несов. кого-что 1. (охранять, караулить) манаа; стеречь стадо үөр сүөһүнү манаа; 2. (подстерегать) кэтээ, тоһуй; стеречь медведя эһэни тоһуй.

несов. кого-что 1. и без доп. (охранять) харабыллаа, манаа; 2. разг. (подстерегать) кэтээ, кэтэс; я караулил его целый день мин кинини күнү быһа кэтэстим.

1) ожидать, поджидать; выжидать; кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буолбут погов. от ожидания он окривел; чуумпуралларын кэтэһэн баран, эттэ ... он дождался тишины и сказал ...; 2) подкарауливать, подстерегать; выжидать; түүн аайы кус кэтэһэр он каждую ночь подстерегает уток; ср. кэтээ =.

туохт. Кими, тугу эрэ, туох эрэ буоларын көһүт. ☉ Ждать, ожидать, выжидать кого-что-л.
Сөмөлүөтү кэтэһэн олорон, Сима ийэтэ кэлэрин саныы-саныы үөрэрэ. Н. Лугинов. Аан дьиэҕэ Огдооччуйа кэтэһэн олорор эбит
А. Федоров. Үлэбин бүтэрэ охсон баран, киэһэни кэтэс да кэтэс. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Кими, тугу эмэ тоһуйа күүт; баар буоларын кэтээн көр, чуҥнаа. ☉ Поджидать, подстерегать кого-л.; наблюдать за кем-л.
Кэлэр дуу, кэлбэт дуу хаастары Кэтэһэн, кумахха тоҥобун. Күннүк Уурастыырап
Ийэм бандьыыттары түннүгүнэн кэтэһэ барар. Н. Заболоцкай
♦ Илиитин-атаҕын кэтэс (кэтээ) — көр илии-атах. Киһи кэтэһэр киһитэ — улааттаҕына, ситтэҕинэ үтүө киһи буолуо (оҕону, ситэ илик эдэри чинчилээн этии). ☉ Из него выйдет толк (хороший, незаурядный человек — о подростке, юноше)
Хотой буолуох, хотой буолуох курдуга, өссө оҕо сырыттаҕына кырдьаҕастар муударай харахтара кинини …… бэлиэтии көрөннөр, «киһи кэтэһэр киһитэ буолсу» диэхтэрэ дуо. В. Иванов
Кылыы(тын) кэтээ кэтэс көр кылыы I. Кэтэһэн-кэтэһэн (кэтэһэрбэр) кэлтэгэй буоллум — көр кэлтэгэй. Оҕолорум, ойоҕум кэтэһэн-кэтэһэн кэлтэгэй буолбуттара чахчы. И. Никифоров
Сирэй-харах кэтэс — көр сирэй-харах. [Варвара:] Баай ыалга тахсан сирэй-харах кэтэһиэхпин баҕарбаппын. С. Ефремов
◊ Кэтэһэр хаамыы спорт. — дуобат, саахымат оонньуутугар утарылаһааччы бэйэтин балаһыанньатын бэйэтэ мөлтөтөрүн кэтэһэн, тула көтө сылдьан маневрдааһын. ☉ Выжидательный ход (в шахматах, шашках)
Дуобат оонньуутугар нэс, охсуулаах уонна кэтэһэр диэн хаамыы үс көрүҥэ туттуллар. ПРД ДДь

туохт.
1. Тугу эмэ харабыллаа, кэтээ. ☉ Караулить, стеречь, охранять что-л. Пограничниктар эргэ саахта аттыттан хаҥас тумулга диэри кыраныыссаҕа киирэн маныыллар. Н. Якутскай
Ийэ сирбит киэнин Илинарҕаа баһын Кыһыл сэрии мэлдьи Кыраҕытык маныа. Күннүк Уурастыырап
Биһиги дойдубут …… Сэбилэниилээх Күүстэрэ сэбиэскэй дьон эйэлээх олоҕун э р э л л э э х т и к маныыллар. Д. Кустуров
2. Туох эмэ кэлэрин эбэтэр буоларын кэтээ, кими-тугу эмэ күүт. ☉ Караулить, поджидать кого-что-л. — Ул а х а н т ы й а атыр оһуордаах ааннарын Муусука ымсыытыгар үгүстэ маныырым. С. Данилов
— Хайа бу тоҕо суолу манаатыҥ? — Дойдулаатым… Манна миигинэ да суох үөрэниэх кыахтаах дьон нордоох эбиккит, — диэн баран Коля атын сир диэки хайыста. «ХС»
3. Дьиэ сүөһүтүн көр-харай, кэтээн мэччит. ☉ Пасти (скот)
Арай уол алаас уҥуоргу саҕатыгар торбуйаҕын маныы сылдьара. Суорун Омоллоон
Артыал ийэ уонна оҕо табаларын кыһын манаан аһаппыт Балааҕыйа Тихонова кыыс кэллэ. Т. Сметанин
Былырыын Таня олорбут хоһугар Соня баар, кини ынах тары манаан мэччитээччинэн ананна. М. Доҕордуурап
4. Саас-күһүн куһу-хааһы кэтээн бултаа. ☉ Подст ерегать (напр., дичь), выж идать
Дьонум оттоох уолбаларга Миигинэ суох кус маныыллар. С о ф р. Д а н и л о в. Түһэр көтөрү Сааһыт маныырыттан Бүкээк дурда, Бүгэн сиргэ сыһынна. А. Абаҕыыныскай
ср. тув. мана ‘поджидать, подстерегать; ждать’, алт. мана ‘городить, загораживать’, монг. манах, бур. манаха ‘караулить, стеречь’

аат.
1. Маһы сүгэнэн кэрдиистии охсуу, оҥо охсуу. ☉ Зарубка, надруб, надрубка (обычно топором на дереве)
Охтороору кэрдэн молуойдаабыттара — хотутар, олук таһаарар аат суох. В. Протодьяконов
Буруустар, муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
2. Сүгэнэн маһы кэрдэргэ мас ойута ыстаммыт кэрчиктэрэ. ☉ Щепки, щепа
Кини [Кэбигирэй Миитэрэй] санаатыгар, маһа ордук кытаанахха, оҕустаҕын аайы тимир курдук чаҥыргыырга, сүгэтин олуга ордук ыраах ыстанарга дылы буолар. Амма Аччыгыйа
Чэгиэн мастан тэйиэлии Тэрээк сүгэ кыыраҥныыр. Уҥа-хаҥас тэйиэлии, Олук ойон кылбаҥныыр. Р. Баҕатаайыскай
3. Хаамыы, сүүрүү тэтимэ; хардыы. ☉ Темп ходьбы, бега; ширина шага
Сүүрүк ат маҥнай мөдөөннүк ойбохтоот, хонноҕо аһыллан, олуга сыыйа кэҥээн, хардыыта улам сыыдамсыйан барда. Р. Баҕатаайыскай
Үҥэр ааттаах Микииппэрэп кинээс киэҥ олугун хайа кэппинэн ситиэмий? М. Доҕордуурап
Уйатыгар айаннаабыт тот тииҥ олуга кыараҕас, суола бахчаҕар буолар. ФВН ТС
△ Хаарга, бадарааҥҥа олорон хаалбыт суол. ☉ Следы, оставленные на снегу, по грязи
Кэлбит олукпунан төннүбэккэ, бэркэ сэрэнэн, иннибин-кэннибин көрүнэ-көрүнэ, сурпутугар төннөрүм. Н. Абыйчанин
Кыыл табалар биир олугунан лабырҕаччы үктээн ааспыттарынан көрөн, кыылдьыттар төһө кыыл ааспытын эндэппэттэр. В. Протодьяконов
4. Кэрдиис кэм, кэм кэрчигэ. ☉ Отрезок времени; какая-л. часть жизни
Оттоку олукка Соноон иһэрин «Суо хотун дэтээри Сонургуур этэ». Өксөкүлээх Өлөксөй
История олугар сөп түбэһэн, икки иллээх норуоту уруйдуу, үөскээн тахсыбыта ити күнтэн үтүө тыл: «Найрамдал — Доҕордоһуу». И. Федосеев
5. лит. Силлабо-тоническай хоһоон систематыгар, холобур, нуучча хоһоонун тутулугар, охсуулаах уонна охсуута суох сүһүөхтэри биир кэм наардааһын кэрдиитэ. ☉ Стопа (в силлабо-тоническом стихосложении). Баал Хабырыыс хайдах эрэ чуолкай ритмикаҕа дьулуспат, холобура, Күннүк Уурастыырап олугун курдук буолбатах. Н. Тобуруокап
♦ Олук ааҕар кэпс. — кэтээ, кими эмэ кэтээн көр; кэтээн күүт. ☉ Зорко следить за кем-л.; подстерегать кого-л.
Биригэдьиири бэркэ олук ааҕан эрэр. НАГ ЯРФС II. Олук уопсар (уурсар) — кимиэхэ эмэ туоххунан эмэ баһыйтарбат буол, тэҥнээх буол. ☉ Ни в чём не уступать кому-л., быть на равных с кем-л.
Билигин да бултаан, кадровай булчуттары тиҥилэх үктэһэр, олук уопсар. «ХС»
Үһүс табаарыһым Николай Иванович Ефимов мин бу кэпсээбит үтүөкэннээх дьоннорбуттан кыратык да хаалсыбат, тэҥҥэ олук уурсар дьулуурдаах киһи. «Кыым». Олук үктэс (үктэһэн ис) — кими-тугу эмэ кытта тэҥҥэ сайдан ис. ☉ Идти в ногу с кем-чем-л.
Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэһэн тупсар, ситэр. «Кыым»
Бу да чахчы саха литературатыгар үгэ уонна сатира жанрдара атыттартан хаалсыбаттык сыһа олук үктэһэн сайдарга тугу эмэ оҥорон иһэллэрин бигэргэтэр. «Кыым». Нэһилиэк олоҕо сайдан истэҕин аайы, оскуолата эмиэ ону кытта тэҥҥэ олук үктэнэн тупсар, ситэр. «Саха с.». Олук үктээ — туохха эмэ бастакы буол, саҥаны арыйааччы буол. ☉ Быть первопроходцем в чём-л., прокладывать дорогу первым. Д.П. Коркин саха тустуута аан дойдуга тахсыытыгар олук үктээбит киһинэн буолар. «Саха с.»
ср. др.-тюрк. олух ‘выдолбленное дерево, корыто’, тюрк. олук ‘жёлоб’