с. 1. (по гл. погрузить 1) тимирдии; 2. (по гл. погрузиться 1) тимкрии.

ж. I. (по гл. погрузить 2) тиэйии, угуу, хаалааһын; погрузка угля таас чоҕу тиэйии; 2. (по гл. погрузиться 2) тиэллии, (таһаҕаһы таһынан) олоруу.

ж. 1. санаа; погрузиться в думы санааҕа түс, толкуйдаа; 2. ист. дума (Рос-сияҕа киин уонна олохтоох салалта органнарын аата); Государственная дума Государ-ственнай дума; Боярская дума Боярдар думалара; 3. лит. дума (Украина норуотун исторический эпоһын жанра — эпическэй поэма).

сов. 1. (стать глубже) дириҥээ; водоём значительно углубился уу лаппа дириҥээбит; 2. перен. (стать более основательным) днриҥээ; его знания углубились кини билиитэ дириҥээбит; 3. перен. (погрузиться в какое-л. занятие) өйгүн уур, өйгүн былдьат; углубиться в чтение ааҕыыгаөйгүн уур, ааҕыыгаөйгүн былдьат.

биирдэм тыас туохт. Ууну бырдаҥалаппакка эрэ тимирчи киирэн умсан хаал. ☉ Окунуться, погрузиться, нырнуть в воду без шума и всплесков
Аһылыккын бэлэмнии тур. Мин чолум гына түһэн тахсыам. Э. Соколов. Ниэрпэ ууга умсан чолум гынан хаалар
эвен. фольк. Ол олорон [көтөр] эмискэ үлүгэр ууга умсан чолум гынан хаалла. В. Арсеньев (тылб.)

биирдэм тыас туохт. Ууну бырдаҥалатан тыаһаппакка эрэ биирдэ сулбу киирэн хаалар курдук тимирчи түс. ☉ Аккуратно, без всплесков, вмиг погрузиться в воду, нырнуть
Уол күөгүтүн күүскэ өрө охсубута да, биир балык тахсыһан иһэн, силлэн, ууга төттөрү чом гыммыта. И. Федосеев
Муус тосту барда да, бөтүүк ууга чом гынан хаалла! К. Уткин
Чыпчылыйыах түгэнэ төбөтүнэн ууга чом гынан хаалбыта. Е. Ильина (тылб.)

сов. I. (отправиться) бар, баран хаал; пароход уйдёт в пять часов борокуот биэс чааска барыаҕа; 2. (скрыться, спастись) баран хаал, куотан биэр; мы еле ушли от дождя биһиги самыыртан арыычча куотан биэрдибит; 3. (оставить службу) бар, баран хаал, бырах; он ушёл с работы кини үлэтиттэн барда, үлэтин бырахта; 4. (миновать — о времени) аас; время ещё не ушло бириэмэ өссө ааһа илик; 5. (израсходоваться, потребоваться на что-л.) бар; 6. (погрузиться во что--либо) киир, батары түс, тимир; 7. (впитаться во что-л.) иҥ; вода ушла в землю уу сиргэ шгнэ; 8. перен. (целиком отдаться чему-л.) төбөҕүнэн түс, ыллар; с головой уйти в работу үлэҕэ тебөҕүнэн түс; 9. разг. (о кипящей жидкости) куот, таһынан бар; молоко ушло үүт куотта; # уйти в область истории умнулун; уйти в себя ис санааҕар ыллар, толкуйга туе.

биирдэм тыас туохт.
1. Туох эмэ туохха эмэ (хол., ууга) биирдэ сулбу, тимирчи киирэн хаалар тыаһын таһаар. ☉ Моментально погрузиться, войти целиком во что-л.; нырнуть в воду с высоты
[Үөлэскэ иттэ олорор кырынаас] мүччү туттан, ураа устун сурулаан, оргуйа олорор ууга кэлэн чоп гына түспүт. Саха фольк. Мин сыгынньахтанаат …… ууга төбөм оройунан чоп гыммытым. Далан
Биир буулдьа тыаһа кини иннигэр хаарга кэлэн чоп гына түстэ. Болот Боотур
2. Уостаргын чорбоччу туттан баран, салгыны оборон ылар курдук тыаһы таһаар (кими эмэ уураан). ☉ Чмокнуть, поцеловать кого-л. (при поцелуе)
Оҕонньор ыты …… муннуттан чоп гына уураан ылар. Амма Аччыгыйа
Мааппа киһитин сүүһүттэн сүр эрчимнээхтик чоп гына уураан ылбыта. Н. Заболоцкай
Атаҕын төбөтүнэн дыгыйан кэллэ да, субу иэдэспиттэн чоп гына уураан ылла. А. Сыромятникова
ср. кирг. чоп ‘звукоподражание чирканию’

1. ж. бас, тебе; повернуть голову налево төбөҕүн хаҥас диэки хайыһыннар; 2. ж. (единица счёта скота) тебе; сорок голов рогатого скота түөрт уон тебе ынах сүөһү; 3. ж. перен. (рассудок, ум) бас, ей; человек с головой бастаах киһи; 4. м., ж. перен. разг. (начальник, руководитель) бас, баһылых; он всему делу голова кини бары дьыалаҕа баһылык; 5. ж. перен. (передовой отряд) бас, илин; голова колонны колонна баһа; 6. ж. (пищевой продукт) холомо; голова сахара холомо саахар; # выкинуть из головы олох умун, саныы да барыма; повесить голову төбөҕүн санньыт, сукуй, санаарҕаа; ручаться головой баскынан мэктиэлээ; намылить голову мөҕөн биэр; быть головой выше кого-л. моонньоох баскынан бык, быдан орт, быдан үрдүктүк тур; голова кружится мэйиим эргийэр; не выходит из головы өйтөн тахсыбат; ломать голову над чем-л. төбөҕүн сыс, өйгүн сыс; в головах баска, баһык-уһукка; в первую голову аан бастаан; с головой бастаах, ейдеех; окунуться (или погрузиться или уйти) с головой во что-л. төбөлүүн түс; уити с головой в работу үлэҕэ төбөлүүн түс; с головы до ног или с ног до головы баһыттан атаҕар диэри; на свою голову бэйэ ньочоотугар; с больной головы на здоровую погов. буруйгун буруйа суохха түһэр.

дьүһ. туохт.
1. Бүтүн бэйэҕинэн аргыый аҕай ыараханнык хамсан (үксүгэр тугу эрэ сөбүлээбэккэ). ☉ Делать медленно, весьма многозначительно небольшой поворот всем корпусом, повести корпусом (в знак недовольства, несогласия с чем-л. и т. п.)
Кырдьаҕас ойуун, кинини хоһулуур сураҕы истээт, иҥиэттэн кэбистэ. И. Гоголев
Инньэ диэн баран, оҕонньор иҥиэттэн, көхсүн этитэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Лука кыыһырда, иҥиэтиннэ: «Бэрт дьон баалларына» - диэт, олорон кэбистэ. М. Доҕордуурап
«Доҕоор, эдэрдэрбит ырааппыттар дии, быһыыта»,- эр киһи дьахтарын диэки иҥиэтиннэ. А. Данилов
2. Саҥата суох сөҥүөр; дьиппиний, кытаанахтык тутун, олор. ☉ Погрузиться в тяжелое, напряженное молчание; замыкаться в себе; принять напряженную позу, выражающую недовольство
Өр соҕус ол курдук иҥиэттэн олорбохтоон баран, судьуйа эмискэ күргүйдээн тоҕо барар. Н. Якутскай
Чаччыына иҥиэттэн, ороно Хааҕырҕаан хайыта уһуйда. Эрилик Эристиин
△ Киһи кутун-сүрүн баттыах курдук иһийэн, сабардаан тур. ☉ Воцариться (о мертвой тишине)
Тула өттүбэр Эркин хайалар иҥиэттэллэр, Төбөлөрүн Тоҥ былыттарга кистииллэр. С. Данилов
Дьиэ иһэ чуумпу, иһиллээбит курдук, иҥиэттэн турбута. Н. Заболоцкай
3. Ыраахтан сыыйа чугаһаан улаатан, улуутуйан эҥсилгэннээхтик тыаһаа. ☉ Протяжно гудеть с постепенно нарастающим звуком, гулом
Ол кэрэхтээх тииттэр тыаллаах күн суостаахтык ыҥыраналлар, ынчыктыыллар, иҥиэттэллэр. И. Гоголев
Онуоха Байҕал ыдьыга барыта Барылыы оргуйа түстэ. Ыйыстаҕастык ыйылаабытыгар, Идэмэрдээхтик иҥиэттибитигэр Сир ийэ Иҥнэстиэр диэри ньиргийдэ. С. Зверев
Сир-халлаан өрө титирэстээбитэ. Бүлүмүөттэр татыгырыыллар, буускалар иҥиэттэллэр. И. Федосеев
△ Иһиҥ түгэҕиттэн ыган таһаарар курдук иэрийэ сөҥүдүй. ☉ Выдавливать из самого нутра протяжный гул, шум; говорить густым, низким голосом
Аан холуодатыгар өйөнөн туран, утуу-субуу хаста да иһин түгэҕиттэн иҥиэттэн саҥа таһаарда, дириҥник уһуутаан түүҥҥү сөрүүн салгыны эҕирийбэхтээтэ. Софр. Данилов