сов. 1. (проспать слишком долго) наһаа утуй; 2. что и без доп., разг. (переночевать) хон, хонон тур.

туохт. Ыалга хон. ☉ Оставаться где-л. на ночь, переночевать у кого-л.
Сааһыары кыһын — уоттаах сытыы харахтаах, ыраас хааннаах-сииннээх эдэр киһи хоноһолуу кэлбитэ. Н. Абыйчанин
Көр, оҕолоох киһи буоламмын, хоноһолоон эрдэҕим. М. Доҕордуурап
Мааны ыалга хоноһолуу кэлэн олорон кыраттан итирэн, өйүн сүтэрбититтэн олус саатта. «Чолбон»

приставка, суолтатынан көрдөрөр: 1) хайааһын биир сиртэн атын сиргэ барар хайысхалаадын, хол. перебежать быһа сүүр, сүүрэн бар; 2) хайааһыны саҥалыы хатылаан оҥорууну, хол. переделать саҥалыы оҥор, хат оҥор; 3) хайааһын наһаатын, хол. переварить наһаа буһар; 4) туох эмэ хайааһыҥҥа баһыйыыны, хол. перехитрить албыҥҥынан баһый; 5) хайааһын хас да киһини эбэтэр предмети хабарын, хол. перессорить иириһиннэртээ, өстөһүннэртээ; 6) тугу эмэ кыралааһыны, чаастарга үллэриини, хол. переломить тоһут; 7) хайааһын хайысхатын уларытыыны, хол. передать атын киһиэхэ биэр, тириэрт; 8) хайааһынынан бириэмэ ханнык эмэ кэрчигин аһарыыны, хол. переночевать хонон тур, хонон аас; 9) хайааһын кыратык эбэтэр кылгас бириэмэҕэ буоларын, хол. передохнуть сынньана түс, тыынна ыла түс; 10) "-ся" эбиискэни кытта хайааһын икки өттүгптэн хардарыта буоларын, хол. переписываться сурус, хардарыта сурус.

1) сосед || соседский; чугас ыал близкий сосед; ыал ынаҕа соседская корова; ыал буол = быть соседом; 2) семья, дом; ыал аҕата отец семьи; ыал ийэтэ мать семейства; ыал мааны оҕото любимец семьи; ыал соҕотох оҕото единственный ребёнок в семье; ыал буол = обзавестись семьёй; жениться; ыал ааттаах буоллахпыт семья есть семья; ыал аатын ыл = создать свою семью (и отделиться); ыал аатыттан аһар = разрушать семью (чужую); ыал киллэрбэт, ыт үрбэт (буолбут ) посл. его и в дом не пускают, и собака на него не лает (об окончательно опустившемся человеке); 3) перен. житель; куорат ыала житель города, горожанин # орто ыал середняк; ыал аайы баар обычный, ничем не отличающийся (букв. встречающийся в каждом доме); ыал аанын саппат (буолбут ) любитель шататься по чужим домам (несмотря на то, что его не ждут); ыал баранан неужели негде? (напр. переночевать, попросить что-л. и т. п.); ыал устун бар уст. нищенствовать, ходить по миру; ыал устун ыыт = сделать нищим, обездолить; пустить по миру; ыалы кэрийээччи уст. бродяга, странник; ыалы тэпсимэ не надоедай людям (своими частыми посещениями).

I 1) миновать, проходить, проезжать; проследовать, идти дальше; күөлү аас = миновать озеро; аттаахтар аастылар проехали всадники; хоско аас = пройти в комнату; куоракка аас = проследовать в город; 2) протекать, миновать (о времени); идти, проходить, совершаться (о каком-л. процессе, работе и т. п.); икки хонук ааста прошло два дня; мунньах үчүгэйдик ааста собрание прошло хорошо; үһү сүүрбэ (или мүнүүтэ ) ааста двадцать минут четвёртого; үс хонугу ааспакка кэл приходи не позже, чем через три дня; киһи буруйа ааспат —халлаан түргэнник көнөр погов. вина человека не скоро забывается, скорее нёбо прояснивается; 3) прекращаться, утихать; исчезать; проходить; ардах ааста дождь прекратился; тыал ааста ветер утих; сылайбытым ааста моя усталость прошла; 4) в сочет. с деепр. на =ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно: сылдьан аас = зайти мимоходом; этэн аас = сказать мимоходом (следуя куда-нибудь); хонон аас = переночевать в пути; 5) переходить какой-л. предел, границу; уу тобукпун ааһар вода мне выше колен; 6) утрачивать возможность, быть не в состоянии (делать, предпринимать что-л.); тулуйарбыттан аастым я не в силах больше терпеть; 7) редко утратить что-л., лишиться чего-л.; көрөр харахпыттан ааһыым клятва чтоб мне ослепнуть (букв. пусть я лишусь своих зрячих глаз) # ааһар былыт албына пройдоха, плут, мошенник; ааһа түс = превосходить кого-л. в чём-л.
II уст. голодать, терпеть голод; айан киһитэ ааспыт путник проголодался; аастахха аба да амтаннаах , утаттахха уу да минньигэс посл. для голодного и трава вкусна, для жаждущего и вода сладка.

туохт.
1. Ханна эмэ түүнү утуйан аһар. ☉ Проводить ночь, ночевать, переночевать, остановиться на ночёвку
Ыалдьыт сылдьыбатаҕын, хоноһо хоммотоҕун курдук (өс хоһ.). Инньэ гынан Чүөчээски бу түүн Дьарааһын булчут отуутугар хоммута. Суорун Омоллоон
[Өрүүнэ] …… киһи кэлбэтэҕинэ, хоноһо хоммотоҕуна ыксыы түһэр, тэһийбэт. А. Бэрияк
Киэһэлик убайым кэллэ. Соҕуруу үрэх уҥуор биэрэстэ кэриҥэ олорор ыалга баран хоннубут. «ХС»
2. Төһө эмэ кэми, бириэмэни ыыт, аһар. ☉ Прожить, провести некоторое количество ночей
[Айдар] Дьаҥнаан үлэтигэр барбатаҕа икки хоммут. Н. Лугинов
Күнэ суох бүдүө-бадаа халлаан үөһэ улахан тыал түһэн сиксийбитэ икки хонно. Н. Лугинов
Философия институтун бүтэрбитим аҕыйах хонно. Амма Аччыгыйа
Кылаабынай агроном Иван Баянов сибэниэтигэр сылдьыбатаҕа хас да хонно. П. Егоров
3. көсп. Хотоол, оҥхой сиргэ тохтоон муһун, мунньулун (хол., ууну этэргэ). ☉ Задерживаться, застаиваться в низинах, в ложбинах (напр., о воде)
Томтор сиргэ уу хоммот (өс хоһ.). [Сиидэркэ массыыната] ордук үгүстүк бөһүөлэк таһынааҕы уу хонор, быыкайкаан суол оҥхойугар хас кэллэҕин-бардаҕын аайы түһээхтиирэ. Р. Кулаковскай
Өйдөөн көрбүтэ, уу хонон, от үүммэккэ хаалбыт куоһаҕар кып-кыракый куобахчаааннар ибигирэһэ сыталлар эбит. «ХС»
♦ Санаата тохтуур (хонор) көр санаа II
Гараас умайыытыгар дириэктэр санаата киниэхэ [Дабыыкка] өссө да хонор эбит. У. Нуолур
Сүрүн мөккүөрдээх дьон иккиэн биир кыыска санаалара хоноро балаһыанньаны уустугурдар. «ХС». Хоммут уоскун хоҥнор поэт. — өр саҥарбакка, ыллаабакка-туойбакка сылдьан баран кэпсээ, ыллаа-туой. ☉ Заговорить, запеть после долгого перерыва
Өрөөбүт уоспун Өһүлэн, Хоммут уоспун хоҥнорон, Оҕолорбор-биэбэйдэрбэр Олоҥхолоон да көрүүм. П. Ойуунускай
Мэлдьи аҕыйах саҥалаах таайым бу киэһэ иккиһин хоммут уоһун хоҥнордо. Н. Габышев
Тыл хонор көр тыл II. Үс саха тыла хоммут киһитэ (өс хоһ.). Уу тохтообут сиригэр уу тохтуур, тыл хоммут сиригэр тыл хонор. Хайдах даҕаны тыала суохха мас хамсаабат. М. Попов
Дьон тыла — өрт уота! Дьон тыла хоммут дьоно өр үйэлэммэттэр. «Кыым»
◊ Хомурах хонор (хоммот) көр хомурах
Хомурах хоммотох сирэ суох, кыыл сылдьыбатах симилэҕэ суох (өс хоһ.). Хомурах хоммотох маҥан хочолоругар, тобурах тохтооботох толомон маҕан толоонноругар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. хон ‘избирать местом жительства’, тюрк.-монг. хон, хоно ‘ночевать’