возмужать, физически окрепнуть; повзрослеть; уол биллэ-көстө баараҕадыйбыт юноша заметно возмужал.

д ь ү һ. т у о х т.
1. А р ы ынан-сыанан соппут курдук ньалҕаарыйан көһүн (толору эттээх томтоҕор сирэй туһунан этэргэ). ☉ Быть, казаться гладким, лосниться от жира, будучи полным, мясистым, выпуклым (о лице). Уойан молооруй. Эмээхсин кэпсээн молооруйа олордо
2. Ул а а т а н э т т э - с и и н н э т у т, с и т -х о т (молойбут оҕо киһини этэргэ). ☉ Возмужать, повзрослеть (о молодом человеке).

туохт.
1. Сааһыран эт-хаан өттүнэн сит-хот, толуу көрүҥнэн. ☉ Возмужать, физически окрепнуть
Киһи үйэлээх сааһыгар биирдэ эрэ эт тутар, ситэр, баараҕадыйар. Эрчимэн
[Татьяна] уларыйыыта диэн кэтирээбит, ордук мөлбөйбүккэ дылы, баараҕадыйбыт. Д. Очинскай
Луҥхалыырап кэлин сылларга, сааһыран эрэр киһи сиэринэн, биллэ баараҕадыйда. С. Никифоров
△ Түспэтий, боччумур. ☉ Повзрослеть, остепениться
Оччоҕо кини [Хаппытыан] букатын оҕо киһи этэ. Оттон билигин эргиир-мускуур эрийэн баараҕадыйбыт. А. Сыромятникова
2. көсп. Тупсан ис; салгыы сайда тур. ☉ Входить в пору зрелости; развиваться дальше
Айар ньымалара, аман тыллара-өстөрө өссө баараҕадыйбыт, дириҥээбит, муҥутаабыт диэххэ сөп. С. Зверев
Үөрэтэр-сирдиир Үргэл Чолбон – Үлэһит бааһынай Үтүө сойууһа Байантотон Баараҕадыйда. Күн Дьирибинэ
Ити саха литературата чахчы баараҕадыйан эрэрин көрдөрөр. «ХС»

аат.
1. Көтөр кынатын саамай бөдөҥ түүлэрэ. ☉ Маховое перо, маховые перья птицы
Куорсун тыаһа Куугунуу түстэ, Кынат тыаһа Кырылыы түстэ. П. Ойуунускай
Куорсун көтөр кынатын түүтүн уһун көҥдөй умнастара. АНК ТСТЗС
2. эргэр. Чэрэниилэнэн суруйар куорсунтан оҥоһуллубут бөрүө (уруучука). ☉ Перо (для письма из маховых перьев птицы)
[Алик:] Уруучуканан суруйбуттар. Былыр хаас куорсунунан суруйар сурахтаахтара. И. Гоголев
Куорсунунан суруйбуттуу, Кумааҕы маҥан хаарынан, Куобах, кырынаас, чубуку, …… Күһүҥҥү кырпай хаарыттан Көрөн аах суруллубут суругу. В. Лебедев (тылб.)
♦ Куорсун ас (анньын) — улаат, сит-хот. ☉ Достичь сознательного возраста, повзрослеть, физически окрепнуть
Оҕолорбут куорсун анньан хонуу устун дайыахтара. С. Васильев
Кэллибит ээ биһи да Күндү көмүс сымыыттарбыт Кыанар, куорсун да анньар, Көтөр көрдөөх сылларыгар. М. Тимофеев. Куорсунун куурпут — барарга-кэлэргэ, айанныырга бэлэм буолбут. ☉ Быть готовым к путешествию, сидеть на чемоданах
Кыстык дойдум диэн Кынаппын тыҥаттым, Итии дойдум диэн Эрбийэбин эрчийдим, Олохтоох дойдум диэн куорсуммун кууртум. С. Зверев. Куорсунхорохой эргэр. — уончалаах кыыс. ☉ Девочка (десяти лет)
Уончабын туолан Уларбар түһэн сырыттахпына, «Куорсун-хорохой» диэн куугунаһар этилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй. Куорсуннаах бииһэ — көтөр кынаттаах бииһэ. ☉ Пернатые. [Сир] Куһуура көтөр хотоҕойдоннун диэн Куорсуннаах бииһин көтүппүтүм. С. Васильев
ср. монг. ҕуурсун, ҕаҕурсун ‘перо (птичье)’, кирг. куурсун ‘стержень птичьего пера’

кынаттаа 1 диэнтэн бэй
туһ. Ат …… сытар ынах ханнын саҕа хара тааһы логлу тэбэн кэбистэ да, сиэлинэн, кутуругунан кынаттанна да, көтөн куугунаан истэ. Ньургун Боотур
[Сиэллээхэп] түүн түһээн: эмиэ куораттаата, Түптэҕэ түһэн ылаттаата, Эмиэ да кынаттанан, Өлүөнэни үрдүнэн көтүтэлээтэ. С. Васильев
2. Кынаттарыҥ куорсуннара ситэн, көтөр кыахтан (көтөр оҕолорун туһунан). ☉ Достигнуть зрелости — возможности летать, опериться (о птенцах)
Биир көҕөн оҕото, саҥардыы аҕай кынаттаммыт барахсан, окко кирийэн, саһа сатаан-сатаан баран, тулуйбакка, өрө көтөн талыгырайан таҕыста. Н. Заболоцкай
Үөннэр-көйүүрдэр бастаан сымыыттыыллар, онтуларыттан үөн тахсар, онтон үөн хаҕыран хаалан баран, дьэ харахтанан, кынаттанан тахсар. Күндэ
Тигээйи айаҕа суох, ол иһин аһаабат. Кынаттаныан иннинээҕи үөскэҕэр мунньуллубут аһылыгын бэссэстибэлэрэ бүтүөр диэри эрэ тыыннаах сылдьар. БК БК
3. көсп. Сит, улаат, сүһүөххэр тур. ☉ Повзрослеть, встать на ноги, опериться
Мин улааттым, кынаттанным! Мин көтөбүн, барабын! Аны хаһан эргиллэн кэлэммин куораппын, эйигин көрөрүм биллибэт. Н. Якутскай
[Анфиса — Аркадийга:] Атаһыам, мин хаһан кынаттаммытым да, көҥүл көтөр буолан, көтөн хаалбытым. Н. Габышев
4. көсп. Түргэнник бар, тиий, тарҕан (санаа, сурах о. д. а. тустарынан). ☉ Быстро доходить, доноситься; распространяться, разноситься (о мысли, новости и т. п.)
Санаам миэнэ кынаттанан Саха сиригэр тиийдэ. Күннүк Уурастыырап
Үтүө сурах сатыы хаамар, Хобдох сонун кынаттанар. Айталын
[Кинээс] Чаанньык [киһи хос аата] дьиэтин үрэйтэрбитин туһунан кэпсээн кынаттанан көттө, уолуйуу, сэтэрээһин бөҕө буолла. М. Доҕордуурап
5. көсп. Үөр-көт, өрө көтөҕүлүн, күүр. ☉ Радоваться, быть в приподнятом настроении; вдохновляться, окрыляться
Кыайыынан кынаттанан үлэ-хамнас өрө күүрбүтэ. ОСИ ОУу. Райком бастакы сэкирэтээрин кэбиниэтиттэн …… санаата көнөн, күүһүгэр күүс эбиллибит курдук буолан, кынаттанан тахсыбыта. ПДН ТБКЭ
Бу бэйэлэрэ тустаах дьарыктаах дьон самодеятельноска үтүө баҕаларынан, талааннарын күүһүнэн кынаттанан сылдьыбыттара үөрүүлээх. «Кыым»
♦ Кыһыл тылынан кынаттанар сөбүлээб. — тугу да туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуорхайар, наар тыл этэн, араатардаан тахсар. ☉ Увлекаться болтовней (букв. окрыляется своим красным словом)
Арай …… уоһугар уоһаҕа куурбатах оҕочоос биитэр наар бэлэмҥэ мээтиргээн, сыыһа-халта туттаран, кыһыл тылынан кынаттанан сааһын бараабыт ааргы эрэ эйигин куһаҕаннык саҥарыахтара. Софр. Данилов
Бэйэлэрэ генийдэрбит дэнэр уонна чугас дьонноругар кырдьык да генийдэринэн аатырар буолан баран, дьиҥинэн сүрэхтэрэ суох, кыһыл тылларынан кынаттанар элбэх дьону билэттиирим. ЛВ МТА
Үлэлээн да эбэриҥ холоон, кыһыл эрэ тылынан кынаттанар сурахтааххын. «ХС». Кыһыл тылынан кынаттанааччы сөбүлээб. — туһалааҕы оҥорбот аата кураанах тылынан эрэ чобуорхайааччы, кураанаҕы куолулуур киһи. ☉ Краснобай, фразер, болтун
«Харбалаах барыбыт киэн туттуута, онно көмөлөспөт буолуу саамай улахан алҕас буолуо этэ», — диирэ оччолорго Демьян кыһыл тылынан кынаттанааччылары уҕарытарыгар. ДА ХУо. Кыһыл тылынан кынаттанааччылары, холуннарааччылары саралыы тардыахха. «Ленин с.»

I
аат.
1. Киһи-сүөһү, харамай уҥуохтарын имигэс силбэһиилэрэ. ☉ Подвижное соединение концов костей у человека, животных, сустав
Кини аҥаар атаҕын сүһүөхтэрэ дьарҕаран мастыйбыттар, тайаҕынан арыычча хаамар. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор тыыга олороругар эбэтэр тыыттан тахсарыгар сүһүөхтэрэ салҕалыыра. И. Федосеев
Ат сүһүөҕэ улам-улам итийэн, устунан уйуһуйан барда. Кэпсээннэр
2. Киһи-сүөһү атаҕар уйуга, охтугана суоҕа. ☉ Устойчивость, крепость суставов ног (о человеке, животных). Сүһүөҕэ хамсаан оҕутта. Хапсаҕайга күүстэн ураты сүһүөх үчүгэйэ билэр
□ Эн баар эбиккин …… Бүтүн оҥоруулаах, Бүдүрүйбэт сүһүөхтээх, Одунтан ыйаахтаах. П. Ойуунускай
Бардам туттуу, барылы кэскил, Баай Барыылаах тойон эһэм! Бүдүрүйбэт сүһүөхтээххин мөлтөтөн кулу! П. Аввакумов
Мас Мэхээлэ Бөҕө Ньукулааскыны күүһүнэн адьас хото туппут, онуоха киһитэ киһиттэн таһынан сүһүөхтээх буолан охтубатах. Кэпсээннэр
3. Туох эмэ угун маарыннаһар кэрдиистэрин холбоһор сирдэрэ (хол., отмас). ☉ Место соединения отрезков в составе чего-л. целого, колено (растения)
Улахан өрүстэр эҥээрдэригэр, таас үрэхтэргэ, …… үрүйэлэргэ сиибиктэ диэн боруу курдук сүһүөхтэрдээх кыһынын хагдарыйбат от үүнэр. Далан
Умнаска сэбирдэх олорор сирин сүһүөх икки ардын сүнньүөх диэн ааттыыллар. КВА Б
4. көсп. Туох эмэ оҥоһук (тэрил, тутуу) салгыы холбонор кэрчигэ. ☉ Составная часть чего-л., какого-л. целого, звено, отрезок (напр., предмета, строения). Тимир сыап сүһүөҕэ. Соппулуот сүһүөхтэрэ
□ Сиэҥкэ, кирилиэс биир сүһүөҕүн нэһиилэ дабайан, сирин аҥаардаста эрэ. У. Нуолур
Кинигэ сэттэ сүһүөххэ араарыллыбыт. «Кыым»
5. көсп. Биир систиэмэ иһинэн үлэлиир, кэрдиис-кэрдиис үрдээн иһэр судаарыстыбаннай уорганнартан биирдэстэрэ. ☉ Ступень в системе, структуре иерархически подчинённых друг другу государственных органов
Бииргэ үлэлиир орто сүһүөх салайааччыларын кытта тапсыбат, быһата, уопсай тылы булбат киһи, бу! Н. Лугинов
Үс сыл устатыгар ДОСААФ маҥнайгы сүһүөх тэрилтэлэригэр уопсайа сүүрбэ тыһыынча киһи киирдэ. «Кыым»
6. көсп. Солбук-солбук салҕанар көстүү, кэм туспа кэрдииһэ, түһүмэлэ. ☉ Определённый промежуток времени, период, этап, срок. Сайдыы саҥа сүһүөх кэмэ
□ Дьөгүөрсэ Тырынкаайап үс сүһүөх устата кулубалаабыта да, маннык дьон утарсарын кини көрө да, билсэ да илигэ. Н. Якутскай
Токур Уйбаан хас да сүһүөх быыбарга кулубалаабыта. М. Доҕордуурап
Бу да быыбарга Ньукулай Уйбаанабыс — ыраахтааҕыттан үс мэтээллээх, көмүс куортуктаах киһи — үһүс сүһүөххэ кулубанан талыллыахтааҕа. «ХС»
7. көсп. Араа-бараа саастаах дьон биир кэмҥэ олоруулара, көлүөнэ. ☉ Одновременно живущие люди близкого возраста, поколение
Бу эмээхсин сүүһүттэн тахсыбыт. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар төрдүс сүһүөх ыччатын көрөр. П. Аввакумов
Ол сүһүөх дьонун олох оннук улаханнык атаҕастаабатаҕа диэхпин баҕарабын. С. Никифоров
Манна ыччаты үөрэтии, үлэҕэ иитии, …… үүнэр сүһүөх уонна аҕа көлүөнэлэр сибээстэрин боппуруостара көтөҕүллэр. «Кыым»
8. тыл үөр. Тыл кэрчиктэнэр өлүүскэтэ. ☉ Слог
Тылы сүһүөхтэргэ араарыы аһаҕас, бүтэй дорҕооннор өйдөбүллэрин үчүгэйдик ылыммыттарын кэннэ саҕаланар. КИИ ОЧСҮөГ
Хоһуласпыт бүтэй дорҕооннору таба суруйарга тылы сүһүөхтэргэ сөпкө араарыахха наада. ПНЕ СТ
Дьэһиэйгэ уонна Аллайыахаҕа охсуу инники сүһүөхтэргэ көһүүтүн эбэҥки (эбээн) тылын сабыдыалынан быһаарыллар. ВМС СДО
♦ Киһи сүһүөҕэ хардары барар — кыаҕы таһынан, олус ыарахан (хол., үлэ). ☉ Чрезмерно тяжёлый, запредельно сложный, трудный (напр., о работе). Киһи сүһүөҕэ хардары барар таһаҕаһа
□ «Маһын үлэтэ диэн ырыа буоллаҕа дии, — диэтэ Лука
— Буорун үлэтэ, киһи сүһүөҕэ хардары барар, ыар үлэ буолуо». М. Доҕордуурап. Сүһүөҕүн булунар — тэмтэрийэн баран, нэһиилэ тирэҕин булунар. ☉ Споткнувшись, едва находить точку опоры (букв. сустав свой находит)
Тэмтээкэйдээн тиийэн, атын маска өйөнө түстэ. Дьэ арыый кэҥээн сүһүөҕүн булунан, аччаччы тэбинэн турда. Амма Аччыгыйа
Витя нэһиилэ сүһүөҕүн булунан, мутукка ыйаанан турар тугу эрэ таарыйбыта, онтуката хамсаан, биэрэс тэбэн барда. Н. Заболоцкай
«Сөбүлүүбүн», — диэн хардарда Петя. Мила соһуйан сүһүөҕүн булунан хамсаан ылла. М. Доҕордуурап. Сүһүөҕүн уутун супту обор — кими-эмэ сиэри таһынан баттаа-үктээ, хамначчыт оҥоһун. ☉ Жестоко эксплуатировать, выжимать все соки из кого-л. (букв. высасывать воду из сустава)
Үс көлүөнэ устата сүһүөхпүт уутун супту оборон баран, аны оҕобун сиэтэҕэ. Р. Кулаковскай
Дьадаҥылар үстэн аҕыска диэри дэһээтинэ сирдээхтэр. Ол иһин баайдар кинилэри саастарын тухары буор босхо сүһүөхтэрин уутун супту обороллор. Д. Очинскай
Сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар — күөгэйэр күнүгэр сылдьар диэн курдук (көр күн). Дьоллоох, сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар киһи, эн тыыннаах эргилиннэҕиҥ дии. А. Софронов
Киргиэлэй сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар киһи диэн эрэнэн, арыт-ардыгар букатын ыһыктынан кэбиспит курдук, ыараханнык өйөнөн сыҕарыҥныыр. П. Аввакумов
Ити сыл, оҕолоор, эһиги эһэҕит олус бултуйбута. Бэйэтэ да оччолорго сырыыны-айаны кыайар, сүһүөҕүн үрдүгэр сылдьар эр бэрдэ этэ. «ХС». Сүһүөҕэ босхо барда — атаҕар кыайан уйуттубат буолла. ☉ соотв. ноги подкосились (букв. у него сустав разболтался)
[Үйээнди] кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Өлөксөй оҕонньор, таһырдьа чэбдик салгыҥҥа тахсан, кырдьык да, итирбит курдук сүһүөҕэ босхо баран тэмтээриҥнээтэ. П. Аввакумов
[Харачаас] сүһүөхтэрэ босхо бардылар, уоһа ыпсыбат буолла, тиистэрэ лыһыгырастылар, икки иҥэ итий-итий гынна. П. Филиппов. Сүһүөҕэ быһынна — атаҕа уйбакка охто сылдьар буолла (олус сылайан, эстэн). ☉ соотв. валиться с ног (напр., от усталости, истощения). Хаамар үөрүйэҕэ суох буолан түөрт көһү бараат, сүһүөҕэ быстан, олорунан кэбистэ
□ Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри хааман сүһүөҕэ быһынна. «ХС». Сүһүөҕэ мөлтөөтө — уруккутун курдук буолбатах бытаарда, кырыйда. ☉ Одряхлеть, ослабеть (букв. его сустав ослаб). Уйбаан уруккута буолбатах, сүһүөҕэ мөлтөөбүт. Эдьиийим эмээхсин сүһүөҕэ мөлтөөбүт. Сүһүөҕэ мөҥөр — эмискэ атаҕа уйбат буолан ылар (соһуччу долгуйууттан, наһаа сылайыыттан). ☉ соотв. ноги подкашиваются (напр., от внезапного потрясения, крайней усталости)
Хоско киирэн тойон диэки баран иһэн, сүһүөҕэ мөҥөн, тэмтээкэйдээн ылла. Болот Боотур
Киэһэнэн Кыыдаан илиилэрэ улугура сылайдылар, сүһүөхтэрэ мөҥөн ылар буоллулар. «ХС»
Сүһүөҕэр туруор — атаҕар (сүһүөҕэр) туруор диэн курдук (көр атах). Анатолий ийэтэ, иккиһин кэргэннэнэр туһунан өйүгэр да оҕустарбакка, соҕотох уолун киһи-хара оҥорон сүһүөҕэр туруорар мөккүөрдээх кырдьыбыта. П. Аввакумов
Мин Колям эдэр эрдэҕиттэн үчүгэй, эйэҕэс майгылааҕа, итиэннэ саҕалаабыт дьыалатын хайаан да төрдүгэр тиэрдэр, сүһүөҕэр туруорар идэлээҕэ. С. Никифоров
Күн ортотуттан киэһэ Пуд Ильич дьиэ дьонун барытын сүһүөҕэр туруорбута. Далан
Настаа алыптаах сымнаҕас илиитэ Лэкиэһи сүһүөҕэр туруорбута. Н. Босиков. Сүһүөҕэ суоҕунан саҥарар — киһи өйдөөн истибэт гына, чуолкайа суохтук түргэнник саҥарар. ☉ Говорить быстро, невнятно и неразборчиво
Кыыс уоһун харыстаабыт курдук кыараҕастык аһан, үп-үрүҥ тиистэрин бытыгыратан көрдөрө-көрдөрө, тугу эрэ сүһүөҕэ суоҕунан саҥаран сылыбыратта. А. Софронов. Сүһүөҕэ уйбат — атахтара кыайан уйбат, кыайан атахтарыгар уйуттан турбат (хол., олус сылайан). ☉ Ноги не держат (напр., от сильной усталости). Уол сэттэ көһү сатыы хааман сүһүөхтэрэ уйбат буолбут. Сүһүөҕэ уулла <уулунна> — нэһиилэ атаххар уйуттан тур (хол., олус сылайан). ☉ Едва держаться на ногах (напр., от сильной усталости)
Арай, дьэ бу кырдьан, ол-бу дьарҕата көбөр, сүһүөҕэ ууллар буолан хааллаҕа үһү. Болот Боотур
Ити курдук икки саары икки ардыгар сүһүөҕэ уулунна, сүрэҕэ көптө, баһа ыарыйда. Бэс Дьарааһын
Күнү быһа дьиэ иһигэр тэпсэҥниирбэр сүһүөхтэрим уулуннулар. Пьесалар-1978. Сүһүөҕэ хамсыыр — долгуйан эбэтэр куттанан атаҕа салҕалаан ылар. ☉ Дрожат, трясутся ноги (напр., от волнения или испуга)
Кини хараҕар оонньообут мичээрэ дууһатыттан дириҥник долгуйбутун этэрэ. Сонун тэллэҕэ ибигириириттэн көрдөххө сүһүөҕэ хамсыыра. М. Доҕордуурап
[Рингэҕэ киирбит боксуор] долгуйан сүһүөҕэ хамсыырын аһараары биир сиргэ таба турбакка эккирээмэхтээтэ. Э. Соколов. Сүһүөхтүүн сүгүрүй — улаханнык ытыктыыргын биллэрэн, сөһүргэстээ, төбөҕүн төҥкөтөн бокулуоннаа. ☉ Выражая большое уважение, преклонить колени и голову
Олоҥхоһут саха оҕонньоро, Булчут саха кырдьаҕаһа кэлэн тураммын, Сүүдүрүүннээх сүрэҕим долгуйан, Сүһүөхтүүн сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
Соторутааҕыта аҕай, чуордук күлсэкүлсэ биэрэк устун сырсыакаласпыппытын умнан, тыйыс саллаат иннигэр сүһүөхтүүн сүгүрүйэн турабыт. С. Спиридонова. Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин фольк. — улаханнык ытыктыырбын биллэрэн сөһүргэстээн, төбөбүн төҥкөтөн туран көрдөһөн эрэбин. ☉ Выражаю своё глубокое почтение (букв. имея шею, низко кланяюсь, имея колени, преклоняю их)
Дьэ, бу убаккайбыт! Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан үс бараа хара күлүккэр үҥэн сүөдэлдьийэн эрэбин! Ньургун Боотур
Аал уотум иччитэ, Бырдьа бытык — Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн, Хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан эрэбин. А. Софронов
Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн көрдөһөбүн. Амма Аччыгыйа. Сүһүөххүн былдьас — умса баран түһүмээри, өрүһүнэ сатаан, инниҥ диэки түргэнник мээнэ атыллаталаа. ☉ Не находя точки опоры, делать быстрые непроизвольные шаги вперёд, стараясь не упасть
Халтарыйан охтумаары сүһүөхпүтүн былдьаһан тиэрэ-маары үктэнэбит. М. Доҕордуурап
Онно өйдөөбүтүм: Иван, миигин көхсүгэр биллэҕэ быраҕан баран, сүһүөҕүн былдьаһан байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков
Күүстээх Соппуруон хайаны түһэн иһэрэ көһүннэ, туруору сиргэ сүһүөҕүн былдьаһан сүүрэн бэдьэйэн ыла-ыла хайа тэллэҕэр киирэн «һуу» гынна. «ХС». Сүһүөххүн көннөр (тэнит) — атаҕыҥ көһүйбүтүн көннөрөөрү туран хаамыталаа, сүүр. ☉ Размять затёкшие ноги
Түһэн, хаамыталаан сүһүөхпүтүн көннөрдүбүт. С. Дадаскинов
— Баһаалыста, олорунан кэбис, — массыына иһиттэн дьон саҥата күүгүнүү түстэ. — Баһыыбаларыҥ, …… сүһүөхпүн тэнитэбин, — Николай Васильевич сапсыйа хаалла. В. Гольдеров
Саас Манчаары сүүрүк аты ыҥыырыттан тутуһа сылдьан, олорор алааһын хаста да эргийэ сырсара үһү. Ол аата сүһүөҕүн тэнитэрэ диэн буолара. «ХС». Сүһүөххүн ыһыгын — сүһүөхтэриҥ босхо баран, атахтаргар уйуттубат буолан хаал. ☉ Не устоять на ногах, повалиться на землю
Дьэбдьиэ, сүрэҕэ бүллүгүрүү мөхсөн, мэйиитэ эргийэн, туймаарбыт курдук буолан, сүһүөҕүн ыһыктан, охтон түһүөх курдук буолла. Болот Боотур
Үктэммит хаара быстан «кур» гыммыт. Киһи сүһүөҕүн ыһыктан охтубут, хайа тэллэҕэр биирдэ баар буолбут. «ХС». Сүһүөххэр тур — 1) улаатан, үлэһит буолан, бэйэҕин бэйэҥ ииттинэр киһи буол. ☉ Повзрослеть, стать независимым от кого-л., полностью обеспечивать себя, встать на ноги
Биһиги бары даҕаны хотуур, сүгэ угун туппутунан сүһүөхпүтүгэр турбут дьон буолуохтаахпыт. С. Никифоров
Кинилэр бары, сүһүөхтэригэр туран, Киһихара буолбуттар. «ХС»
Баһылайга сүһүөҕэр турарыгар дьоно бары да бэркэ көмөлөспүттэрэ. «Кыым»; 2) ситэн-хотон, тэнийэн, кыаҕыран ис (тугу-эмэ этэргэ) ☉ Крепнуть, укрепляться, развиваться (о чём-л.)
Хоруу хаһан, хотон тутан, дьиэ-уот тэринэн холкуос сүһүөҕэр туран барбыта. «ХС»
Биһиги институппут эдэр, сүһүөҕэр тура сатыыр. Институт аатын да ылбыппыт баара-суоҕа үс сыл буолла. «Кыым»
◊ Иккис сүһүөх оскуола истор. — орто оскуола урукку аата. ☉ Школа второй ступени, прежнее название средней школы
Бүлүү куоратыгар — иккис сүһүөх оскуола маҥнайгы кылааһыгар, билиҥҥинэн аахтахха ахсыс кылааска сылдьан бииргэ үөрэнэр табаарыспыныын Василий Ивановтуун хоһоон суруйарга холонон көрбүппүт. ФЕВ КК. Маҥнайгы сүһүөх оскуола — түөрт кылаастаах (начаалынай) оскуола урукку аата. ☉ Школа первой ступени, прежнее название начальной школы
Аанньаахха түөрт кылаастаах маҥнайгы сүһүөх оскуоланы бүтэрбитим. Н. Якутскай. Сүһүөх ас — үүнэн быган таҕыс (бурдук туһунан). ☉ Произрастать (о зерне)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьирбудьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Ыспыт сиэмэбит сотору кэминэн сүһүөх аспыта, куолас тэлэн, өр-өтөр буолбатаҕа, бааһына муҥунан буспут бурдук муоралыы долгуйбута. С. Васильев
Бөлкөйдөнүү кэнниттэн сотору буолаат, [сэлиэһинэй] умнастара үүнэллэр — үүнээйи сүһүөх анньар. КВА Б. Сүһүөх атахтаахтар зоол. — тус-туспа адаархай сүһүөхтэртэн ыпсарыллыбыт атахтардаах харамайдар (хол., аһыҥалар, ооҕуйдар, араактыҥылар, араас үөннэр-көйүүрдэр). ☉ Членистоногие
Рактыҥылар — үксүн ууга олохтоох сүһүөх атахтаахтар. Кинилэр ууга сууралла сылдьар кислороду хайыыларынан иҥэрэн тыыналлар. ББЕ З. Сүһүөххэр тур — атаххар туран кэл, атаххар тур. ☉ Принять стоячее положение, подняться на ноги
Бары сүһүөхтэригэр тураллар. Сыана арыый хараҥатыйан, ырыа улам куччаан барар. Суорун Омоллоон
Оҕолор учууталларын сүһүөхтэригэр туран көрсүбүттэр. Н. Якутскай
Мунньах дьоно сүһүөхтэригэр туран суугунастылар. М. Доҕордуурап
ср. сой. йүс, тув. чүс ‘сустав’
II
аат. Ампаар иһигэр бурдугу кутарга аналлаах, халыҥ хаптаһыннартан оҥоһуллубут дьааһык курдук оҥоһук. ☉ Большой деревянный короб из толстых досок наподобие ящика, предназначенный для хранения зерна в амбаре
— Ээ, эмээхсиэн! Ампаар иһин сиппий, сүһүөхтэри хоруй да, мээккэ бурдук бэлэм буолуо буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
Биир эркиҥҥэ улахан бурдук кутар сүһүөх турар. С. Ефремов
Биир ыскылаакка хас да суортары сүһүөхтэргэ тутуу кинилэр хардарыта сыыһырыыларын таһаарыан сөп. ХКА

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов