ж. коммуникация, суол-иис; перерезать коммуникации врага өстөөх ком-муникацияларын быс.

многокр. от быс = резать (в нескольких местах или на части); перерезать (многое); түөрт гына бысталаа = разрезать что-л. на четыре части.

1) резать; перерезать; отрезать; килиэптэ быс = резать хлеб; баһын быс = обезглавить; ынахтар тиһигин быспакка субуллаллар коровы тянутся непрерывной цепью; 2) жать; бурдугу быс = жать хлеб; 3) кроить; былааччыйата быс = кроить платье; 4) уничтожать; лишать жизни; куобаҕы быстылар зайцев уничтожили; 5) перерезать, преграждать (напр. дорогу); 6) перен. делать прививку (против какой-л. болезни); куортан быһыы быс = сделать прививку против кори.

1) след; следы; кыыл суол а следы зверя; сыарҕа суола следы полозьев; хайыһар суола лыжня; суолгун сабын = замести свой следы; суолун хай = прям., перен. идти по горячим следам; суолгун муннар = запутывать свой следы; 2) дорога, путь; трасса; улахан суол большая оживлённая дорога; салгын суола воздушная линия, трасса; уу суола водный путь; тыа ыллык суола лесная тропинка; массыына суола шоссейная дорога; тимир суол железная дорога; 3) путь; төгүрүйэ суол окольный путь; уһун суол долгий путь; таба суол правильный путь; соҕотох суол единственный путь; суол киһитэ путник; суолга тур = тронуться в путь; ыраах суолга хомун = собираться в дальний путь; суолгун бул = встать на правильный путь; көнө суолу тутус = следовать по прямому, правильному пути; суолтан туораа = а) давать, уступать дорогу; б) перен. быть побеждённым в чём-л.; суолун быс = а) перерезать дорогу; б) перен. разг. закрыть путь, воспрепятствовать (напр. развитию чего-л.); суолла биэр = а) уступить дорогу; б) перен. разг. дать дорогу (напр. развитию чего-л.); айан аргыстааҕа үчүгэй погов. хорошо путнику с попутчиком; 4) перен. дело; ити биллэр суол это известное дело; бу көдьүүстээх суол это полезное дело; үтүө суол доброе дело # аҕаҥ суолун солоо = идти по стопам отца; следовать путём отца; дьикти суол чудо; ир суолун ирдээ =, тор суолун тордоо = преследовать неотступно (букв. следовать по его горячим и мёрзлым следам); куһаҕан суол порок; суол аана место у входа в юрту; суола да сойбут его и след простыл; суола суох сүт = пропасть без вести (букв. без следа); сымыйа суол вздор; чэпчэки суолу батыс = пойти по пути наименьшего сопротивления; ыраахтааҕы суола уст. царская повинность.

I 1) прям., перен. открывать; дьааһыгы ас = открыть ящик; ааны ас = открыть дверь; быыһы ас = раздвинуть занавес; түннүгү ас = распахнуть окно; кыраныыссаны ас = открыть границу; 2) раскрывать; размыкать; хараххын ас = раскрыть глаза; 3) раскупоривать, распечатывать; бытыылканы ас = откупорить бутылку; 4) отпирать, отмыкать; күлүүһү ас = отпереть замок; 5) открывать, пускать; кырааны ас = открыть кран; 6) открывать, обнаруживать, разоблачать, раскрывать, вскрывать; кистэлэҥҥин ас = открыть свою тайну; 7) открывать, начинать; оскуоланы ас = открыть школу; мунньаҕы ас = открыть заседание; уоту ас = открыть огонь; саҥа счётта ас = фин. открыть новый счёт; 8) открывать, обнаруживать, устанавливать (наличие чего-л.); саҥа сокуону ас = открыть новый закон; алмааһы аспыт дьон люди, обнаружившие алмазы # хараҕын ас = открыть кому-л. глаза.
II 1) толкать, пихать, отпихивать; отдавать (о ружье); түөскэ ас = толкнуть в грудь; оҥочону ас = отпихнуть лодку; саам аста ружьё моё отдало; түҥнэри ас = опрокинуть, свалить, повалить, сбить с ног; 2) тыкать, колоть, вонзать, пронзать; быһаҕынан ас = колоть, ударять ножом; сиргэ ас = воткнуть что-л. в землю; батары ас = вонзить; үҥүүнэн ас = проколоть, пробить копьём; курдары ас = пронзить; көҥү ас = пробить; дьөлө ас = уколоть, проколоть; бүөлүү ас = заткнуть; уоту ас = помешать огонь в пёчке; 3) в сочет. с нек-рыми нареч. имеет значение повредить (что-л. целое); тосту ас = переломить ударом (напр. палку); быһа ас = перерезать (напр. верёвку); хайа ас = разорвать, с силой ударив чем-л. острым (напр. ножом); 4) водружать; хыайыы знамятын ас = водрузить знамя победы; 5) вносить, включать; архивка ас = разг. положить в архив; испииһэккэ ас = включить в список; 6) безл. колоть; ойоҕоһум анньар у меня колет в боку; кулгааҕым анньар у меня в ухе стреляет; 7) шить; вышивать; этэрбэс тумсун ас = вшить вставку в носки торбасов; сирийэ ас = подогнуть и подшить через край; мииннэри ас = сшить что-л. через край; оһуор ас = вышивать # саарытын ас = проучить; түү ас = расти (о пухе, перьях —на птенцах); оперяться; уот ас = поджечь.

туохт.
1. Туох эмэ биилээҕинэн, сытыынан (быһаҕынан, сүгэнэн о. д. а.) охсон, кыһан тугу эмэ кыра чаастарга, өлүүскэлэргэ араар эбэтэр бааһырт, кэрчий. ☉ Отрезать; резать, порезать (чем-л. острым)
Быаны быс. Быһаҕынан быстым. Тарбаҕын быста. Атырдьах уктаабытым уонна эмиэ да күөрт күөртээбитим, сүгэ уга быспытым. М. Доҕордуурап
Эгэ сибэккини быһа тардыа дуо? Суох! «Барахсаттар үчүгэйдэрэ бэрт, үүннүннэр!» — диэн буолар. С. Васильев
2. Үүнэн турар бурдугу сиэрпэнэн, бурдук быһар массыынанан хомуйан түүтэхтээ. ☉ Жать (хлебные злаки). Сэлиэһинэйи быс. Бурдугу быһан бүтэрдибит
□ [Сэмэн:] Ынаҕы түргэнник да ыыра, бурдугу элбэҕи да быһара. А. Софронов
Бурдук буһан, холкуостар хомуур үлэтин күргүөмүгэр киирэн тураллар, онно-манна паара аттар бурдук быһар массыынаны соһо сылдьаллар. Күндэ
Бурдук быһар, от охсор, Тымныы күөлгэ балыктыыр Күндү-үтүө доҕоттор, Сарсын үлэ ыҥыртыыр. П. Тулааһынап
3. Таҥаһы тигэргэ анаан анал киэбинэн кырый. ☉ Кроить по мерке одежду для пошива
Уурумньулаах таҥастарын ороото, Мааны таҥастарын бааралаата, Киэргэл симэхтэрин кэккэлэттэ. Быһыыччыт бастыҥа быспыт Былаачыйаларыттан быыбардаан ылла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Даайыс кумааҕынан бэрт наадалааҕар эрэ, холобур, этэрбэс уллуҥун киэбин быһарга кэмчилээн туттар буолта. Н. Заболоцкай
[Саарыны] Балбаара быһыытын быста, Кэтириискэ тиктэрдилэр, Ыстапааһа ытырда. Саха нар. ыр. II
4. Кырган кэбис, суох оҥор, өлөрөһөр, эс. ☉ Уничтожать; лишать жизни
Сэбиэт былааһын быһаары, Өстөөх күүстэр турдулар; Фашист тыынын тыыннаары Өргөс-үҥүү туттулар. Күннүк Уурастыырап
[Көстөкүүн:] Суон Дьөгүөр, дьон билэринэн, кыра-дьадаҥы дьону улаханнык быспыт, быһа да олорор киһи. Күндэ
Уҥуох күлүн, ноһуому Уоҕурдаары ыспыппыт, Сиэччи үөнү, сыыс Суортаан, эмтээн быспыппыт. Күн Дьирибинэ
5. Туохха эмэ (хол., маска, тааска, металга о. д. а.) тугу эмэ (суругу, ойууну о. д. а.) оҥон оҥор. ☉ Делать посредством резьбы, вырезать (письмена, орнамент на металле, дереве и т. п.)
Тиийэн били Чүөчээски хатыҥҥа дьөлө быспыт икки буукубатыттан хараҕа иҥнэ түспүтэ. Суорун Омоллоон
Федор Федорович таба муоһуттан быһан оҥостубут хамсатын айаҕыттан ылар. Н. Якутскай
6. Ханнык эмэ сири (алааһы, толоону, үрэҕи, тыаны о. д. а.) туораа, аас. ☉ Проходить или проезжать через алас, долину, лес. Тайҕаны быстым. Тыаны быһан, чараҥҥа таҕыстым. Сэттэ көстөөх сири быһан, Марханы буллубут
□ Онон-манан толооннору быһан туоруубут. Н. Неустроев
Сатыы хаамсан, Сиһи быһан, Үрэххэ өҥөйдүлэр. Дьуон Дьаҥылы
7. кэпс. Суолунан көҥүл сылдьар кыаҕы биэримэ, суолунан сылдьыһыыны боп, хаай. ☉ Перерезать, преградить дорогу
Ити кэмҥэ өстөөх чугуйар суолун биһиги чаастарбыт ойоҕоһуттан бүлүмүөт уотунан быспыттара. М. Доҕордуурап
Бандьыыттар Сулҕаччыттан Аммалыыр суолу хас да сиринэн быспыттара. П. Филиппов
Уйбаан күн сырдыга баарыгар, Оҕуруот, хотон, дьиэ ааныгар, Түннүк аайы тымтыгынан Кэлэр кэриим суолун быһан Кириэс анньан кэчигирэтэр. Дьуон Дьаҥылы
8. Тугу эмэ (хол., сыһыаны, кэпсэтиини о. д. а.) тохтот, уурат. ☉ Прекратить, прекращать какие-л. отношения, беседу и т. п. Эрдэттэн онон кыыс быспыта Эргэлиин ситимнээх быаларын. Күннүк Уурастыырап
[Барахсаанап:] Ол буолан баран, эн биһикки, саатар, көннөрү доҕордоһорбутун быһыма. С. Ефремов
«Чэ, чэ, кылгастык кэпсээ!» — диэн тойон быһан кэбистэ. Эрилик Эристиин
9. эмп. Ыарыыттан көмүскээн эбэтэр ыарыыны мөлтөтөөрү киһи этигэр-хааныгар вакцинаны киллэр. ☉ Делать прививку от какой-л. болезни. Куортан быһыы быс
□ Оччоҕо Хабырыыс биэстээх этэ
Кини илиитин быстарымаа-ры хотон иһигэр түспүтэ. Эрилик Эристиин
10. эргэр., хаарты. Оонньооччуларга хаартыны түҥэт, таһаар. ☉ Раздавать игрокам карты
[Күөх Көппө:] Кэбис, бырыылаабаппын, куруускалыах. [Дьөгүөр:] Баҕар, буоллун даҕаны, Бастаан мин быһыым. Суорун Омоллоон
«Мин остуос [хаарты оонньуутун көрүҥэ] быһабын! Туруоруҥ!» — хаһыытаата Дьэллик. «ХС»
11. Баран, айаннаан иһэр тэтими мөлтөт эбэтэр олох тохтоон хаал (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Снизить темп шага, езды или вообще остановиться (обычно в отриц. ф., оборотах)
Тогойкин сэлиитин быһан, хааман көрдө. Амма Аччыгыйа
Ааҕааччы Тиэхээҥҥэ кэллибит... Кутталлаах суолунан барбатах, Дьэ били сур ата бэрт эбит — Уон көскө сэлиитин быспатах. Эрилик Эристиин
Кинилэр хаһан да сылайбаттар, хаһан да тохтооботтор, айаннарын биирдэ да быспаттар. Н. Тарабукин (тылб.)
12. Ууну ходуһаҕа халытаары, үрэх сүнньүн быһыт тутан бүөлээ. ☉ Строить плотину (преимущественно с целью орошения лугов)
Эһиги Суола үрэҕи быһарга турунаҥҥыт, үтүө кэскиллээх дьыаланы төрүттээтигит. Амма Аччыгыйа
Сураҕа, бу сүүрбэ сыллааҕыта биһиги холкуос үрэҕи быһан үөскэппит күөлэ. Суорун Омоллоон
△ Туу угаары, кыараҕас үрэх сүнньүн талаҕынан хатыйан балыгы аһарбат күрүө оҥорон бүөлээ. ☉ Сделать заездку (плетень для ловли рыб)
Аҕата үрэҕи быһан үппүт илимнэрин соҕотоҕун бүөмнээн көрөр санаалаах күөлгэ киирдэ. «ХС»
♦ Быс да сыа, бас да арыы — байылыат, баай-тот (олох туһунан). ☉ Зажиточный, богатый (о жизни)
Билигин биһиги олохпут, сахалар этэр үгэстэринэн, быс да сыа, бас да арыы буолла. М. Доҕордуурап
Быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара хаалбыт (ордубут, буолбут) көр быһа I. Кинини, эргэ тахсыаҕыттан ыла, Уйбаанча быйыл сайын аан бастаан көрбүтэ, улаханнык уларыйан, дьүдьэйэн, хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа буолбут, этэ. Н. Якутскай
Дьэ, тукаам, эрэй бөҕөнү эҥээрбинэн тэлэн төрөөбүт алааспын, Хомустаахпын, ахтан, хайа охсубут аҥаарым быһа охсубут быһаҕаһым буолла. Н. Габышев. Быһа түс I — ким эмэ кими эмэ кытта кэпсэтэрин саҥаран тохтот. ☉ Прервать разговор кого-л. с кем-л. «Олоххо сыал кырдьыктаах дьыала иһин охсуһууттан тахсар», — диэн салҕаан истэхпинэ, Айта быһа түспүтэ. Далан. Быһа түс II — 1) түргэнник уонна күүскэ ыр. ☉ Быстро и сильно похудеть
Кыһын олус быһа түспүт сылгылары үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрэллэр. «ХС»; 2) олус күүскэ түс (уу таһымын туһунан). ☉ Сильно, резко убывать (об уровне воды)
Хайыы-үйэ көҥүс уута быһа түһэн бадараана хаалбыт. М. Доҕордуурап. Быһыы быс кэпс. — сэмэлээн күлүү-элэк гын. ☉ Осуждая, насмехаться. Бытыгын быһа үктүөр диэри көр бытык. Одуу быһар — кими, тугу эмэ сэмэлээн, элэктээн, күлүү-элэк гынан саҥарар. ☉ Осуждать, насмехаться над кем-чем-л. [Кыргыттар] Сайбаҕар таҥастааҕы Сахатыта санаатылар Оноолоох соннооҕу Одуу быстылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тиһигин быспакка — тохтобула суох, быыстала суох, ситимин быспакка. ☉ Непрерывно, непрестанно
Тыындалыыр суол сыһыыны ортотунан хайа тыыран ааһар, онон аттаах, сатыы дьон тиһигин быспакка сылдьаллар. Д. Таас. Тыынын быс — кими эмэ өлөрөн кэбис. ☉ Лишать жизни кого-л.. Ф. Охлопков элбэх фашист тыынын быспыта. Хайа быспыт аҥаара — тэҥ аҥаара. ☉ Половина
Өлүөнэ илин эҥээригэр эбэтэр Дьокуускайга ат сүүрүүтэ буоллаҕына, өрөспүүбүлүкэ хайа быспыт аҥаара онно ханньары тартарар. «Кыым»
◊ Кирсин быспыт — төрүүрэ олох чугаһаабыт (ынах туһунан). ☉ Вот-вот отелится (напр., через день — о корове)
Лүүчэ «Күннэйэ» кирсин быспыт. Арааһа, эмээхсин сарсыарданан көрдөрдөҕүнэ да көҥүлэ буолсу. В. Яковлев. Ситимин быспат — тохтобула суох буолар. ☉ Непрерывный, непрекращающийся
Синицын этэрээтэ уһун кыһыны быһа ситимин быспат уот охсуһууга сылдьыбыта. А. Сыромятникова. Сүһүөх быһарынан — тобугун сүһүөҕүнэн (мээрэй кээмэйэ). ☉ До коленного сустава (доходит — напр., трава)
Сүүрүк аты Сүһүөх быһарынан Сүөгэй тураҥнаах дойду. П. Ойуунускай