и. д. от түөкүннээ = плутовство, мошенничество.

мошенник, плут, обманщик, пройдоха || мошенничество, плутовство, обман || мошеннический, плутовской; бу туох албын-көлдьүн быһыытай ? что это за мошенничество?; албын-көлдьүн дьүһүннээх у него плутовская физиономия.

аат. Ньуолбар, албын быһыы; угаайыга киллэрии. ☉ Плутовство; приманка, ловушка
Хас биирдии үлэһит бэйэ-бэйэлэрин, ким хайдах үлэлиирин хонтуруоллууллара, ньуолбардааһын, куһаҕаннык үлэлээһин тута сэмэҕэ тардыллан иһэрэ. «Чолбон»
Дьиҥнээх булчут байаары-тайаары кииһи эккирэтиспэт, кытаанах умсугутуулаах киирсии, ньуолбардааһыны уонна тулууру тургутар кыах баара тардаллар. СЮ ЫБ

1. даҕ. Албын-көлдьүн үктэтиилээх; оҕуруктаах уонна мындыр (өй). ☉ Мошеннический, плутовской; хитрый, изворотливый (ум)
   Сипсики албаҕа өйүнэн бэйэтэ да сабаҕалыы санаабытын Булумдьу чуолкайдаан биэрдэ дии. Л. Попов
   Атын дьон албаҕа таптала Эн хааныҥ төлөнүн сойуппут. С. Данилов
2. аат суолт. Албыннаан-көлдьүннээн үктэтии, оҕуруктаах, мындыр өйүнэн сүүйүү, албыннааһын. ☉ Мошенничество, плутовство; подвох; достижение своей цели хитростью, изворотливостью ума
   Буор көмүһү, импэрийээллэри, араас кубулҕатынан-дьибилгэтинэн, албаҕа күүһүнэн, оҕурук үктэтиинэн, сороҕор суоһуран-куттаан туран, бар дьонтон сүһүйэн ылбыттара. Л. Попов
   Арыыны итии быһаҕынан Аргыый быһан барбыттыы, Айаҕын албаҕатынан Аҕыныахтаан ылбахтыы, Сыыбырҕаата, сыыйбахтаата. Р. Баҕатаайыскай

1. даҕ. Көнөтө, истиҥэ суох, үөннээх, куулдьаҕалаах, кубулҕаттаах. ☉ Неискренний; хитрый, коварный, мошеннический
   Аттаахтан кымньыытын халыыр, Сатыыттан тааҕын талыыр, Албын-көлдьүн ыраахтааҕы Ар-бур тыла сатарыйда. Эллэй
   Кукаам, хоп-сип, холуннарыы Дьааттаах оҕо тапта дуу? Эбэтэр атаҕастаныы, Албын-көлдьүн таптал дуу? Баал Хабырыыс
2. аат суолт.
3. Чиэһинэйэ суох, кирдээх, түөкүннүү ньыманан тугу эрэ ситиһэ сатааһын, куулдьаҕаланыы, түөкүннээһин. ☉ Мошенничество, плутовство; коварство, обман
   Кини [ыт] хантан сэрэйиэй, албын-көлдьүн диэн тугун билиэхтээҕэр билбэтэх ордугун. Н. Лугинов
4. фольк. Ап-хомуһун, кубулҕат. ☉ Волшебство, оборотничество
   Туох албынынан-көлдьүнүнэн кыайдыҥ буолла? Мин киһи кубулҕаппынааҕар эйиэнэ орто. Ньургун Боотур

I
аат.
1. Албын-түөкэй өй-санаа, албыннааһын. ☉ Мошенничество, плутовство
Таатта биир баай, кулдьаҕа, үбү-аһы сиир идэлээх интэлигиэнэ Балыкаар Уйбаанабыс Силэпсиэп ойон турда. Бэс Дьарааһын
Сэһэҥҥэ Өндүрэй кулаак, кулаак кутуруга Мэхээлэ уонна да атыттар ырылхай уобарастара ойууланар. Кинилэргэ өстөөх бары кулдьаҕатын саралыы тардар. Н. Заболоцкай
2. Албын-түөкэй өйдөөх-санаалаах киһи. ☉ Обманщик, плут
Норуоппут бука барыта кэпэрээсийэҕэ холбоһуоҕа, оччоҕо биир да чааһынай атыыһыты, баһаар кулдьаҕаларын …… көрүөхпүт, булуохпут суоҕа. П. Ойуунускай
II
аат. Үөн-көйүүр араас көрүҥэ. ☉ Разновидности насекомых
Үөнүнэн өҕүйэр, Кулдьаҕанан кулгуйар, Чиэрбэнэн тибиирэр, Тыймыытынан тыбыырар. Күннүк Уурастыырап
Биһиги киһибит Ити үөнтэн-кулдьаҕаттан Тохтоон турбакка, Толло быһыылаабакка, …… Тоҥмут хомурдуоһу, чохуну Тобугун хараҕынан холобурдаах Тоҕута кэстэ. Күннүк Уурастыырап

1. даҕ. Көрсүө, наҕыл; албыннаһары, табан кэпсэтэри, сатыыр. ☉ Тихий, спокойный; умеющий хитрить, плутоватый
   Пётр Васильевич хас биирдии тылын кичэйэн лоп бааччы саҥарара, сымнаҕас баҕайынан имэрийэрдии көрбүт олус ньуолбар быһыылааҕа. Н. Лугинов
   Айдаан, түлүөн буоллаҕына Аска-үөлгэ тиксээри, Ньуолбар саһыл, бука, дьэ Чуҥнаан, кэтээн эрдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
   «Айылҕаттан тэйбит дьоннор ириэнэх хаана суохтар, халыҥ тириилээх, ыарыһах, албын, ньуолбар буолаллар», — дии-дии оҕонньор мичээрдээн кэбистэ. И. Гоголев
   Кини [кинээс] эбирдээх сирэйдээх, уҥуоҕунан орто, ньуолбар, оҕуруктаах өйдөөх, куруук күлэн быычыгырыы сылдьар, биэс уончалаах киһи. М. Доҕордуурап
2. аат суолт. Албын, чиэһинэйэ суох быһыы. ☉ Хитрость, плутовство, изворотливость
   Чаров, тордуохтаһартан чугуйан, ньуолбарыгар түстэ. Р. Баҕатаайыскай
   Мөрүөн Саабыс, ньуолбарыҥ, киитэрэйиҥ бэрт. «ХС»

I
туохт.
1. Ким, туох эмэ аттынан бар; кими, тугу эрэ аһары бар. ☉ Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л.
Кинилэр — элбэх олбуордары, кыбаарталлары аастылар, куорат таһыгар таҕыстылар. Эрилик Эристиин
Сүһүөхпүн тэнитээри, бөһүөлэги ааһа хаамтым уонна биир дьикти кэрэ көрүҥнээх үрэххэ тиийэн кэллим. И. Данилов
Инники кирбиини ааһан оргууй аҕай баран истибит. Т. Сметанин
△ Кими, тугу эрэ аһары хайа эмэ диэки туһаайан, ханна эрэ тиийэргэ соруктанан бар. ☉ Проходить, проезжать мимо (около, через) кого-чего-л. с целью достичь определенного места (точка, место прибытия обычно указываются). Дьиэҕэ аас. Куоракка аас. Хоско аас
□ Самсон аҥаар илиитигэр сүгэ тутуурдаах бэҕэһээҥҥи айдаан буолбут сириттэн биэрэк диэки кэлэн ааста. Н. Заболоцкай
Бу суолунан былыр, Улууска кулубалыы сылдьан, Уонунан кинээһи арыалдьыт гынан, Чуорааннаах торуойкалаах Чуумпу халлааны аймаан Дьокуускайга чугдааран ааһара. С. Васильев
Дьоллоох, үтүө саас кэрэтин арыйан, Тус хоту аастылар туруйалар. Күннүк Уурастыырап
△ Ханнык эмэ туочуканы (миэстэни, сири) аһара түс; аһара бара тур. ☉ Пройти, проследовать дальше определенной точки, определенного места
Маарыын сыппыт сирбититтэн сүүс миэтэрэни ааһа бардыбыт. Т. Сметанин
Уу ортотун ааһаат, эмиэ өрүтэ ыстаҥалаан, уҥуоргу кумах кытылга баар буола оҕуста. С. Никифоров
△ Кэннигэр хаал; кэннигэр хааллар (айаннаан истэххэ). ☉ Миновать, оставлять позади себя кого-что-л. (при езде)
Өлүөнэ устунан устабын, Ааһаллар күөх да күөх биэрэктэр. Баал Хабырыыс
Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр, Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
2. Туох эмэ аттынан уһун, субулун, орҕочуй (үрэх, өрүс, суол эҥин туһунан). ☉ Течь, нестись, протягиваться около (через) кого-что-л. (напр., о реке, дороге и др.)
Сарсыарда отум үрдүттэн туран көрбүтүм, чугас соҕуһунан суол ааһар эбит. Н. Неустроев
Биһиги Иван Ивановичтыын холкуос учаастагар бараары Көстүбэт Көстөкүүн ордуутун таһынан ааһар суолунан истибит. М. Доҕордуурап
3. Кими, тугу эмэ куот, аһара бар, аһара түс. ☉ Превосходить кого-л. в чем-л. (быть выше, длиннее и т. д.)
Синньигэс биилин ааһа түспүт уһун хара суһуоҕун икки салаа гына өрөр үгэстээх. М. Доҕордуурап
Саамай ортотугар уу Ньукулаас тобугун эрэ ааһар эбит. С. Никифоров
Омуннаабакка эттэххэ, Ол эбэм дулҕалара Сэттэлээх эрдэххэ миэхэ Моонньубун ааһаллара. Баал Хабырыыс
4. Туох эмэ буому, күчүмэҕэйи туораа. ☉ Преодолевать какие-л. трудности, справляться с трудностями
«Үһэ» суох үөрэнэн оскуолатын бүтэрбитэ уонна тута, үгүс киһилээх куонкуруһу ааһан, университет медицинскэй факультетыгар киирбитэ. Н. Лугинов
Сүүрбэччэ сыллааҕы Сүтүөн да сүтэр. Барыны ааһаҕын, Кэм-кэрдии күүппэт. Баал Хабырыыс
5. Тугу эмэ болҕомтоҕо ылбакка, ахсарбакка хаал (хааллар). ☉ Не обращать внимания, пропускать что-л. мимо ушей
Ити кэпсэтии кулгааҕын таһынан ааһар. А. Сыромятникова
6. Тохтообокко устан, бардар баран ис (күн-дьыл, бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать беспрерывно (о времени)
Дьиэ таһа хараҥа эбит, түүн үөһэ саҥардыы ааһан эрэр быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Күн-дьыл түргэнник да ааһар. Эрэннэрбити толорор кэм ыган кэлбит, өссө ааһар кутталламмыт. Сэмээр Баһылай
Оҕо буолан ааспыт сааспын Ордук саныы олордум. С. Данилов
7. Буолан бүт, уурай, аһын (ханнык эмэ событие, быһылаан, түбэлтэ, айылҕа көстүүлэрин этэргэ). ☉ Проходить, прекращаться, исчезать, переставать (напр., о происшествии, событиях, явлениях природы)
Хабырыыс ууга түһэ сылдьыбыта ааһан, умнуллан барбыта, оттон кини бырастыыласпыт тыла өргө диэри сүтэн биэрбэтэҕэ. Н. Заболоцкай
Нуучча литературатын, искусствотын аҕыс хонугу быһа барбыт киэһэлэрэ үрдүк көтөҕүллүүлээхтик аастылар. Суорун Омоллоон
Астан, ааһан быстыбат, күһүҥҥү салгымтыалаах ардах. Софр. Данилов
Силлиэ тыал ааспыта, Сир-дойду сытыйан, Силбиккэ баттатан турбута. Күннүк Уурастыырап
8. Тохтоо, уурай, уоскуй (ыарыы, сылайыы, кыыһырыы о. д. а. туһунан). ☉ Прекращаться, проходить (о болезни, усталости, гневе, страхе и др.)
Аата чэпчээтэхпин ньии... Санаамоноом аастаҕа тоҕо үчүгэйэй! П. Ойуунускай
Ол таарымта буолар куолута, аастар эрэ таҥара көмөлөһүө. А. Софронов
Түөһүн туттан сүрэҕин чинчилэнэр, үөһэ уһуутуур, куттала өссө да ааспатах быһыыта биллэр. Эрилик Эристиин
Контузияланыыбар тылбыттан матан баран, маҥнай саҥарарбар кэлэҕэйдиир этим, ол ааспыта ыраатта. Т. Сметанин
9. Муҥур уһукка тиийэн, туохха эмэ эрэмньигин букатыннаахтык сүтэр; сиҥҥэр түһэн, кыһаллыбат буолан хаал. ☉ Дойти до крайности, утрачивать всякую надежду осуществить что-л.; дойти до последней степени отчаяния и стать безразличным, равнодушным
Эйигиттэн куттанарбын ааһан сытабын. Амма Аччыгыйа
Оҕуруокка киһи биэрэллэриттэн аастылар. В. Яковлев
Эйигин киһи өйдөтөрүн ааспыккын. С. Ефремов
Бу эмээхсин сүгүн көрдөрөр аатыттан ааста ээ. «ХС»
10. кэпс. Тугу эмэни сүтэр, туоххуттан эрэ мэлий. ☉ Утратить что-л., лишиться чего-л.
Моҥус көрбөт буола түспүт. «Абытайбыын». Туох уоттаах оһохтоох баҕайыный. Аны икки харахпыттан аастаҕым үһү. Саха ост. I
11. -ан сыһыат туохтууру кытта кылгас кэмҥэ таарыччы оҥоһуллар хайааһыны көрдөрөр. ☉ В сочетании с деепричастиями на -ан означает действие, совершаемое мимоходом, попутно. Сылдьан аас. Этэн аас. Хонон аас
□ Охоноос хараҕар элэктиир кыымнар кылахачыһан аастылар. Амма Аччыгыйа
Кэпсэтиэххин, ааспыккын итиитик ахтан ааһыаххын санаабытыҥ иһин, киһиҥ ханна эмэ ыраах буолуо. Н. Заболоцкай
Итини [быһаҕы] кини Дьокуускайтан, оройуонтан кэлэн хонон-өрөөн ааспыт үтүө доҕотторугар бэлэхтиир. Н. Габышев
ср. тюрк. аш ‘проходить, перевалить’
♦ Ааһар албас (албастаах) — тугу эмэ ситиһээри эбэтэр туохтан эмэ куотаары араастаан түөкэйдээн албыннааһын. ☉ Хитрость, изворотливость, плутовство (чтобы достичь своих корыстных целей)
Өстөөх ааһар албаһын самнаран, Улуу баатыр — Сэбиэт сирэ, Өлбөт албан аатынан арбанар. А. Абаҕыыныскай
Ааһар албастара Аныйбыт эбит, Кулан кубулҕат Куладыйбыт эбит. П. Ойуунускай
Кини [өстөөх] акаары буолбатах, саһыллааҕар киитэрэй, аҕыс араас ааһар албастаах, тоҕус араас куотар кубулҕаттаах. ССС. Ааһар былыт албына (албаһа) — түөкүн, албын, үс күлүктээх. ☉ Мошенник, плут, пройдоха
Бу ааһар былыт албына, күөх далай көлдьүнэ, сытыган ньамах үөнэ, бадараан баҕата, дьэбэрэ дьиикэйэ, сыллаһар киһиҥ мин дуо? П. Ойуунускай. Ааһа түс — туохха эрэ идэтийбит киһиттэн ол идэни ордук баһылаан, киниттэн чорбой, ордук буол. ☉ Превосходить кого-л. в чем-л.
Атын ойууннар хайдах кыыралларын, тугу оҥороллорун үтүктэрим, ону ааһа түһэргэ дьулуһарым. Болот Боотур. Ааһа түһэн — ылыныллыбыт эбэтэр үгэс буолбут бэрээдэги, биллэр кээмэйи таһынан тахсан, кэһэн (тугу эрэ гын). ☉ Нарушив заранее известный порядок, преступив (превысив) какой-л. рубеж, предел (предпринять что-л.)
Өрүстэргэ да, күөллэргэ да бултуулларын көҥүллүүбүт. Ол үрдүнэн ааһа түһэн, уоракөстө син биир бобуулаах да кэмигэр, холобур, балык ыырын саҕана балыктаан түбэһэллэр. «ХС»
Аны туран, ааһа түһэн, абаккатын ситиһэн, Хобороонньо кээлтигэр Хомнуу соҕус эппитэ. Күннүк Уурастыырап. Быһа ааспат — хайаан да тохтоон болҕойор (хол., кэриэстээн, ытыктаан, кэрэхсээн). ☉ Нельзя пройти мимо без внимания (напр., об особо почитаемом путниками месте)
Түмэти былыр-былыргыттан, бары атыыһыт быһа ааспакка, тохтоон, өрөөн ааһар сирэ эбит. А. Софронов
Сатыы да, аттаах да айанньыт ол тиити быһа ааспат. Софр. Данилов
Алдаммын быһа ааһарым төрүт сатаммат. «ХС»
◊ Ааспыт аастаҕа (ааспытынан) — буолбут буолбутунан (төннөрбөккүн). ☉ Что было, то было (не воротишь, не вернешь)
Ааспыт аастаҕа дии, умнуллубут умнулуннаҕа дии. П. Ойуунускай. Ааспыт кэм тыл үөр. — хайааһын саҥарыах иннинэ буолбутун көрдөрөр кэм. ☉ Прошедшее время глагола. Саха тылыгар ааспыт кэм элбэх көрүҥнээх. Олортон сүрүннэрэ — билигин уонна урут ааспыт кэм. Аастар ааһар (ааһан иһэр) — тохтообокко, быыстала суох барар, баран иһэр (хол., күн-дьыл). ☉ Беспрерывно течь, проходить (обычно о течении времени). Күн-дьыл аастар ааһан иһэр
□ Уһун киэһэлэр дьиэ эргиннээҕи кэпсэтиигэ, күүстээх баҕа санаа кынатыгар сүктэрэн аастар ааһан иһэллэр. «ХС»
Күн-дьыл аастар ааһар, Тыал тыалырар, тохтуур. Баар олох аартыгар: Дьол, эйэ, охсуһуу. П. Тулааһынап
Дьыл-хонук аастар ааһан иһэр эбээт, эйигин көһүппэт. Амма Аччыгыйа. Ааһар ааспытын (бүтэр бүппүтүн) кэннэ — барыта бүппүтүн кэннэ (тугу эмэ гынан да диэн). ☉ Когда все прошло (уже поздно, бесполезно говорить, действовать)
Чэ, аны кэлэн ааһар ааспытын, бүтэр бүппүтүн кэннэ тугу баран уһатан-кэҥэтэн... Н. Лугинов. Ааһар киһи — уһуннук тохтообокко үргүлдьү баран иһэр киһи. ☉ Прохожий, проезжающий
Тохтоо ааһар киһи, Ытыгылаа, биһи Ыччат дьоммут уҥуохтарын, Ахтан аас сырдык ааттарын. А. Абаҕыыныскай
ср. тюрк. аш, ааш ‘переваливать через гору’
II
1. туохт. Ас-үөл кырыымчыгыттан (суоҕуттан) хоргуйар аҥаардаах сырыт, аччыктаа. ☉ Голодать, вести полуголодное существование из-за отсутствия (или острой нехватки) продуктов питания
Аастахха аба да амтаннаах, Утаттахха уу да минньигэс (тыл ном.). Сыл ахсын дьылга ыллардылар, Саас ахсын салаҥнык аастылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айахпар аһыыр астаахпын, Аччыктаан ааспат аналлаахпын. Күннүк Уурастыырап
2. Аччык, аһа-үөлэ суох, хоргуйар аҥардаах. ☉ Голодный или живущий в полуголодном состоянии из-за нехватки продуктов питания
Аас киһи аска айаҕа суох (өс ном.). Өрдөөҕүтэ буолта ол Хоту аас туундараҕа, Тордохтуун дохсун тыал Субу илдьиэх курдуга. С. Данилов
Кыым куобахтаан, мас көтөрдөөн дьиэ кэргэн аас кыһыны этэҥҥэ туораабыта. «ХС»
3. аат суолт. Аччык кэм, аччык олох; аччык киһи. ☉ Голодная пора; голодное существование; голодный, изголодавшийся человек
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Туундара хаара кылбайда. Тоҥмут ааһан, аас тотон, Эбэҥкилэр тойуктара Эҥээрийэн иһилиннэ. И. Чаҕылҕан
Итинник бүппэт түбүккэ Аҕам барахсан олоҕо Тымныыга, ааска, күлүккэ Ааһан эрэр дии, доҕоор. С. Данилов
ср. тюрк. ач ‘голодный’
III
даҕ., эргэр. Маҥан, саһархайдыҥы маҥан. ☉ Белый, желтоватобелый; сивый (о масти лошади)
Аас биэ ааһан барбыт (тааб.: хаар ууллуута). Кырдьыы аас хаһыҥын кэнниттэн Эдэрбит иккиһин эргийбэт. С. Данилов
Эрэйдээх-буруйдаах орто дойдуттан ороһуйан кэлбит ойуун аас төбөтүн нөрүтэн, сөһүргэстээн олорон суорума соругун эттэ. И. Гоголев
Аас буоргар намыһахтык тобуктаан Аатталбын этэн бүтүүм ааккын ааттаан, Сахам сирэ, оҕом сирэ. Н. Босиков
◊ Аас тэллэх эргэр. — ортото маҥан, тула өттө хара, үрүҥ синньигэс эбэтэр саахымат ойуулаах хаймыылаах сылгы, ынах тириититтэн тигиллибит тэллэх. ☉ Белая подстилка с черно-белой каймой, сшитая из конской или коровьей шкуры
Сургунуох кэтэҕэриин ороҥҥо харалаах аас тэллэхтээх бэриинэҕэ үс-түөрт сыттыгы өрөһөлүү кыстатан, иттэннэри түһэн сытар. Күннүк Уурастыырап
Бастыҥ маҥан ураһа иннигэр, өксөкү төбөлөөх тойон сэргэ анныгар Туундара кыысчаан аас тэллэххэ сөһүргэстээн олорор. И. Гоголев
Хайа бу тугуй, былыргы аас тэллэх курдук, саахымат ойуулаах хаһыаттара эмиэ баар буолаллар эбит дуу, дьоҕойон? Н. Заболоцкай