заряжённый 1. прич. от зарядить I; 2. прил. иитиилээх; пистолет заряжен пистолет иитиилээх.

м. маузер (автоматтыы эстэр пистолет уонна бинтиэпкэ биир көрүҥэ).

пират || пиратский; пират хараабыла пиратский корабль. пироп пироп (минерал, спутник алмазов). пистолет пистолет || пистолетный; пистолет ботуруона пистолетный патрон. питекантроп антр. питекантроп. питомник питомник; отонноох мастар питомниктара питомник фруктовых деревьев.

автомат (1. ис механизм көмөтүнэн бэйэтэ үлэлиир аппарат; 2. воен. бэйэтэ иитиллэн элбэхтик эстэр пулемёт-пистолет).

I сов. 1. что, кого-чего (поставить) туруортаа; наставить стульев в проходе ааһар сиргэ олоппостордо туруортаа; 2. что (удлинить) салҕаа; наставить рукава сиэхтэрин салҕаа; 3. что (нацелить) туһулаа, тирээ; наставить дуло пистолета пистолет уоһун тирээ.

аат. Аҥаар илиигэ тутуллар кылгас уостаах сэрии сэбин көрүҥэ. ☉ Пистолет
Уоппун умаппакка эрэ, хараҥаҕа таҥнан, бэстилиэппин бэлэмнээбитинэн, ааны тыаһа суох аһан үөмэн ньылбыйан таҕыстым. Софр. Данилов
Старшай лейтенант бэстилиэтин ылан далбаатаата уонна иннин диэки ыстанна. Т. Сметанин

хомуй диэнтэн дьаһ
туһ. Нэһилиэк сууттара Ньукулай оҕонньорго дьаам сүүрдэригэр ыалтан биэстии буут оту хомуйтаран бэрдэрэллэр. Күндэ
Дьон хомуйтара улуусулуус аайы …… дьону ыыталыыр. Амма Аччыгыйа
[Саввин:] Пистолет, бу барышняны манна харабыллаан туран дьиэни хомуйтар. С. Ефремов

туохт.
1. Тугу эмэ (хол., судаарыстыба, тэрилтэ, чааһынай киһи бас билиитин) манаа, харабылга тур. ☉ Охранять, сторожить, караулить
Аҥаар илиитэ такыр буолан, сэриигэ барбакка хаалбыт Луха Луоскун диэн уол күһүн атын сиртэн кэлэн, тыаҕа бэлэмнэммит оттор маһы харабыллыыр буолбута. Амма Аччыгыйа
Нэрээппэр харабыллыы барар буоллаҕым, кэм да дии санаатым. Т. Сметанин
Дьукаахтара Күтэр Уйбаан нэһилиэк маҥхааһайыгар харабыллыыр этэ. Н. Заболоцкай
2. Сүтэрбэт, алдьаппат курдук, туох да энчирээбэтин хааччый. ☉ Следить за сохранностью кого-чего-л., стеречь
[Саввин:] Пистолет, бу барышняны манна харабыллаан туран дьиэни хомуттар. С. Ефремов
Аны билигин куорат оҕонньоро аатырар. Куоратыгар киирдэҕинэ, дьыбааны «харабыллаан», сытан эрэ тахсар. Н. Борисов
Сайын Гошалаахха даачаҕа олоробун. Даача харабыллыыбын. ПНИ АДХ

1. даҕ.
2. Саамай тутаах, саамай наадалаах, сүрүн. ☉ Самый важный, основной, главный
   Сеня сэттэ уон төрдүс хосхо кылаабынай киһи буолара кини барбытын эрэ кэннэ биллибитэ. Н. Лугинов
   [Бадин:] Аны иккис кылаабынай сонунум: куоракка соҕурууттан улахан көмө кэллэ. С. Ефремов
   Биһиги кылаабынай ырыынакка киһи наһаа элбэҕин, иһиллибэтэх элбэх араас табаар үллүктэнэ сытарын, ханна уонна туохха барытыгар сүрдээх бэрээдэк баарын сөҕөн кэбиспиппит. АЕВ ОҮИ
   Бырамыысыланнас — норуот хаһаайыстыбатын кылаабынай салаата. ТХЭ
3. Дуоһунаһынан барыларыттан саамай үрдүк, үлэни сүрүннүүр, дьаһайар (киһи). ☉ Старший по рангу, должности
   Ол сарсынын сарсыардатыгар Аянитовы кылаабынай быраас кэбиниэтигэр ыҥырбыттара. Софр. Данилов
   Никита Петрович кэбиниэтигэр …… кылаабынай огурунуому, кылаабынай инженери, киин отделение управляющайын ыҥыртаата. С. Никифоров
   Кылаабынай судьуйа күрэхтэһии быраабылатын халбаҥа суох тутуһуу иһин эппиэттиир. СНККБ
4. аат суолт.
5. Баһылыыр-көһүлүүр киһи. ☉ Руководитель, начальник, лидер
   [Пистолет:] Табаарыс Саввин! Мин бу саамай кылаабынайдарын тутан аҕаллым. С. Ефремов
   Биһиги Чимииппит эмиэ бухатыыр буолбут. Буолаары буолан бухатыырдар кылаабынайдара эбит. И. Данилов
   Типография сыаҕар Фрол Евсеевич кылаабынайдара. М. Прилежаева (тылб.)
6. Саамай наадалаах, тутаах туох эмэ. ☉ Что-л. самое нужное, важное, главное
   Иитэр үлэҕэ кылаабынайынан оҕону кытта кэпсэтии буолбатах, дьиэ кэргэн олоҕун таба тэрийии …… буолар. Дьиэ к. Киһи олоҕор туох кылаабынайын баҕас бэркэ билэбин. М. Шолохов (тылб.)

аат.
1. Кимиэхэ эмэ толороругар, оҥороругар бэриллэр сорук. ☉ Задание, поручение
Бары сорудахтарга үксүн бэйэтэ тылланан сылдьар үгэстээх киһи. Амма Аччыгыйа
Мин манна кэлбит сорудахпынан, маннааҕы олохтоохтор тылларын, уус-уран айымньыларын туһунан сураһан тахсабын. Н. Заболоцкай
Кини ийэтин сорудаҕын хаһан да төттөрү эппэтэ. Суорун Омоллоон
△ Булгуччу туолуохтаах дьаһал, бирикээс. ☉ Указание, подлежащее неукоснительному исполнению, приказ
Былаан диэн судаарыстыба сорудаҕа. Ону толорторуу да үрдүк чиэс. Н. Лугинов
Хамандыыр сорудаҕа Хайаан да туолуохтаах. Баал Хабырыыс
[Пистолет:] Табаарыс Саввин, эн сорудаххын толордум! С. Ефремов
Ол тааҥканы суох оҥорор сорудах Иван Кононов диэн киһи биһиэхэ тиксибитэ. М. Доҕордуурап
2. Оҥоһуллуохтаах, туолуохтаах сорук, былаан. ☉ План предстоящих работ
Быйыл сорудахтара улаатта: сопхуос хортуоппуй ыһыытын биир эрэ сиргэ — киин учаастакка түмэн, Иван Баянов сибэниэтигэр аҕыс уон гектары бүтүннүүтүн сүктэрдэ. П. Егоров
Ыччат, эн эдэр санныгар, Сүгүллэр элбэх сорудах. Д. Васильев
Саарбаһыт булчуттар уопуттара көрдөрөрүнэн, саарбаны бултааһын сезоннааҕы сорудаҕын барытын сыһа толоруохха сөп. ТВ СССБ
3. Толкуйдаан, суоттаан быһаарыллыахтаах, оҥоһуллуохтаах эрчиллии, садаача (хол., оскуола үөрэҕэр). ☉ Задание, задача (напр., в школьном обучении)
[Учуутал уруокка] аралдьыйбыттары кэмигэр буойталыахтаах, мөлтөхтөргө көмөлөһүөхтээх, эрдэ бүппүттэргэ эбии сорудах биэриэхтээх. Н. Лугинов
Хонтуруолунай дьыктааҥҥа бэлэмнэниҥ, маннык ыйытыыларга эппиэттээҥ, сорудахтары толоруҥ. ПНЕ СТ
Ыйытыылар уонна сорудахтар сүнньүлэринэн учуутал айымньы ис хоһоонун бэйэтэ кэпсиир. СЛСПҮО
ср. др.-тюрк. йарлыҕ ‘повеление, предписание, приказ’