1. модальное сл. 1) выражает побуждение, повеление, пожелание и т. п. ну; чэ, ытаама! ну, не плачь!; чэ, эт ну, скажи; чэ туохтан саҕалыыбыт? ну, с чего начнём?; 2) подчёркивает согласие ну, ладно, хорошо; чэ, буоллун даҕаны ну, пусть так; чэ, сөбүлэһэбин ладно, я согласен; 3) употр. для придания высказыванию большей силы, выразительности ну; чэ, миэхэ ол туох буолуой ну, это меня не касается; чэ, хайыай ну, делать нечего; чэ, баҕар, кырдьык да буоллун ну, допустим, это и правда; 2. межд. выражает 1) призыв, побуждение ну, давай; чэ, тарт! давай, тяни; кэпсээ, чэ! рассказывай, ну!; чэ-чэ, тиэтэйиҥ! ну-ну, торопитесь!; ээх, чэ! ну, ладно, хватит!; 2) желание избавиться от кого-чего-л. надоевшего и т. п.: чэ, ээх! да ну тебя!; чэ эрэ! ну-ка! (угроза).

сыһыан т.
1. Кими эмэ туохха эмэ көҕүтүүнү, күһэйиини эбэтэр баҕа санааны көрдөрөр. ☉ Выражает побуждение, повеление, пожелание и т. п. Чэ, кэпсээ, эмээхсин, утуйааччы утуйдун, истээччи иһиттин ээ. Амма Аччыгыйа
— Чэ, этэ тарт! — диэт, ийэтэ сытыы чыпчаххайынан салгыҥҥа быһа биэрэн куус гыннарда. Н. Заболоцкай
— Чэ-чэ, суруйаргын эрэ бил! Акаарытык тыллаһа олорума! — аҕата күөмэйин соното соҕус саҥарда. М. Доҕордуурап
2. Саҥарааччы кими, тугу эмэ кытары сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Подчёркивает согласие говорящего с кем-чем-л. [Уолаттар] хаайбыттара бэрдиттэн, Суккун сонноох Суут албын аатыгар эрэ: — Чэ, кэпсиим даҕаны, — диир. Суорун Омоллоон
Чэ-чэ, төлөөмө, хата, сырытыннар, аны кыһыҥҥа диэри ити ыстараабыҥ пиэнньэтэ үллэн, төһө-төһө буолуоҕун билэҕин дуо? Күндэ
[Бадин:] Чэ сөп, үчүгэй. Эйигин аһаттылар дуо? С. Ефремов
3. Саҥарар саҥа ордук хомоҕой, этигэн буоларын туһугар туттуллар. ☉ Употребляется для придания высказыванию большей силы, выразительности
Чэ, бу үчүгэй… Эдэр киһи арыгыны иһэр, хаартыны оонньуур буолара үчүгэй. Эрилик Эристиин
[Иван Степанович:] Чэ, кэпсээммин салгыыбын. С. Ефремов
ср. тюрк. че ‘ладно; ну’

модальное сл. 1) выражает совершение действия после длительного ожидания наконец, наконец-то; дьэ , өйдөөтө ээ наконец-то он понял; дьэ , тиийдилэр наконец они приехали; дьэ эбэтээ ну, наконец-то, вот наконец-то; дьэ эбэтээ , биһиги да кыайдыбыт ! наконец-то, и мы (это) одолели!; 2) выражает презрение, отвращение: дьэ киһи ну и человек; дьэ сүгэ ну и топоришко; 3) усиливает повеление, просьбу, желание ну; давай(те); дьэ , илдьиҥ ну, ведите; дьэ , үлэлиэҕиҥ давайте работать; дьэ , кзпеээ ну, рассказывай; 4) подчёркивает высказываемую мысль: дьэ , бэйэм да итинник саныыбын да, я и сам так думаю; дьэ , мин бардым ну, я пошёл; дьэ , итинник вот так; дьэ , билигин маннык а теперь вот что; 5) в диалоге употр. в кач. вопр. сл.-предложения и (выражает повышенный интерес к происходящему: мунньахха сырыттым .— Дьэ? я был на собрании.— Ну?; 6) усиливает знач. нек-рых модальных сл. и межд.: арай дьэ а вот; дьэ хата вот наоборот; бэйэ дьэ ! ну постой, ну погоди I; дьэ онон и следовательно; дьэ өлүү эбит ! ох, наказание!; оо дьэ ! ох!; дьэ дуо (или дуу ) ну вот (тогда); дьэ дуо , оччоҕо биһиги үлэлиэхпит да үлэлиэхпит ну вот тогда-то мы и поработаем # дьэ туран и вот, ну вот; дьэ туран бараллар и вот они идут дальше; дьэ уонна и после (всего) этого; кини билигин үлэһит , дьэ уонна хайдах күн ортотугар диэри утуйа сытыаҕай он сейчас работает, где же ему спать до полудня.

аат.
1. Кимиэхэ эмэ толороругар, оҥороругар бэриллэр сорук. ☉ Задание, поручение
Бары сорудахтарга үксүн бэйэтэ тылланан сылдьар үгэстээх киһи. Амма Аччыгыйа
Мин манна кэлбит сорудахпынан, маннааҕы олохтоохтор тылларын, уус-уран айымньыларын туһунан сураһан тахсабын. Н. Заболоцкай
Кини ийэтин сорудаҕын хаһан да төттөрү эппэтэ. Суорун Омоллоон
△ Булгуччу туолуохтаах дьаһал, бирикээс. ☉ Указание, подлежащее неукоснительному исполнению, приказ
Былаан диэн судаарыстыба сорудаҕа. Ону толорторуу да үрдүк чиэс. Н. Лугинов
Хамандыыр сорудаҕа Хайаан да туолуохтаах. Баал Хабырыыс
[Пистолет:] Табаарыс Саввин, эн сорудаххын толордум! С. Ефремов
Ол тааҥканы суох оҥорор сорудах Иван Кононов диэн киһи биһиэхэ тиксибитэ. М. Доҕордуурап
2. Оҥоһуллуохтаах, туолуохтаах сорук, былаан. ☉ План предстоящих работ
Быйыл сорудахтара улаатта: сопхуос хортуоппуй ыһыытын биир эрэ сиргэ — киин учаастакка түмэн, Иван Баянов сибэниэтигэр аҕыс уон гектары бүтүннүүтүн сүктэрдэ. П. Егоров
Ыччат, эн эдэр санныгар, Сүгүллэр элбэх сорудах. Д. Васильев
Саарбаһыт булчуттар уопуттара көрдөрөрүнэн, саарбаны бултааһын сезоннааҕы сорудаҕын барытын сыһа толоруохха сөп. ТВ СССБ
3. Толкуйдаан, суоттаан быһаарыллыахтаах, оҥоһуллуохтаах эрчиллии, садаача (хол., оскуола үөрэҕэр). ☉ Задание, задача (напр., в школьном обучении)
[Учуутал уруокка] аралдьыйбыттары кэмигэр буойталыахтаах, мөлтөхтөргө көмөлөһүөхтээх, эрдэ бүппүттэргэ эбии сорудах биэриэхтээх. Н. Лугинов
Хонтуруолунай дьыктааҥҥа бэлэмнэниҥ, маннык ыйытыыларга эппиэттээҥ, сорудахтары толоруҥ. ПНЕ СТ
Ыйытыылар уонна сорудахтар сүнньүлэринэн учуутал айымньы ис хоһоонун бэйэтэ кэпсиир. СЛСПҮО
ср. др.-тюрк. йарлыҕ ‘повеление, предписание, приказ’

I
сыһыан т.
1. Бигэргэтэр эппиэти, көннөрү эбэтэр күүскэ бигэргэтиини, ардыгар, эмоциональнай биитэр түмүктүүр, толкуйдуур дэгэттээх көрдөрөр (оннук, чахчы оннук). ☉ Выражает подтверждение, утверждение, иногда с оттенком размышления, вывода или эмоционального отношения (да)
Даа, даа, киниттэн, суос-соҕотох киниттэн! Софр. Данилов
Даа, кыайан быһаарыллыбакка турар проблема элбэх! В. Яковлев
Даа! Чахчы талааннаах киһи этэ. Г. Угаров
Хаһан эрэ мин төрөөбүт Волгабынан эмиэ болуотунан эрэ усталлара, даа, оннук этэ. П. Филиппов
Даа, мин манна үлэлиибин. «ХС»
- Байбаас уола Сүөдэркэ диэн этэ дуо? - Даа, даа... Федор Стручков. «ХС»
Даа, чахчы кыһыл көмүс эбит. «ХС»
2. кэпс. Ыйытыыга, көрдөһүүгэ көҥүллээһини, сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает разрешение, согласие при ответе на вопрос или реакции на просьбу собеседника. Даа, ыл. Даа, киириҥ. - Киинэҕэ барабын дуо? - Даа. - Итини аахпытыҥ дуо? - Даа
3. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр (өстүбэһи, арба). ☉ Выражает неожиданное воспоминание о чем-л. (да, кстати)
Даа, өссө харчыта ыытар үһүгүн. Даа, кулуба, миэхэ билиэттэ аҕал эрэ. Барыах-кэлиэх санаа киирдэ. Н. Неустроев
Даа, Оленьканы кытта көрсүһэн баран барыахха баар эбит. Амма Аччыгыйа
4. Бигэргэтэр эппиэти көрдүүр дьаныһан ыйытыыны бэлиэтиир (ээ?). ☉ Выражает настойчивый вопрос
Эн эмиэ билбэтэҕиҥ, даа? Кырдьыккын эт, сымыйа биэдэмэс, даа? «ХС»
5. Саҥарааччы толкуйга түһүүтүн, эргитэ санаан баран түмүктүүр хабааннаахтык этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает раздумье говорящего с оттенком заключения
Даа... Хобдох түмүккэ кэлбит киһи эбиккин. Софр. Данилов
Даа, дьэ дьыала итинник. Г. Угаров
Даа, оҕо саас ырата уонна олох, ардыгар, бэйэбэйэлэригэр маарыннаспат да буолар эбиттэр. «ХС»
II
эб.
1. Истэн баран хос ыйытыыны үксүгэр дьиктиргээһин, соһуйуу, сөбүлээбэт, кыыһырар, үөрэр уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр (икки эбэтэр хас да киһи кэпсэтиитигэр тут-лар). ☉ Выражает вопрос при переспрашивании, часто с оттенком удивления, неодобрения, негодования, радости и т. п. (употр. в диалоге)
«Мундербекпын даа? Абдуркулла өллө даа?» - диэн оҕонньордоох эмээхсин сарылаһа хааллылар. Эрилик Эристиин
«Куораттыыбын даа?!»- Сүөдэр Хомуоһап кыламмытынан, төлөпүөн туруупкатын Хабырыыс илиититтэн мүччү тардан ылла. Амма Аччыгыйа
Холбоһор буоллубут даа?! Дьиэбит хаппахчылаах буолар даа?! Т. Сметанин
2. Туохтуур соруйар киэбин кытта саҥарааччы көрдөһөн соруйуутун, көрдөһүүлээх бопсуутун, көрдөһүүтүн, ааттаһыытын көрдөрөр. ☉ Употребляясь с глаголами в форме повелительного наклонения, выражает повеление с просьбой, запрещение с просьбой, просьбу, мольбу говорящего
Саҥастарым, туруҥ даа, Саргыгытын тутаахтааҥ! Эллэй
Лука, кэлэ оҕус даа! Амма Аччыгыйа
Тыый! Аҕаа! Ыалдьыма даа! Өргөй! С. Данилов
Кинигэ тылынан саҥарыма даа! Т. Сметанин
3. Саҥарааччы этиллэр предмеккэ, кэпсэтэр киһитигэр сөбүлээбэт сыһыанын, сэмэлиир, сирэр, сөбүлээбэт, сэниир уо. д. а. дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное отношение говорящего к предмету речи, собеседнику с оттенками укора, осуждения, неодобрения, пренебрежения и т. п. Аата эттэххин даа! Үөрэх даҕаны, эмп даҕаны хос тутааһын буоллахтара дии. П. Ойуунускай
«Оо, киирбэккин даа!» - Охоноос саҥа аллайа түстэ. Амма Аччыгыйа
Бай, доҕор, эттэххин даа! Софр. Данилов
Оокком дьүһүнүн даа! «ХС»
4. Саҥарааччы араас ис туругун (аһыныытын-аһыйыытын, абаккатын-уордайыытын, муҥнаныытын-муҥатыйыытын, куттаныытын-куойуутун, баҕарыытын-ымсыырыытын, сөҕүүтүнүөрүүтүн уо. д. а.) иэйиилээхтик күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление внутреннего психологического состояния говорящего (жалость и сожаление, негодование и гнев, сетование и жалобу, желание и душевную тягу, восхищение и радость и т. п.)
Хаарыан баайбыт хааллаҕын даа! Төннүөҕүҥ! Саха фольк. Ии, оҕобун даа, оҕобун! Суорун Омоллоон
Оо, итэҕэс аналламмыт абатын даа, суорума соруктаммыт сорун даа! Софр. Данилов
Сүрүн даа, иччитэх сир үрдэ, Күөх мастар хоҥкуйа куурбуттар. И. Эртюков
Уой, уой, куттаннахпын даа! С. Ефремов