I
туохт.
1. Мэлииппэ ааҕан таҥараттан тугу эмэ көрдөс, ааттас. ☉ Обращаться с молитвой к Богу, к небесам, молиться
[Баһылай чааскылаах чэйин кириэстии охсон баран иһэр:] Бүгүн аанньа таҥарабыттан көрдөһөн үҥүмүнэбин, барым-барыта ыарыйда. А. Софронов
Бэйэтэ судаарыскай аҥаардаах киһи, таҥараҕа да үҥпэт, тойоту да ытыктаабат. Н. Неустроев
Билигин, улаатан, дьонун ааҕы кытта бииргэ таҥараҕа үҥэр, таҥараҕа тиксиһэр буолбута. Н. Якутскай
2. көсп. Кимиэхэ эмэ аһара сүгүрүй, таҥара курдук көр. ☉ Поклоняться кому-л., боготворить кого-что-л. [Бүөтүр:] Кинини букатын таҥара гынан үҥэрбит хаалбыт дии, туохха тиэрдэллэр. Амма Аччыгыйа
Санаан бүтэн бараммыт, Саарыыр диэни билбэппит, Ордук-хоһу арбаммаппыт, Ол-бу дьоҥҥо үҥпэппит. Күннүк Уурастыырап
Махтанабын үөрбүт-көппүт, Хомойбут да хонуктарбар, Арыт үҥпүт, арыт мөхпүт Мин таптаабыт хотуттарбар. С. Данилов
3. кэпс. Ким эмэ буруйун, итэҕэһин, ордук-хоһу туттуутун арыйар суругу сууттарга түһэр. ☉ Жаловаться, подавать жалобу на кого-л. в суд
[Ньукулай:] Арай мин сонунум диэн аҕам оҕонньор миигин үҥэн нэһилиэги иирдэн эрэр, бүгүн дьүүллүүр күннэрэ. А. Софронов
[Саха:] Кырдьаҕас, түксү, солуута суоҕу баллыгыраама. Көр, бу киһи эйигин үҥэр. Н. Неустроев
[Бүөтүр:] Киһини, үҥэ сорунан баран, түбэһиннэрэрдии үҥэр куолу. Амма Аччыгыйа
♦ Атаҕар үҥк көр атах
Ытыгылаан «Эһэкээн», «Тыатааҕы» диэн ааттыыллара. Көрсөн баран, сөһүргэстээн Син атаҕар үҥпэттэрэ. И. Гоголев
Бодойбоҕо …… саахта үлэтигэр сылдьыбыта. Бу сылдьан өйө-санаата кубулуйбут курдук, баай атаҕар үҥэрэ уурайбыт. Эрилик Эристиин. Үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи — дьоһуннаах, бэрээдэктээх киһи, сиэри, сууту-сокуону билэр киһи. ☉ Законопослушный, добропорядочный человек
Ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук буолбатах, үҥэр таҥаралаах, үҥсэр сууттаах киһи буолуо. Үҥэр таҥара оҥоһун көр таҥара. [Бүөтүр:] Оттон нуучча омук тапталы бэрт үчүгэйдик өйдүүр, кинилэр тапталы таҥара оҥостон үҥэллэр. А. Софронов
Мин үйэм-сааһым тухары тапталы эрэ үҥэр таҥара оҥостуом. Н. Лугинов
Үҥэр таҥарата көр таҥара. Үҥэр таҥарата өһүргэннэ, Тойон таҥарата хоргутта, Айыы таҥарата абарда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Саха дьонун үҥэр таҥарата — үлэ. Хомус Уйбаан
ср. др.-тюрк. йүкүн, сөк ‘поклоняться, кланяться; преклонять колени, опускаться на колени’
II
туохт., түөлбэ. Кэйиэх курдук муоскун утары тоһуй (үксүгэр ынах туһунан этэргэ). ☉ Угрожающе выставлять свои рога, бодаться (обычно о корове). Бу ынах муоһун үҥэ сылдьааччы
♦ Үҥэр муос, тэбэр туйах — эрэллээх-итэҕэллээх, эппиэттээх сорудахтары толорор сытыы-хотуу киһи (баай, тойон бэйэтин тумус туттар кулутун туһунан этэр тыла). ☉ Надёжный, верный, преданный человек хозяина (так господин говорил о своём слуге)
Айан суолун арыйар, Аартыктары тэлэйэр, Үҥсэр сууттан ордук дуу Үҥэр муоска холобурдаах — Толук уол диэн ааттаах Тойон бухатыыр киһим дуу Уостардаахай сааларын Уҥалыыра тоҥолоҕор Туруорулуу дьэ туппут. С. Зверев

I 1) молиться, поклоняться; таҥараҕа үҥк = молиться богу; 2) перен. кланяться кому-л., молить, униженно просить кого-л.; атаҕар үҥк = просить, умолять кого-л. о чём-л.; 3) разг. жаловаться, подавать жалобу; суукка үҥэр он подал жалобу в суд.
II диал. угрожающе выставлять рога; бодать(ся) (обычно о корове); үҥэр муоһум , тэбэр туйаҕым погов. мой выставленные рога, лягающие копыта (т. е. мой верный помощник, сподвижник).