м. (пещера) грот, хайа хаспаҕа.

1) ров; яма; хаспахха түстүм я упал в яму; 2) промоина; атым хаспахха түһэн хаалла моя лошадь угодила в промоину # хайа хаспаҕа пещера.

аат., түөлбэ. Хотоол; хаспах. ☉ Ложбина; пещера
Кинилэр билэр дьиэлэрэ Туз-Булакка буор ыыспа уонна бу куоракка хайа оҥхоло манна туохтарынан да маарыннаабат эбиттэр. Эрилик Эристиин
«Мир» трубка диэн ааттанар киэҥ оҥхол дьиэҕэ маарынныыр обогатительнай баабырыка Мирнэйи үрдүнэн өҥөйөн турар. Л. Попов
△ Кыра оҥхой. ☉ Небольшая яма
Өлбүт оҕо түһэрин кытары Өлөксөөс кырааската өрүһүлтэтэ суох барда, сыппыт сирэ халыйан оҥхол туолла. Н. Түгүнүүрэп

аат. Сир хаһыллыбыта, оҥкучах; уу хаһыыта, көҥүс. ☉ Ров, яма; рытвина, промоина
Уолаттар хаспахха кирийэн сыталлар. Н. Якутскай
Онтон сылаас, куйа, хараҥа буор хаспахпар тобуктуун, илиилиин кумуччу туттан, халтаҥ соммунан бүрүнэн олордум. Н. Габышев
[Гавриил] буомба көҥү тэппит хаспаҕар дьылыс гынна. А. Данилов
◊ Хайа хаспаҕа — хайалар быыстарынан дириҥээн киирэр көҥдөй сирдэр. ☉ Пещера
Сүбэлиирэптээх хайа хаспаҕар баайан туруорар аттарын үрдүгэр түстүлэр. Амма Аччыгыйа
Биһиги дойдубут араас сирдэригэр бэртээхэй хайа хаспахтара бааллар. СМН АҮө
ср. тув. каскак ‘крутой склон, поросший кустарником’, алт. каскак йер ‘круча’

аат.
1. Ис өттө эмэхсийэн тохтон, бүтэйдии кэлэр көҥдөй мас. ☉ Полое дерево или оставшийся от прогнившего дерева полый цилиндр коры
Мастар хатан, хоҥхолой курдук кубарыһан адаарыһан тураллара. И. Сосин
Тиит хоҥхолойо. ЯРС
2. кэпс. Туох да суох, көҥдөй сир. ☉ Полость, полое пространство, пустота в чём-л. (напр., пещера)
Аттаахтар кыараҕас хоҥхолойу сэһэннэрин-тэппэннэрин дуораанынан толорбуттара. М. Доҕордуурап
Аҕам өлбүгэтэ аппа аттыгар баара, ити хоҥхолойдорбутун эмиэ сирбит диэн ааттыырбыт. Г. Николаева (тылб.)

даҕ.
1. Туруору соҕус үрдүк (хол., алаас, күөл эниэтэ). ☉ Отвесный и высокий (напр., о береге озера)
Үҥкүр хайалаах, сүһүөҕэ суох оттоох, мөҥүрээбэт оҕустаах баар үһү (тааб.: төбө). Бу «Соһолоох хадаар» диэн дайды. Анныгар Мурун [сир аата] баар. Ол хаҥас өттө — үҥкүр сирэй, уҥуор өттө хайыр таастар. Болот Боотур
Кини [мас] үҥкүр хайа күн көрөр чабырҕайыгар үүммүтэ. Н. Павлов
2. Кыра күөл. ☉ Маленькое озеро, озерцо
Улахан кураан буолан, Кур Оттоох үҥкүрэ уута уолан, уолбатыйан хойуу, баһар от үүммүт. В. Протодьяконов
Биллэрин курдук, саха дьоно кыра күөллэри үҥкүр диэн ааттыыллар. Багдарыын Сүлбэ. Булчут киһи куталаах тыымпылары, эмпэ кытыылаах үҥкүрдэри көрөрүҥ буолуо, уулара толору дии… ТМ ДК
ср. тув. үҥгүр ‘нора, берлога’, др.-тюрк. үҥүр ‘пещера, грот, полость’

аат.
1. Ис өттө эмэхсийэн тохтон, бүтэйдии уһуллан хаалбыт хатыҥ туоһа. ☉ Оставшийся от прогнившей березы полый цилиндр бересты. Хатыҥ көҥкөлөйө
2. кэпс. Туох эмэ көҥдөйө. ☉ Полость, полое пространство, пустота в чем-л. (напр., дупло, пещера)
Туруук таас тэллэҕэр хоспох иһин саҕа киэҥ көҥкөлөй баар эбит. И. Гоголев
Тыһы носорог-чыычаах сымыыт баттыыр бириэмэтигэр атыыра мас көҥкөлөйүгэр бүөлээн кэбиһэр. ДьДьДь
Сир аннынааҕы көҥкөлөйгө киирэн кэллибит. А. Беляев (тылб.)
3. эргэр. Кыараҕас айахтаах иһиккэ убаҕас аһы (үксүн кымыһы) кутарга туттуллар көҥдөй мас моой, боруоҥка. ☉ Воронка кумысного меха (деревянная труба, вставляемая в отверстие шейки кумысного меха)
Мин оҕуруонан, көмүһүнэн симээбит-таҥаабыт таҥаспынсаппын көрө-көрөлөр, баҕар, кэнэҕэски ыччаттар кэрэтин бэркиһиэхтэрэ, мин оҥорбут-туппут, ойуулаабыт-бичиктээбит чороон айахпын, …… сиэллээх эбир-маҥан хамыйахпын, күөгүлээх көҥкөлөйбүн көрө-көрөлөр күндүтүк саныахтара. Суорун Омоллоон
4. түөлбэ. Хабарҕа. ☉ Верхняя часть горла.
5. муус. Саха национальнай музыкальнай инструмена: хайаҕастардаах, уҥуохтан эбэтэр мастан оҥоһуллубут үрэн оонньуур тэрил. ☉ Старинный якутский музыкальный духовой инструмент, сделанный из кости или дерева в виде трубки с отверстиями
Биир уҥуох көҥкөлөйү археолог А.П. Окладников көмүүттэн булан турар. Ол куба сототуттан оҥоһуллубут хас да хайаҕастаах тэрил эбит. «ХС»
Сааскы ыһыах саҕаланна: этигэн хомус имэҥирэр, Көҥкөлөй лүҥсүйэр. «ХС»
6. муус. Хомус тардар ньыма: куолай, бэлэс эркинин кытаатыннара тутан -н, -ҥ, -м дорҕооннору этэн үөскэтиллэр тыас. ☉ Прием игры на хомусе: звук, образуемый в результате подъема мягкого неба при артикуляции звуков -н, -ҥ, -м и остановки дыхания, напряжения стенок глотки, гортани.

I гора || горный; буор хайа земляная гора (не скалистая); сие хайа горный хребет; сыгынньах хайа голец; таас хайа каменный утёс, скала; хаар хайа снежная гора; хаптал хайа плоскогорье; хайа боруодата горная порода; хайа дойду горная страна; хайа өргөһө пик; хайа үүнээйитэ горная растительность; хайа хапчаана горный перевал; хайа хаспаҕа горная пещера; хайа хочото горная долина; хайа чыпчаала горная вершина; от хайа баар үһү загадка есть травяная гора (отон уга ягодный куст) # хайа иччитэ уст. обезьяна; хайа хараҥаччыта стриж.
II нареч. употр. с нек-рыми глаголами: хайа оҕус = расколоть; хайа быс = разрезать; хайа тарт = разорвать; хайа хат = рассохнуться; хайа ас = рассечь; хайа тоҥ = расколоться (на морозе); хайа үктээ = раздавить (ногами).
III мест. вопр. который, какой; хайа дьиэҕэ олороҕун ? в каком доме ты живёшь?; мантан хайатай? который из этих?; хайа киһини көрүстүҥ ? кого ты встретил?; массыына хайа диэки ааста ? в какую сторону поехала машина? # ким да, хайа да разг. каждый, каждый из нас; хайата да буоллар в том и другом случае; в любом случае; хайата да то и другое; хайата да сөп то и другое правильно; можно и так и этак; хайа хайалара или хайалара да и тот и другой, каждый из них; оба; хайа хайалара сыыһаллар оба не правы; хайалара да билэллэр они оба знают; хайалара да кэлбэтэ никто из них не пришёл.
IV модальное сл. 1) усиливает вопр. с оттенком удивления, побуждения к действию: хайа , чэйбит хайаста? ну, с чаем как?; хайа , = төннөн киирдиҥ дуу ? ты что, вернулся?; хайа , бу кимий ? а это кто?; 2) усиливает побуждение, призыв к действию: хайа , кэлиҥитий ну, идите же; 3) усиливает лёгкий испуг, удивление: хайа , сирэйиҥ хааннаммыт дии ! ой, у тебя же лицо в крови!; 4) усиливает возражение говорящего: хайа , мин эмиэ ыла иликпин а ведь я тоже ещё не получил чего-л. # хайа уонна помимо того; кроме всего этого; хайа абааһытын неодобр, выражает лёгкое раздражение: хайа абааһытын , дьэ эмиэ суладыйан барда ! и какого дьявола ты всё жалуешься!; хайа муҥун а) до каких же пор, сколько можно; хайа муҥун кинини күүтүөмүй ? до каких же пор я буду его ждать?; б) наконёц-то; хайа муҥун тохтоотулар наконёц-то они остановились; хайа үлүгэрий неужто, неужели; хайа үлүгэрий , бүгүн эмиэ кэлиэ суоҕа дуо ? неужто он и сегодня не придёт?; хайа үөдэн выражает сомнение, колебание, недоумение: кэлэ илик дуу , хайа үөдэн ? он до сих пор не пришёл, что ли?; хайа үөдэн буолан эмиэ алларастаатыҥ ? какого чёрта ты вдруг захохотал?