I 1) молиться, поклоняться; таҥараҕа үҥк = молиться богу; 2) перен. кланяться кому-л., молить, униженно просить кого-л.; атаҕар үҥк = просить, умолять кого-л. о чём-л.; 3) разг. жаловаться, подавать жалобу; суукка үҥэр он подал жалобу в суд.
II диал. угрожающе выставлять рога; бодать(ся) (обычно о корове); үҥэр муоһум , тэбэр туйаҕым погов. мой выставленные рога, лягающие копыта (т. е. мой верный помощник, сподвижник).

I
туохт.
1. Мэлииппэ ааҕан таҥараттан тугу эмэ көрдөс, ааттас. ☉ Обращаться с молитвой к Богу, к небесам, молиться
[Баһылай чааскылаах чэйин кириэстии охсон баран иһэр:] Бүгүн аанньа таҥарабыттан көрдөһөн үҥүмүнэбин, барым-барыта ыарыйда. А. Софронов
Бэйэтэ судаарыскай аҥаардаах киһи, таҥараҕа да үҥпэт, тойоту да ытыктаабат. Н. Неустроев
Билигин, улаатан, дьонун ааҕы кытта бииргэ таҥараҕа үҥэр, таҥараҕа тиксиһэр буолбута. Н. Якутскай
2. көсп. Кимиэхэ эмэ аһара сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Поклоняться кому-л., боготворить кого-что-л. [Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа
Санаан бүтэн бараммыт, Саарыыр диэни билбэппит, Ордук-хоһу арбаммаппыт, Ол-бу дьоҥҥо үҥпэппит. Күннүк Уурастыырап
Махтанабын үөрбүт-көппүт, Хомойбут да хонуктарбар, Арыт үҥпүт, арыт мөхпүт Мин таптаабыт хотуттарбар. С. Данилов
3. кэпс. Ким эмэ буруйун, итэҕэһин, ордук-хоһу туттуутун арыйар суругу сууттарга түһэр. ☉ Жаловаться, подавать жалобу на кого-л. в суд
[Ньукулай:] Арай мин сонунум диэн аҕам оҕонньор миигин үҥэн нэһилиэги иирдэн эрэр, бүгүн дьүүллүүр күннэрэ. А. Софронов
[Саха:] Кырдьаҕас, түксү, солуута суоҕу баллыгыраама. Көр, бу киһи эйигин үҥэр. Н. Неустроев
[Бүөтүр:] Киһини, үҥэ сорунан баран, түбэһиннэрэрдии үҥэр куолу. Амма Аччыгыйа
♦ Атаҕар үҥк көр атах
Ытыгылаан «Эһэкээн», «Тыатааҕы» диэн ааттыыллара. Көрсөн баран, сөһүргэстээн Син атаҕар үҥпэттэрэ. И. Гоголев
Бодойбоҕо …… саахта үлэтигэр сылдьыбыта. Бу сылдьан өйө-санаата кубулуйбут курдук, баай атаҕар үҥэрэ уурайбыт. Эрилик Эристиин. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи, сиэри, сууту-сокуону билэр киһи. ☉ Законопослушный, добропорядочный человек
Ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук буолбатах, үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи буолуо. Үҥэр таҥара оҥоһун көр таҥара. [Бүөтүр:] Оттон нуучча омук тапталы бэрт үчүгэйдик өйдүүр, кинилэр тапталы таҥара оҥостон үҥэллэр. А. Софронов
Мин үйэм-сааһым тухары тапталы эрэ үҥэр таҥара оҥостуом. Н. Лугинов
Үҥэр таҥарата көр таҥара. Үҥэр таҥарата өһүргэннэ, Тойон таҥарата хоргутта, Айыы таҥарата абарда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саха дьонун үҥэр таҥарата — үлэ. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. йүкүн, сөк ‘поклоняться, кланяться; преклонять колени, опускаться на колени’
II
туохт., түөлбэ. Кэйиэх курдук муоскун утары тоһуй (үксүгэр ынах туһунан этэргэ). ☉ Угрожающе выставлять свои рога, бодаться (обычно о корове). Бу ынах муоһун үҥэ сылдьааччы
♦ Үҥэр муос, тэбэр туйах — эрэллээх-итэҕэллээх, эппиэттээх сорудахтары толорор сытыы-хотуу киһи (баай, тойон бэйэтин тумус туттар кулутун туһунан этэр тыла). ☉ Надёжный, верный, преданный человек хозяина (так господин говорил о своём слуге)
Айан суолун арыйар, Аартыктары тэлэйэр, Үҥсэр сууттан ордук дуу Үҥэр муоска холобурдаах — Толук уол диэн ааттаах Тойон бухатыыр киһим дуу Уостардаахай сааларын Уҥалыыра тоҥолоҕор Туруорулуу дьэ туппут. С. Зверев

туохт.
1. Кими эмэ улаханнык убаастаа, киниэхэ сүгүрүй. ☉ Уважать, чтить кого-л.; преклоняться перед кем-л.
Сүрэхтээбит аҕам кэриэтэ ытыктыыр, сүгүрүйэр, холобур туттар киһим уола. Н. Лугинов
Василий Протодьяконов-Дьэргэли диэн киһи барыта ытыктыыр кырдьаҕаһа. П. Филиппов
Ыччаты, үүнэр көлүөнэни уруккуну билэр, өйдүүр, сыаналыыр, өбүгэлэрин ытыктыыр, үрдэтэ тутар буоларга иитии холобура диэн итинник буолар. «Чолбон»
2. Тугу эмэ улаханнык сыаналаан, киниэхэ сүгүрүй, өрө тут, харыстаа (хол., сири-уоту). ☉ Чтить что-л. священное, заветное (напр., местность)
Биһиги, Бүлүү кырдьаҕас эбээннэрэ, бу тааһы улаханнык ытыктыыбыт. И. Гоголев
Сахалар бэйэлэрин төрөөбүт тыаларын ытыктаан «баай хара тыа», «аар тайҕа» диэн ааттыыллар. И. Данилов
Хайа да түөлбэҕэ дьон ытыктыыр, харыстыыр сирдэрэ баар буолаллар. Хомус Уйбаан
△ Ханнык эмэ кыылга, көтөргө сүгүрүй (саха итэҕэлин, үгэһин кытта ситимнээх). ☉ Почитать какое-л. животное, птицу, поклоняться ему (связано с якутскими верованиями, обычаями)
Онтон ыла Үйээнди биирдэ да эһэни бултаспатаҕа үһү, ытыктаан, суолун да быһа кэспэт буолбут. Болот Боотур
Балартан кинилэр тайаҕы ордук ытыктыыллара, итэҕэллэригэр киллэрэллэрэ. БИГ ӨҮөС
Зоопаркаҕа хотойдору ытыктаан, тумна соҕус туттан, ботугураһан кэпсэтэн аастыбыт. «ХС»

туохт.
1. Кими эмэ уруйдаан, быраһаайдаһан, эбэтэр махтанан, тобуккун бокутан тоҥхой, бокулуоннаа. ☉ Кланяться, делать поклон кому-л. в знак приветствия, прощания или почтения, благодарности
Сэрии тойоно, күн судаарын уруйдаан үстэ сүгүрүйэн баран, кыһыл көмүс бакаалын өрө ууммута үһү. П. Ойуунускай. Тогойкин Ивановтаах Фокин диэки сүгүрүйдэ: «Хайыһар бэлэм, табаарыс капитаннар!» Амма Аччыгыйа. [Маттаҥаа] санаарҕаабыттыы тыһыргыыр көмүлүөк оһоххо сүгүрүйдэ: «Аал уот иччитэ, быраһаай!» И. Гоголев
2. көсп. Кимиэхэ эмэ ытыктабыллаахтык сыһыаннас, кими эмэ олус убаастаа, үчүгэйдик санаа. ☉ Почитать когочто-л., преклоняться перед кем-чем-л., уважительно относиться к кому-чему-л.
Кэрэ кыыс, толуу дьахтар, Эһиэхэ сүгүрүйэбин, Эһиги суоххут буоллар Поэт буолуо суох этим мин. И. Гоголев
Ийэ... Ити тылга бэринэ, сүгүрүйэ, Ыллаан, күнү көрбүппүт. И. Федосеев
Баабыр, өбүгэлэр үгэстэригэр сүгүрүйэр иэһин боруостаабыт киһи быһыытынан, омуһах диэки аргыый, ол эрээри чиҥ-чиҥник хардыылаабытынан барда. Н. Заболоцкай
△ Ханнык эмэ таҥараны эбэтэр туох эмэ үрдүкү күүһү итэҕэй, таҥара курдук ытыктаа. ☉ Почитать что-л. как божество, веровать
Киһи айылҕа сокуоннарын билбэтиттэн сылтаан, туох эрэ үрдүгү булан, онуоха сүгүрүйэ сатыыра. Н. Лугинов
Кырдьаҕастар бары даҕаны сиргэ-уокка наһаа сүгүрүйэллэрэ итиэннэ биһигини сүгүрүйэр буоларбытыгар уһуйаллара. И. Сосин
Саха өбүгэлэрэ чопчу ханнык маска сүгүрүйбүттэрэ буолуой диэн боппуруос үөскүүр. «Чолбон»
3. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ оҥороругар көрдөс-ааттас. ☉ Просить, упрашивать кого-л. о чём-л.
Бары үөрүүнэн хотойу Баһылыгынан талбыттар, «Сөрүүн сири бул!» — диэн Сүгүрүйэ турбуттар. С. Васильев
«Чэ, кэлэн, хоноһолор, аһааҥ», — диэн Дыгын бэйэтинэн сүгүрүйбүт. Эрилик Эристиин
Улуус тойотторо туох дииллэр, сүгүрүйэн көрүөм. Сарсыҥҥы мунньахха тахсан, Куһаҕан Ньукулай уолун самнараллара сөп этэ. М. Доҕордуурап
♦ Сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн <хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан> эрэбин көр сүһүөх
Эйиэхэ сүһүөхтээх бэйэбит сүгүрүйэ, хоолдьуктаах бэйэбит хоҥкуйа турабыт. Ньургун Боотур
Көрдөһөн сүһүөхтээх бэйэлэрэ сүгүрүйэ тураллар. Амма Аччыгыйа
Үтүө булкунан үтэлээбиккэр хоолдьуктаах бэйэм хоҥкуйан, сүһүөхтээх бэйэм сүгүрүйэн тураммын ахтаах арыынан аһатан эрэбин! И. Семёнов
<Үс бараа хара> күлүгэр сүгүрүй — <үс бараа хара> күлүгэр үҥк диэн курдук (көр күлүк). Күн өркөн ууһун Күүстээх оҕотугар, Үс бараа хара күлүккэр Үстэ сүгүрүйдэҕим буоллун. П. Ойуунускай
Илиибин түөспэр туттан Эн күлүккэр сүгүрүйэбин. И. Гоголев
Үрүҥ аанньалларым, сиэстэрэ кыргыттар, Эһиги үс күлүккүтүгэр сүгүрүйүөм, Эмп сыттаах дьикти дууһаҕытыгар. Н. Босиков
ср. тув. сөгүрүүр ‘поклониться, поклоняться (почитать)’, уйг. жүкүнмэк ‘становиться на колени, преклонить колени’