мырдыччы тутун — мырдыҥнаа диэн курдук
Уоттан сирэйин мырдыччы туттан туран чаанньыгын оллооҥҥо ииллэ. Амма Аччыгыйа
Уол умса хоруйа түстэ. Ыарыыланан сирэйин мырдыччы туттан баран, сототун имэриммэхтээтэ. П. Аввакумов

ыадаччы диэн курдук
Кырдьаҕастара оллоонтон күөһүн ыадалыччы көтөҕөн бидилитэн балааккатын диэки аадаҥнаата. В. Миронов
Бөдөҥ, ыадалыччы уойбут көтөрдөр моойдорун хоноччу туттан, көтөн лаһыгыраһаллара. В. Санги (тылб.)

атаххын оллооннуу уур (кэбис) — оллоон кэбис диэн курдук (көр оллоон)
Оҕонньор, дьоһуннаан кэпсэтэр быһыынан, атаҕын оллооннуу уурунна, туос холтуунун таһааран, ойоҕоһун тыгыалаата. Амма Аччыгыйа
Оҕонньор атаҕын оллооннуу ууран, тобугуттан тардыстан олорон, кыыһырбыт-абарбыт дьахтар ойууннуу тартарыылаах куолаһынан бу курдук ыллаан барда. Эрилик Эристиин
Чэ, буоллун даҕаны — оҕонньор кэпсиирдии оҥостон, атаҕын оллооннуу ууруммута. И. Федосеев

туохт. Бурууһунан аалан туттар сэби-сэбиргэли (хол., быһаҕы, сүгэни о. д. а.) сытыылаа. ☉ Точить что-л. на бруске
Биһээл Уола бэлэхтээн барбыт батыйатын буорга көмөн сытыарбытын ылан, буруустаан күкүрүйбүтэ. Күннүк Уурастыырап
[Чүөчээски] Туран Түргэнин аһатта, быһаҕын буруустаата, туһах хатта, кинигэлэрин ботуоҥкатыгар хаалаата, таайа бэлэхтээбит пугаһын ылан сыттыгын анныгар укта. Суорун Омоллоон
«Уолбут өссө да кэлэ илик?» — кини [Байбал] оллоонун өндөтөн биэрдэ уонна сүгэтин ылан буруустаабытынан барда. Сэмээр Баһылай

аат.
1. Уу хайа охсубутуттан үөскээбит көҥүстүҥү дириҥ уонна уһун оҥхой сир; сир кыра оҥхойо, дьаамата. ☉ Овраг; яма, рытвина
Бурхалей аппаны батыһа сыккыраан сытар сыарҕа суолун көрө түстэ. Эрилик Эристиин
Суха аанньа ылбата, аппа сиргэ букатын таах барда. Суорун Омоллоон
Бөрөлөр тибииттэн кириһэ сыппыт аппаларга бары хороһон олордулар. Р. Кулаковскай
2. Тыалтан-куустан хаххалаах, уу тохтуур өнньүөс сир. ☉ Лог, ложбина
Аппаҕа тыал түспэт, аппаҕа кэнчээри от хагдарыйбакка хаалар. Амма Аччыгыйа
Аппаттан уу баһан аҕалан, оллоон анньан, чэйбин өрөн кэбистим. Суорун Омоллоон
△ Хотоол сир. ☉ Лощина
Биһиги төгүрүччү таас хайа күрүөлээбит аппа сиргэ олорбут эбиппит. А. Софронов
тюрк. упкын, опкын

аат.
1. Уоту күөдьүтэргэ анаан чараас гына тыырыллыбыт эбэтэр кыһыллыбыт кураанах мас. ☉ Сухие щепки, специально заготовленные для разжигания огня
[Үүтээн] тимир оһоҕун аттыгар оттор мас, уоккун күөдьүтэргэр кыспа бэлэмнэммит. Болот Боотур
[Булчут] оллоон аттыгар кыспа кыһан, куурбут маһы чөмөхтөөн хаалларбыт. И. Гоголев
Степа кыспатыгар испиискэнэн уот анньан баран, күөдьүйэрин кэтэһэн турда. И. Сысолятин
2. Маһы кыһартан тахсыбыт бөх-сыыс. ☉ Стружка
Абрам кыспыт мастарын ороҥҥо уурар, Акулина кыспаны харбыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Кыспа бэс — кыра лоскуй курдук сулуйан ылан, хааһахха симэн, аһылыкка анаан хаһааныллыбыт бэс сутуката. ☉ Тонкие, мелкие стружки нежной коры сосны, заготовленные на зиму для употребления в пищу
Бэстээһин үс көрүҥнээҕэ: кыспа бэс, таҥыы бэс уонна туорум бэс. ФГЕ СТС. Тэҥн. чыыппаан

туохт. Тас өттүгүттэн уокка сиэнэн, хараар. ☉ Обгорать, обугливаться сверху; покрываться нагаром, сажей
Отуу кэриэрбит мастара атыгыраан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Улахан кутаа онно хараара сытара уонна уоттан кэриэрбит оллоон турара. Далан
Баһаар уота тугу тулутуо баарай, …… чээлэй күөх сэбирдэхтээх хатыҥнар хара хоруо буолан кэриэрэн иһэллэр. В. Протодьяконов
△ Харааран хаал; хара бараан сирэйдэн. ☉ Почернеть, потемнеть; стать очень смуглым (о лице)
Кимтэн кэмчиэрийэн, Киэҥ халлаан киэбэ Кэхтэн кэриэрдэҕэй? А. Софронов
[Ганя] сирэйэ-хараҕа итиигэ-буһууга киирэн кэриэрбиккэ, кырыыламмыкка дылы. П. Аввакумов
Атаһым, чахчы асчыт киһи тэҥэ, Иэдэһэ кэриэрэ да үлүйдэр — Атырдьах биилкэтэ күөрэлдьийэр. М. Тимофеев

сыһ.
1.
чөкөтүк диэн курдук. Тума баттаҕын …… кэтэҕин олоҕор чөкөччү эрийэн кэбиһэр. У. Нуолур
Хаппыт мутугу кытта сүөһү киитин булаан чөкөччү оттубут уоттарыгар оллооҥҥо хочуоллаах эт буһа турар. АХС
Уол отун сыарҕаҕа чөкөччү тиэйэн кыыкырҕатан истэҕинэ ураҕаһын быата быстыбыт. «ХС»
2. Илиилэргин, атахтаргын хомунан, кумуччу туттан (олор — үксүгэр кыра, хачаайы киһини этэргэ). ☉ Съёжившись, подобрав, поджав руки-ноги (сидеть — обычно о небольшом, худеньком человеке)
Аҕабын батыһан туруору балаҕаҥҥа киирэн, уҥа орон сыҥаһатыгар чөкөччү олорбутум. П. Аввакумов
Маайа, кэпсэтэр боппуруос балачча ыарахан соҕуһун өйдөөн, оронугар чөкөччү туттан олорунан кэбистэ. НТП СОоЭС. Тоҕо эрэ эмиэ оҕо сааспар түһэммин, эбэм түһэҕэр чөкөччү олоруохпун уонна оргууй аҕай наҕыллык кэпсэниллэр остуоруйа истиэхпин баҕарабын. «ХС»

I
аат., бот. Күөл кытыытыгар үүнэр, лабаата, сэбирдэҕэ, сүһүөҕэ суох көнө дьылыгырас төгүрүк умнастаах от. ☉ Камыш озерный
Кулуһун — күөл ото. Үкэрдэр аймахтарыгар киирсэр. Сэбирдэҕэ суох уһун умнастаах. Төбөтүгэр сиппиирдиҥи чачархай сибэккилээх. АНК ТСТЗС
Өскөтө күөл кытыыта чычаас буоллаҕына, кытыытыттан хомус, кулуһун, кылыс, манчаары уо. д. а. улам үтэн киирэн иһэллэр. КВА Б
ср. п.-монг. хулусун ‘камыш, тростник’
II
аат. Сиргэ оттуллубут уот, отуу уота. ☉ Костер (у шалаша, полевого стана)
Күөлтэн чугас, булгунньах тэллэҕэр кулуһуну күөдьүччү оттон, үтэһэҕэ бөдөҥ мундуну үөлэн, чэй өрүнэн аһаары олорбуппут. Н. Габышев
Киирэр күнүм, кыыһа оонньоон, Былыттары уматар, Кулуһуҥҥа мас оллоон Чаанньык «тутан» оргутар. У. Нуолур
ср. эвенк. гулувуун ‘костер’
III
аат. Ойуун таҥаһын көхсүгэр уһун синньигэс тимир кыаһаан көрүҥэ. ☉ Продолговатые кусочки листового железа, которыми густо усажена одежда шаманов и которые при каждом движении издают звук.

төһө ахс. аат.
1. 80 сыыппараны, чыыһыланы, ахсааны көрдөрөр. ☉ Восемьдесят. Аҕыс уон солкуобай. Аҕыс уон бугулу туруорбуттар
□ Аҕыс уон сэбирдэхтэн тиһиллэн оҥоһуллубут кинигэтин арыйар. Н. Якутскай
Бассабыык Серго аатынан холкуос Аҕыс уон ыалын Аарыма ууһа Арастаал диэммин. Эллэй
2. 80 сааһы көрдөрөр. ☉ Обозначает возраст — 80 лет (в притяж. ф.). Оҕонньор быйыл аҕыс уона
□ «Оттон мин аҕыс уоммун туолуохпар диэри өлбүгэм суох», — диэн чоҥкуйа кырыарбыт курдук маҥан баттахтаах Оллоон саҥа аллайда. М. Доҕордуурап
Онтон алта уоммун ааһан, Сэттэ уоммун ситэн, Аҕыс уоммун аҥаардастаан олордохпуна [ыччат дьон сааҕынаһар этилэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биһи аҕыс уоннаах аар кырдьаҕаспыт Сергей Зверев айылҕаттан тойуксут. Л. Попов
3. Норуот айымньытыгар, поэзияҕа, кэпсэтии тылыгар аллитерацияҕа дьүөрэлээн туттуллар, «үгүс, элбэх» диэн суолталаах. ☉ В фольклорной аллитерационной поэзии и разговорном языке часто употребляется в значении неопределенного множества
Дьобуруопа диэн Тоҕус уон үйэ тухары туругурбут, Аҕыс уон үйэ тухары аатырбыт, Сэттэ уон үйэ тухары силигилээбит сир аххан баар эбит ини сэгэрдээр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс уон үрэх араллааннаан айгыстан, Айдааран-айманан киирэн, Аан ийэ дойду буолан, Аатырбыт-аарыгырбыт эбит. Ньургун Боотур
Тастыҥ дойду түөкүнүн Таас иэнинэн ыытаарыҥ, Аҕыс уон албастарын Арыйталыыр буолаарыҥ. С. Зверев