поза.

голень; сото уҥуоҕа большая берцовая кость # сото кэбис = а) положить ногу на ногу (поза непринуждённости или важничанья); б) сидеть без дела.

принимать угрожающую позу, сердито коситься (о быке).

прил. 1. (относящийся к природе) айылҕа; естественные богатства Якутии Саха сирин айылҕатын баайдара; 2. (обусловленный законами природы) бэйэтин дьаа-латынаи, айылҕатынан; естественная смерть бэйэ дьаалатынан өлүү, кырдьан өлүү; 3. (прирождённый) айылҕаттан, төрүт; естественный цвет лица сирэй айылҕаттан өҥө; 4. (обыкновенный, нормальный) тустаах, сиэрдээх, буолуохтаах; естественный путь развития сайдыы тустаах суола; естественный вывод сиэрдээх түмүк; 5. (непринуждённый) бэйэ быһыытынан; естественная поза бэйэ быһыытынан туттуу; # естественный отбор биол. айылҕа сүүмэрдээһинэ.

1) позвоночник; хребет; сис уҥуоҕа позвоночный столб; сис ороҕо углубление вдоль спины; 2) поясница; сис ыарыыта радикулит; сиһим ыалдьар у меня болит поясница; 3) лес на возвышенности, лес в гористой местности; сиһи быһа түс = перевалить через лесистую возвышенность; 4) перен. основная, главная сила, костяк чего-л.; урут баай нэһилиэк сиһинэн ааҕыллара раньше бай считался главной силой наслега # сие былыт устойчивые облака, с появлением к-рых прекращаются сильные зимние морозы; сие тутун = заложить руки за спину (поза независимости); сие үөһэ анат. аорта; сис хайа горный хребет.

с. 1. (местонахождение) балаһыанньа, ханан баара; определить положение планеты планета ханан баарын быпаар; 2. (поза, позиция) балаһыанньа; читать в лежачем положении сытар балаһыанньаҕа аах, сытан эрэ аах; стрелять из винтовки с положения стоя бинтиэпкэнэн турар балапыанньаттан ыт, бинтиэпкэнэн туран эрэ ыт; 3. (состояние) балаһыанньа; международное положение аан дойду балаһыанньата; найти выход из затруднительного положения ыарахан балаһыанньаттан тахсар суолу бул; 4. (распорядок, режим) балаһыанньа; на военном положении байыаннай балаһыанньаҕа; 5. (свод правил) балаһыанньа; 6. (утверждение, тезис) балаһыанньа; основные положения книги кинигэ сүрүн балаһыанньалара; 7. (место, роль в обществе) балаһыанньа, илгэ; социальное положение олоҕун илгэтэ; # в положении разг. ыарахан, хат.

аат. Отууга кутаа уотугар чэйи, күөһү иилэн оргутарга анаан сиргэ өкөччү батары анньыллыбыт эбэтэр икки атахха сытыары ууруллубут ураҕас. ☉ Олдон (перекладина для подвешивания котлов, чайников над костром)
Микиитэ кыра мас тобоҕунан уот оттон, уулаах солуурчаҕы оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Улахан кутаа онно хараара сытара уонна уоттан кэриэрбит оллоон турара. Далан
Уокка хатыҥ оллооҥҥо дьэс чаанньык кыынньа турар. Күндэ
♦ Оллоон кэбис — олорон эрэ биир атаххын атын атаҕыҥ үрдүгэр уур (кэпсээнньит үөрүйэх буолбут туттунуута). ☉ Закидывать ногу на ногу (сидя — традиционная поза рассказчика)
Киһи оллоон кэбиһэн, сото тардыстан, чинэччи туттан, нөҥүө өһүө баһын көрөн хантаарыҥнаата. Болот Боотур
Оҕонньор …… Уотун иннигэр лэкээ уурунна, Уҥа атаҕынан Оллоон кэбистэ, Хоппо ытыһынан Кулгаах баттанна, Кэрдиис хабарҕатын дабатан Кэпсээнкэҕийэн киирдэ. С. Васильев
ср. эвенк. оллон ‘крюк для подвешивания котлов’

1) делать разрез у ворота одежды спереди; 2) перен. брать, хватать за грудки; охсуһаары уолуктаата желая подраться, он схватил его за грудки; 3) редко наедаться, насыщаться (чаще о птицах); уолуктаабыт улар курдук фольк. словно наевшийся глухарь (об угрожающей боевой позе богатыря — выпяченная грудь, закинутая назад голова).

баттаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Баттанар күннээх буоллахпына, хомуньуустар көмүскүөхтэрэ диэн кини бэйэтин, син киһи курдук көрүнэр. П. Ойуунускай
Турар дьоно көспүт дьиэ, Аана ыга баттанан. П. Тулааһынап
Горькай ойон туран, кэтит сабарай ытыһынан түөһүн баттанна, дэлэгээттэргэ сүгүрүйтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Тарбахха баттанар (ааҕыллар) – 1) олус аҕыйах ахсааннаах, сэдэх. ☉ Немного, совсем мало, по пальцам можно перечесть
Биһиги манна кэлэрбитигэр таас дьиэ диэн тарбахха баттанар ахсааннаах этэ. В. Гаврильева
Эдэрчэгиэн, сырыыны-айаны хотон сылдьар эр бэртэрэ тарбахха баттанар ахсааннаахтар. «ХС»; 2) биир баар-суох эрэллээх, эрэли үөскэтэр (киһи). ☉ Единственный подающий надежду
Оччолорго кини курсугар тарбахха баттанар, кэскиллээх, бастыҥ устудьуон этэ. Е. Неймохов.
◊ Өттүк баттан – көнөтүк туран илиилэргинэн синньигэс биилиҥ ойоҕос өттүлэриттэн баттан. ☉ Упереть руки в бока, подбочениться (поза независимости и некоторого превосходства)
Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр, өттүк баттанар. Н. Габышев
Кэтириис [Лэкиэс иннигэр кэлэн өттүк баттанан туран эрэн:] Дьөксө, истиэххин баҕардаххына, тоҕо эн бэйэҕэр хоруоп оҥоһуннуҥ? С. Ефремов. Сыҥаах баттан – тоҕоноххуттан анньынан сыҥааххын илиигинэн өйөө (үксүгэр олорон эрэ). ☉ Подпереть щеку рукой (в основном сидя)
Оҕотоойоп, иһиллэ-иһиллибэттик өрө тыынан баран, тоҕоноҕунан остуолга тайанан сыҥаах баттанна. Софр. Данилов
Матрена охтубут тиит үрдүгэр саҥата суох сыҥаах баттанан олорор. Амма Аччыгыйа
Степан Саввич соҕотоҕун хаалан баран, оннуттан турбакка эрэ сыҥаах баттанан олорон табахтаата. Н. Лугинов

туохт.
1. Кырдьан, ыалдьан тайаҕынан хаамп. ☉ Передвигаться с помощью трости, посоха (по старости, из-за болезни)
Сарсыарда олорор, күнүс сүүрэр, киэһэ тайахтанар баар үһү (тааб.: киһи улаатара). Дьөгүөрдээн мас тайахтанан, салҕаластаан сонуогар киирдэ. Амма Аччыгыйа
Ааһар сыллар тыалларыттан Маҥхайыаҕа баттаҕым, Кырдьыы кэмэ кыһарыйан Тайахтанан хаамыаҕым. М. Ефимов
△ Онно-манна бар, кэл (кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Отправляться куда-л. (о старом человеке)
Күн киириитэ, бары эрэлэ бүтэн, оҕонньор дьиэтигэр тайахтанна. Болот Боотур
Оҕонньор холкуос бырабылыанньатыттан от абаансалата тайахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туоххунан эмэ туохха эмэ тирэн (хол., киһи илиитинэн, сөмүйэтинэн тирэнэрин этэргэ). ☉ Опираться на что-л. чем-л. (напр., рукой, пальцами)
Көлөтүн хаамтарбахтаан иһэн бинтиэпкэ тыаһа тас гына түһэр. Өс киирбэх атыыр көҕөн төбөтүнэн тайахтанар. Далан
[Тордоххо] икки киһи ааҥҥа бүктах түһэн, илиилэринэн тайахтанан, үс атах буолан туруйалаан киирэн кэллилэр. И. Данилов
Байанай тураары үнүөхтээн көрдө да, икки биилин кыаммакка кэдэрги тайахтанан олордо. П. Филиппов
△ Батаскын, батыйаҕын сиргэ тирээн тут (туттарга бэлэм буолуу, суоһурҕаныы бэлиэтэ). ☉ Держать копьё, пальму, уперев концом в землю (поза агрессивности, готовности к бою)
Хааннаах хара батаһын таҥнары тайахтанан туран, таҥнары суодуйан иҥиэттэ-иҥиэттэ саҥа саҥара, тыл этэ турар үһү. Ньургун Боотур. Хабарҕа кэрдииһин курдук тимир кирилиэс устун Ньургун Боотур батыйатын тайахтаммытынан, үҥүүтүн умсары туппутунан таҥнары лабырҕаан түһэр. П. Ойуунускай
Биир дьахтар тоҕо эрэ күрүө тоһоҕотун ылан тайахтанна. И. Гоголев
Торуой уола бинчиэстэри тайахтанна. Н. Павлов
△ Туттар сэпкэ өйөнөн тур, тура түс (хол., күрдьэххэ, кыраабылга). ☉ Стоять, опираясь на какое-л. орудие труда (напр., на лопату, грабли)
Куһаҕан Ходьугур күрдьэҕинэн тайахтанан баран, сэргэни өрө көрөн турбут. Саха фольк. Марба хотоҥҥо сылдьан хам-түм күрдьэҕин тайахтанан туран: «Аа, Чыычааҕым муҥнаах …… хайдах эрэ сылдьаахтыыгын», — дии саныыра, сүрэҕэ ытырбахтыыра. Күндэ
Бааска уол тулуйбат, сотору-сотору, кыраабылынан тайахтана охсон ылаат, эргэ ырбаахытын кирдээх сиэҕинэн көлөһүнүн туора-маары соттумахтыыр. Д. Токоосоп
Дьиэ харбыыр суоккатыгар тайахтанан, Женя кыыһыран сүллэстэн турара. А. Гайдар (тылб.)