умирать; погибать, пропадать.

1) падать, валиться, рушиться; эргэ сарай үрдэ самныбыт рухнул потолок старого сарая; ыраахтааҕы былааһасамынна пала царская власть; 2) погибать, пропадать.

1) слегка согнуться, сгорбиться; акыйан турар он стоит сгорбившись; 2) фольк. терпеть поражение; погибать; акыйыаҕым диэбэтэҕим не думал, что потерплю поражение.

1) накреняться, наклоняться; соппулуот иҥнэстибит забор накренился; тиит иҥнэстибит лиственница наклонилась; 2) перен. гибнуть, погибать, пропадать; былыр манна дьон бөҕө иҥнэстибит үһү говорят, здесь в старину погибло много народа.

туохт., эргэр. Төннүбэт сиргэ бар, өл-сүт. ☉ Проваливаться в пропасть, погибать, пропадать
Үөскээн иһэн үөдэнниир диэн бу буоллаҕа. ПЭК СЯЯ
«Сирэйгин быһа охсон кэбиһэн баран үөдэннээн тимирдиэҕим!..» — диэн баран Остроев, боотурҕаабыт кыыл курдук, Коля үрдүгэр сөрүөстэ түстэ. Эрилик Эристиин

1) падать, упасть, валиться; мас охтубут дерево упало; иҥнэн оҕут = упасть, зацепившись за что-л., наткнувшись на что-л.; споткнуться и упасть; 2) пропадать, гибнуть, погибать; ойуурдаах куобах охтубат погов. заяц в лесу не пропадёт; 3) свалиться (в результате тяжёлой болезни); 4) доходить до крайнего истощения; дохнуть, околевать (о животных); охтубут таба крайне истощённый олень; охтон өлбүт сүөһү дохлая скотина.

1. несчастье, горе, беда; хара сор несчастье, мука; сор быатыгар к несчастью; сору көр = хлебнуть горя, повидать горя; сор маһы кэрийбэт, кипини кэрийэр поел. горе ходит не по деревьям, а по людям; 2. в знач. нареч. диал. исключительно, превосходно, очень; сор ытааччы он превосходный стрелок; сор көрүгэс он очень зорок # сор суоллан= погибать, пропадать (обычно преждевременно, от несчастного случая).

1. тоноо диэнтэн атын. туһ. [Бүтэй] Алын кылыыта сиҥнибит, Тоһоҕото тономмут. Күннүк Уурастыырап
   Долохоно отоно Туран эрэ тононно. И. Федосеев
2. көсп. Көҕүрээ, уруккугуттан ахсааҥҥынан аччаа, аҕыйаа. ☉ Уменьшаться в количестве, убавляться
   Тононон сыл ахсын тэйэллэр Баардааххар батыспыт «атастар». Р. Баҕатаайыскай
3. көсп., кэпс. Суох буол, өл. ☉ Погибать, умирать
   Оҕонньоттор аҕыйахтыы сыл быысаһан утуу-субуу тононон хаалбыттара. Н. Лугинов
   Аҕаҥ уҥуоҕун булуоххун наада. Кырдьаҕастар сотору тононон бараныахтара. В. Яковлев

1) разевать, открывать (рот); айаххын ат открой рот; халлаантан ас түһүө диэн айаххын атыма погов. не открывай рот, думая, что с нёба упадёт пища; 2) отходить, отделяться, отставать; аан атан хаалбыт дверь отошла от колоды (рассохлась); 3) отрываться от кого-чего-л.; опережать кого-что-л.; бастакы ат ыраах аппыт первая лошадь вырвалась далеко вперёд; 4) раскрываться, распускаться; сибэкки аппыт цветы распустились; 5) погибать, подыхать; засыпать (о рыбе); ойуурдаах куобах өлбөт , уулаах балык аппат заяц в лесу не пропадёт, рыба в воде не погибнет # атар куйаас диал. нестерпимая жара, зной.

туохт.
1. Эргэрэн, алдьанан сууллан, сиҥнэн түс. ☉ Обрушиться, развалиться от ветхости, старости (о строении)
[Чыркый] «чус!» гына ыһыытаан баран көтөн тирк гынан хаалар. Мантан Барыллыа тойон соһуйан «Сууй!» диэн өрө көтө түспүтүгэр, уйата самнан суугунаан түспүт. Саха фольк. [Эргэ балаҕан] муннугунан биир холлоҕоһо аһаҕас, үрдэ биир сиринэн самныбыт. Күндэ
△ Сиҥнэн түспүт курдук олус намыһах, самнайбыт көстүүлээх буол. ☉ Быть низеньким, приземистым (о строении)
Баай дьиэтэ диэтэххэ, самна сытыйан холоон эбит. А. Неустроева
Өйдүүбүн эрэйдээх олохтоох Уйбаанчык үөскээбит уйатын, Муннугар сыһыары хоспохтоох Самныбыт балаҕан кыратын. Эрилик Эристиин
2. Туохха эмэ санааҥ күүһүн, куккунсүргүн баһыйтар, саба баттат. ☉ Быть подавленным кем-чем-л. духовно; находиться в духовном порабощении. [Тыгыннаах Майаҕаттаны] ыраахтан чуҥнаан көрдөхтөрүнэ, уҥуоҕа улахана олус, сүгэн аҕалара да алыс сөҕүмэр, маны көрөкөрө дьулайаллара, самналлара бэрт эбит. Саха сэһ
1977
Санньылхай санаалаах Саха урааҥхай аатыран Саасүйэ тухарытын Самнан, бүгэн олорбуппут. Нор. ырыаһ. Ыйааһыннаах буруйун Ыы муннуга этитэн, Самнан түспүт Миитэрээс Саҥарыаҕын салынна. Р. Баҕатаайыскай
Эмээхсин ыгылыйбыт куолаһа, хараастыбыт, самныбыт дьүһүнэ кулубаны ордук кыйахаата. И. Гоголев
3. Кыайан утарыласпат, өрүттүбэт буола кыайтар. ☉ Потеряв силу, быть сломленным окончательно
Кырдьык хайаан да өрөгөйдүөҕэ, сымыйа самныаҕа. Амма Аччыгыйа
Кыыллыйбыт фашист самныбыта, Кыайыы күнэ тахсыбыта. С. Васильев
Кини [Кыайыы] — Кыыһар сата буолан дьааһыйда, Одер уҥуор Самныбыт Берлин үрдүнэн знамя буолан өрө кыырайда. А. Абаҕыыныскай
△ Охсуһууга кыайтаран өл, өстөөххүттэн өл. ☉ Погибать в борьбе, сражении, погибать от рук врага, будучи побеждённым
Мин өллөхпүнэ, сэттэ күннээх түүн улуу буурҕа түһүөҕэ, өстөөхтөрбүт онно өлүөхтэрэ, саастаахтарбыт онно самныахтара. Г. Угаров
4. көсп. Мөлтөө, урукку курдук күүһэкыаҕа суох буол. ☉ Утрачивать былую мощь, становиться менее сильным, менее значительным
[Хара санаалаахтар] Ким эрэ аатырдаҕына, Абаккараллар кинилэр, Ким эрэ самыннаҕына, Сэмээр олус үөрсэллэр. И. Гоголев
△ көсп. Кэхтэн мөлтөө, ахсаа (хол., дьол-соргу туһунан). ☉ Ослабевать, становиться менее ощутимым (напр., о счастье)
Саас-үйэ тухары Самныбат саргыланыҥ, Одун хаантан охтубат оҥорууланыҥ. П. Ойуунускай
Таптал сүрэххитигэр тыыннааҕын тухары эһиги модун күүстээх, самныбат санаалаах буолуоххут. С. Данилов
Харыйаан, санаата түһэн, соргута самнан кэллэ. «ХС»
5. көсп. Утарааччылар күүстэригэр кыайтаран суулун, уурай (хол., былааһы этэргэ). ☉ Быть свергнутым, рухнуть (напр., о государственной власти или общественной системе)
Ол саҥа былааһыҥ сарсын самыннын. Оччоҕо ханна күрүүгүн? И. Бочкарёв
Самынна эргэ үйэ — сор, кырыыс, баалкы, кускуур… Саргыланна саҥа үйэ — Сайдыы, дьылҕа, дьол-тускул! В. Чиряев
♦ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума көр ох
Эмээхсиннэрэ саалаахтан самнымаҥ, охтоохтон охтумаҥ диэн алгыы хаалар. Саха фольк. Охтоохтон охтубатын, саалаахтан самныбатын үтүө бырааппыт Миитэрэй! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. йеҥ ‘побеждать’, тув. чамдый ‘крениться, наклоняться, кривиться’