1) анат. пищевод; 2) горлышко (сосуда); бытыылка куолайа горлышко бутылки.

ж. 1. кыайан сылдьыллы-бата, кыайан туораныллыбата; 2. мед. аһарбат буолуу, бобуллуу; непроходимость пищевода куолай аһарбат буолуута.

с. 1. (по гл. сузить) кыаратыы, синньэтии; 2. (по гл. сузиться) кыарааһын, синньээһин, буомуруу; сужение пищевода куолай буомуруута; 3. (суженное место) кыарааһын, синньээһин, буом.

мед. рак || раковый; рак ыарыы рак, раковое заболевание; куолай рага рак пищевода; рак искэнэ раковая опухоль; рагы эмтээһин лечение рака.

аат., анат.
1. Хабарҕа тас өттө; уолук, уолук үүтэ. ☉ Наружная часть горла; углубление в верхней части грудной кости человека, скота, вилочка, яремная ямка. Олоҥхолоотоҕуна сымыһаҕа биллэр-биллибэттик илигирии, көмөгөйө хамсыы олороро. Саха сэһ
1977
Лэгиэнтэй буоллаҕына ата, көмөгөйүн үүтүн дьөлө ыттаран, өрө хололоон тахсыбытыгар киэр эһиллэн, хаары уоба сытарын биирдэ өйдөөтө. У. Нуолур
2. Хабарҕа болчуоҕа. ☉ Кадык, адамово яблоко
Гимнастеркатын туруору саҕатын иһигэр Дзержинскэй көмөгөйө үөһэ-аллара сүүрэлээн ылбыта. ТВ ОСКОСС
Хас омуртаҕын ахсын көмөгөйө үөһэ сыыллар. М. Шолохов (тылб.)
Биирдэрэ үрдүк уҥуохтаах, куударалаах чачархай баттахтаах, бүлтэгэр көмөгөйдөөх. А. Чехов (тылб.)
3. түөлбэ. Көтөр хомурҕанын уҥуоҕа. ☉ Вилообразная грудная кость у птиц, вилка, дужка.
ср. чагат. көмөкэй ‘нёбо во рту’, казах., кирг. көмөкөй ‘пищевод, гортань’

аат.
1. Киһи-сүөһү, харамай аһылыгын ыйыстан куртаҕар тириэрдэр уоргана (киһи куолайа хабарҕа улаҕа өттүнэн баар). ☉ Пищевод
Кураанахтаммыт куртаҕа Курулуйа хоргуйда... Куурбут куолайыгар силин Кулук-халык ыйыһынна. Эллэй
Саха сиригэр уонна Орто Азияҕа, Союз атын оройуоннарын кытары тэҥнээтэххэ, куолай рагын ыарыыта ордук киэҥник тарҕаммыт. «Кыым»
2. Бытыылка, атын да иһит синньигэс, кыараҕас айаҕа. ☉ Горлышко (бутылки или др. сосуда)
Биир бытыылка куолайыттан аһаан баран тылласыһар сүрэ бэрт. Софр. Данилов
Бытыылка (эбэтэр атын да иһит, тэрил) синньиир өттүн тоҕо моонньо, айаҕын куолайа дэммитэ киһи өйүгэр түһэр. СТЫМ
♦ Хос куолай кэпс., сөбүлээб. — ким эмэ кими эмэ мөҕөрүгэр, кириитикэлииригэр көмө буолар киһи (туһалаах буолуо диэн санааттан). ☉ Подпевала, подголосок
Сирэй көрбөх оҕонньотторго, баара-суоҕа, кини хос куолайдара, аллара сыҥаахтара эрэ. Эрчимэн
Биһигини буржуазнай хос куолай суруксуттар дуомнара уонна буржуазияттан куттаммыт дьон куомуннаһан буруйдууллар — биһиги атыттары кытта биир тылы булбат үһүбүт. В. Ленин (тылб.)
ср. монг. хоҕолой, бур. хоолой, хоолай ‘горло’

1. аат., кэпс.
2. Туох эмэ киһи сиирэ, аһыыра. ☉ Что-л. съедобное, то, что можно пожевать
   Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан эрэ аһаан-сиэн олорбуттара. Кимиэхэ туох эмит ыстыыр, ыйыстар баарын үллэстэн бүтэрбиттэрэ ырааппыт. ЯАМ ҮүСС
   Ыйыстарбыт баранна, аһыырбыт бүттэ. «Чолбон»
   [Огдуус:] Оҕо сааспыттан умналаан аһаан тыыннаах сылдьар сордооххо туох кэпсэлэ кэлээхтиэй? Хата, туох эмэ ыйыстардааххыт дуо? ХКК
3. түөлбэ. Куолай. ☉ Пищевод. Ыйыстарым ыарыйда
4. даҕ. суолт. Тугу эмэ куолайынан аһарар, аһыыр (уорган). ☉ Соединяющий полость рта с желудком. Киһи ыйыстар уоргана куолай диэн ааттанар. Ыйыстар уоргаҥҥын харыстыыр буол
   ♦ Ыйыстар хараҥа — кыра да сырдык хаалбат гына саба бүрүүкүүр ыысбүтэй хараҥа. ☉ Полный мрак, кромешная тьма
   Ыас хара түүн. Ыйыстар хараҥа. П. Тобуруокап
   Ыйыстар ыар хараҥа иһиттэн …… былыттар бэрт бытааннык сыылан усталлара. М. Горькай (тылб.)

I 1) пища, еда, кушанье, блюдо; продукты; минньигэс ас сладкое блюдо; үрүҥ ас молочные продукты; таҥара аһа уст. а) сладкая вода, употребляемая в обрядах православного богослужения; б) просвира, просфора, просвирка; ас астаа = готовить пищу; сүрэҕэ суох үлэ чэпчэкитин, ас минньигэһин талар посл. лентяй выбирает работу полегче, пищу — повкуснее; 2) плод; бурдук аһа зерно (букв. плод хлеба); сир аһа плоды; ягоды; оҕуруот аһа овощи; 3) гной, гнойные выделения; ас тардар гноится (нарыв); куһаҕан кутургуйа аһын курдук дэлби барыа посл. плохое прорвётся, как гной из нарыва; 4) перен. польза, прок; ас тахсыа суоҕа пользы не будет; ас ылбаппыт мы пользы не получим; алдьархайтан ас тахсар посл. от беды (и) польза бывает (соотв. нет худа без добра) # ас барбат рак пищевода; ас гыммат он легко побеждает, осиливает кого-л.; ас кут = созревать; ас кээс = терять аппетит; күөл аһа бот. сусак, оситняк.
II волосы; кэтэҕин аһа волосы на затылке; чанчыгын аһа волосы на висках; ср. баттах I 1.