.
1. Харчыны уурар уонна иэс биэрэр тэрилтэ. ☉ Банк
Аан дойду үөгүлүүр үптээхтэрэ, хаһыытыыр харчылаахтара туппут-туттарбыт бааннара бүтүн уулуссалар буолан субуһаллар. С. Тарасов
Бааннар сүрүн уонна аан бастакы үлэлэрэ төлөбүрдэри тиксиһиннэрии буолар. В. Ленин (тылб.)
2. хаарты. Хаарты оонньуутугар ууруу (хол., харчыны). ☉ Банк (ставка на кон в карточной игре)
Лэгиэнтэй сүүрбэччэ солкуобайдааҕынан остуоска баан тутар. Н. Якутскай
«Баан даа?»– диэтэ Мэхээлэ Доромооноп …… хаартытын күүскэ ыга баттаан таһаара-таһаара, мэтэйдээн киирэн барда. Күндэ
Онно хаарты оонньуур үгэннээн турар этэ. Ыксаан хаана ыгыстыбыт Заливанов баан тутар. Н. Островскай (тылб.)

I
аат.
1. Тутаахтаах ыстакааҥҥа маарынныыр (хол., ылтаһын) иһит. ☉ Кружка
Тогойкин куруускатын уокка эргим-ургум туппахтаата, арыытын төлө охсон ылан хаарга уурда уонна хаары ыга таптайан, уокка туруорда. Амма Аччыгыйа
Тойон Турахин кыайан испэтэх арыгытын тобоҕо курууска түгэҕэр хаалбытын ылан биэрдэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Куруускаҕа кутуллубут убаҕас (хол., уу, үүт). ☉ Мера жидкости (напр., кружка воды, молока). Биир курууска үүтү истим
II
аат., хаарты., кэпс. Хаартыга оонньооччулар кэриһэн быһар, мэтэйдиир, атыттара туруорар сүүйсүүлээх оонньуулара. ☉ Вид карточной игры, в которой один из игроков по очереди сдает, а другие — ставят (обычно играют на выигрыш), «курочка»
— Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. — Оннук. — Дьухха Дьэргэ диэки көрбөхтөөтө. — Куруускаҕа ким киирсэр баарый! Болот Боотур
III
аат., эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннигэр быста дьадайан эбэтэр үлэни кыайбат буолан, нэһилиэк эбэтэр аҕа ууһун иитимньитигэр киирбит киһи. ☉ Человек, живущий из-за крайней бедности или нетрудоспособности за счет родовой или наслежной благотворительности. Тэҥн. кумалаан

I
туохт.
1. Туох эмэ сүүйүүлээх оонньууга кыайан барыстан, туохха эмэ тигис (хол., хаартыга оонньоон). ☉ Выигрывать в азартной игре (напр., в карты)
Уол хата тыксыылаах дьаатына диэн оонньууну булан уон биэс тыһыынчаны сүүйбүт, биир тыһыынча барыстаах буолбут. Саха фольк. «Бу сүүйбүппүн быһа охсон ылаары гынна эбээт», — диэн дьулайа саныы-саныы Мэхээлэ Доромооноп хаартытын мэтэйдээн киирэн барда. Күндэ
Кини ити түүлээҕи барытын былырыын дьонтон хаартынан сүүйэн ылбыта. С. Никифоров
2. Туохха эмэ (хол., күрэхтэһиигэ) кими эмэ кыайан таҕыс, сабырый. ☉ Выигрывать, одерживать верх над кем-л., побеждать кого-л. в чём-л. (напр., в состязании)
Саас, биир ылааҥы күн, мин, сакылаакка сырсаммын, киһибин сүүйэн ыллым ээ. Амма Аччыгыйа
Харалар иккис ньыкааларын сиэртибэлииллэр, ол оннугар фигураны сүүйэллэр эбэтэр кутталлаах атааканы оҥороллор. ПВН СБК
Тустууну кини бэйэтин ньыматынан тэтимнээхтик ыытан, икки баалы сүүйэн истэ. ВВ ТТ
3. көсп. Уопсай дьыала туһугар тугу эмэ туһалааҕы, барыстааҕы оҥор. ☉ Делать что-л. выгодное для общего дела, общества
Учууталларынан бары Илья Васильевич курдук дьон үлэлииллэрэ эбитэ буоллар, ыччаты иитии дьыалатыгар төһө эрэ элбэҕи сүүйүө этибит! «Кыым»
4. көсп. Тугунан эмэ эргиниигэ, тугу эмэ эргитиигэ бэйэҕэр туһалаах буолар курдук гына кими эмэ албыннаа, дэҥ үктэт, түөкэйдээ. ☉ Обманывать кого-л. в чём-л. ради получения выгоды
Ити ытыҥ быйыл кыһын хор үгүспүн сүүйдэ ээ: саабын, бурдукпун, бу саас биир тиэйии оппун сүөкэтэн хаалта. Суорун Омоллоон
Сараапап дьону ыйааһыныгар сүүйээри иккилии бууттаах киирэтин алын үүттэрин толору сүөһү сааҕын сыбаан тоҥорбут. Н. Якутскай
Манчаары оннооҕу-маннааҕы баайдар хайдах туттунан, кыра-хара дьону баттаанүктээн, сүүйэн олороллорун истэн-билэн испит. МНН
♦ Бириэмэни сүүй калька. — күнүдьылы ыыппакка, бириэмэни бэйэҥ туһаҕар туһанар курдук дьаһан. ☉ Выигрывать время
Бырабыыталыстыба бириэмэни сүүйэ, онон күүһү мунньуна сатыырын ким барыта билэрэ. «ХС»
Ньиэмэстэргэ улахан утарсыыны оҥорон, элбэх сүтүктэнэн, салааттар бириэмэни сүүйбүттэрэ, суукканы быһа турууласпыттара. К. Симонов (тылб.). Өйүн-санаатын сүүй — 1) кими эмэ бэйэҥ сабыдыалгар киллэр, бэйэҥ санааҕынан барар оҥор (хол., албыннаан). ☉ Делать кого-л. зависимым, подчинять своей воле, влиянию (напр., путём обмана)
Баайдар, үөрэхтээх буоланнар, биһигини, кыра-хара дьону, наһаа дэбигистик өйбүтүн-санаабытын сүүйэллэрэ. Н. Якутскай
[Өрүүскэ:] Баайдар өйгүтүн-санааҕытын олус сүүйбүттэр, тугу да өйдүөххүт суох. Күндэ
Бу хараҥа норуоттар өйдөрүн-санааларын сүүйбүт итэҕэл биир ынырык көстүүтүн туһунан этнографтар Г.В. Ксенофонтов, С.А. Токарев боччумнаах үлэлээхтэрэ биллэр. «ХС»; 2) кими эмэ тугунан эмэ бэйэҕэр олус умсугутан эйигин эрэ өрө тутарын ситис. ☉ Сводить с ума кого-л., привлекая его чем-л.. Уол кыыһы өйүн-санаатын сүүйбүт
ср. монг. шүүх ‘выигрывать (в игре)’, бур. шүүхэ ‘выиграть (по займу), одержать верх’
II
туохт., эргэр. Тугу эмэ хойуута хаалар, убаҕаһа эрэ түһэр курдук сиидэ нөҥүө кут, сүүрт. ☉ Сцеживать жидкость, чтобы собрать гущу. Чэйи быыбаркатын түһэрбэккэ сүүйэн кут
ср. монг. шүүх, бур. шүүхэ ‘цедить’
III
туохт., кэпс. Сааһыран, кырдьан, эккин-сииҥҥин сүтэр, иин-хат. ☉ Худеть, терять вес от старости. Саас ылан, бөкөөрөн оҕонньор этэ сүүйбүт
ср. казах. дьуй, кирг. дьой ‘потерять что-л., лишиться чего-л.’