несов. 1. см. доверить; 2. кому--чему (верить, полагаться) итэҕэй, эрэн.

несов. 1. на что, с неопр. (рассчитывать) эрэн; надеяться на успех ситиһиигэ эрэн; 2. на кого-что (полагаться) эрэн, итэҕэй; я надеюсь на своего друга мин доҕорбор эрэнэбин.

1) верить во что-л., кому-чему-л.; кини тылын итэҕэйдим я поверил его словам; 2) полагаться на кого-л., доверять кому-л.; кини харчытын миэхэ итэҕэйдэ он доверил мне свой деньги; ср. эрэн =.

аат. Дьиэ, тутуу туруору эркинэ. ☉ Стена (вертикальная часть здания, помещения)
Хаартыскатын ылан оргууй, утуйа сытар ийэтин үрдүгэр илдьэн, истиэнэҕэ кунуопканан хатаабыта. Суорун Омоллоон
Сандаара оонньуур сааскы күннэр сылаас уотунан угуттуу аастахтарын аайы оскуола истиэнэтэ улам үрдээн истэ. М. Доҕордуурап
Бу маны көрө-көрө Бурхалей, тыа кыыла хаайыллыбытын курдук, хаайыы истиэнэтин өрүтэ тарбыалаһан кэрийэн кэлэ-кэлэ, түннүгэр нөрүс гына түһүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
♦ Истиэнэ курдук (тэҥэ) эрэллээх - ханнык да балаһыанньаҕа түһэн биэрбэт, киһи чахчы эрэнэр (киһитэ, доҕоро). ☉ Надежный, верный, готовый идти в огонь и воду за кого-л. (человек, друг, товарищ)
Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
Ханныктарын да иһин - түһэн биэрбэт, истиэнэ курдук эрэллээх дьон. «ХС». Истиэнэ курдук эрэн - дьиҥнээхтик, туох да мунааҕа суох эрэн. ☉ соотв. надеяться (полагаться) как на каменную стену (на кого-что-л.)
Төрөөбүт дойдубар Чахчы төннүөм диэн …… Кини бэйэлээҕи Истиэнэ курдук эрэнним, Эрэх-турах сананным. Саха фольк. Дьаакыпка истиэнэ курдук эрэммитэ. А. Софронов
Истиэнэ курдук эрэммит аттара Чылбыан куоттаран кэлбитин көрөөт, сорох талбалар иккис сүүрдүүгэ сылдьыбакка, ат сыарҕатыгар олоро-олоро дьиэлэрин диэки тэбилиннэрбиттэрэ. «ХС»
◊ Истиэнэ хаһыата көр хаһыат
Нэһилиэк мунньахтыыр дьиэтигэр саҥа истиэнэ хаһыата баар буола охсубут. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ хаһыата тахсыбыт. Ол ону аахтыбыт биһиги. Күннүк Уурастыырап
Истиэнэ хаһыата эмиэ ити тылынан [английскайдыы] таһаарыллар. «ЭК»
Истиэнэ чаһыта көр чаһы. Орто ыал сэбэ-сэбиргэлэ. Нуучча оһоҕо, остуол, кырабаат, былыргы истиэнэ чаһыта. А. Софронов
Прокопий Сергеевич истиэнэ чаһытын диэки көрөн ылбытын билбэккэ хаалла. Н. Заболоцкай
Сарсыарда аҕыс чаас буолбутун тыллаан, истиэнэ чаһыта лыҥкынаата. М. Доҕордуурап

I
туохт. Эрэбиллээх буол, итэҕэй. ☉ Надеяться на кого-что-л., верить
Эрэнэрим бэрдиттэн Эрдэ кэмтэн этиэх буолбут, Истиҥ хаһаас санаабын Ити кэпсии иһэбин. Күннүк Уурастыырап
Эрэн илиим эрчимигэр, Эрэн сүрэҕим төлөнүгэр, Эрэн санаам сайылыгар. С. Данилов
Тэһийбэт тэһииккиир киэһэҕэр Кэтэһээр, миигин кэтэһээр, Эйиэхэ түүлгэр кэлэрбэр Эрэнээр, миигин эрэнээр. В. Потапова
♦ Эркин курдук эрэн көр эркин
Сүөдэр Сүөдэрэбис, кэбис, кэбис, Эркин курдук эрэнэн кэлбитим. П. Тобуруокап
Ааһыннарбын эрэ кыайыам диэн эркин курдук эрэнэрэ. Күннүк Уурастыырап
Истиэнэ курдук эрэн көр истиэнэ. Дьаакыпка Истиэнэ курдук эрэммитэ. А. Софронов
ср. др.-тюрк. ишэн ‘полагаться, доверяться’, хак. изен ‘надеяться на когочто-л., верить кому-чему-л.’
II
эрээри I диэн курдук
Хараҕа суох эрэн син көрөр курдуктар, Истэллэр кулгааҕа суох эрэн. С. Тарасов
Улахан дьон эрэн оҕолуу тыллааххыт. П. Тобуруокап
Ол эрэн кимиэхэ нааданый бу сытар тус бэйэм эрэйим. Д. Васильев
III
эр диэн көмө туохтууртан сыһыат туохтуур. ☉ Деепричастная форма от служебного глагола эр
Ол олорон эрэн аттыгар арай күтэр баарын көрбүт. Суорун Омоллоон
Сытан эрэн халбаһы сиир. А. Фёдоров
Сытан эрэн, синиэлбин кэттим, курданным. Т. Сметанин

туохт.
1. Эппиттэрин, кэпсээбиттэрин кырдьыктан, чахчы буолбутун курдук санаа. ☉ Принимать за правду, за истину что-л. увиденное или услышанное, верить
Уон алта саастаахпын диэбитин итэҕэйэн, Кыһыл Аармыйата кэккэтигэр ылбыта. Софр. Данилов
[Ньургуһун Ньукулай:] Омук омуктан табаар арааһын аҕалан тоҕо тардан биэриэм диир, ону барытын итэҕэйэллэр. Күндэ
2. Кимиэхэ, туохха эмэ бигэтик эрэн. ☉ Быть убежденным в чем-л., уверенным в ком-л., верить
Сүөдэр, мин эйигин бэркэ таптыыр, итэҕэйэр уолум этиҥ. Н. Неустроев
[Марина:] Эйигин бэйэҕин көрдөхпүнэ, эрэйбин, кыбыстыбыппын төрүт умнан кэбиһэбин, сүрдээхтик итэҕэйэбин, албыннаабат дии саныыбын. П. Ойуунускай
Итэҕэй - туолуоҕа ырабыт, Мин сиэним, эн ону итэҕэй. С. Данилов
[Дуня:] Итэҕэйэбин: эн хайаан даҕаны сорудаҕы толорон кэлиэҥ! С. Ефремов
3. Туох эмэ улахан суолталааҕы, ыарахан сыаналааҕы (хол., харчыны) эрэнэн туран кимиэхэ эмэ туттар, биэр. ☉ Полагаться на кого-что-л., доверять кому-л., верить
Кини харчытын итэҕэйдэ.  Баранаак баара, былырыын отут солкуобайдааҕы иэс көрдөөбүппүн итэҕэйбэтэҕэ. М. Доҕордуурап
[Ньукулай оҕонньор:] Босхо диэбэппин, булан төлүөм, иэс итэҕэйиҥ диибин. Күндэ
Табаары иэс итэҕэйэн (кирэдииккэ) атыылааһыҥҥа туспа быраабыла баар. СГПТ
4. Көрөн, кэпсэтэн чахчытын бил. ☉ Убедиться в чем-л. воочию, в личной беседе, поверить
[Сынаҕы Баай:] Эйигин тыллыын-өстүүн ураты киһи Үөскээн эрэр диэн аартык аайы Айдааран кэпсэтэллэр, ону бэйэм Илэ кэпсэтэн итэҕэйээри кэллим. И. Гоголев
Дьон ууга түспүттэрин букатын да сымыйаргыах киһи, таҥастара илийбитэ бэрдиттэн итэҕэйдэ. Н. Заболоцкай
Дьон, уол тугу гынарын көрөн итэҕэйээри, саһан тиийэн ыраахтан дьоно хайдах быһыылаахтык олороллорун сирэй бэйэтинэн көрөн итэҕэйэргэ сорунна. Л. Толстой (тылб.)
5. Таҥараны, абааһыны, иччини баар дии санаа. ☉ Быть убежденным в существовании бога, злого духа и т. д., верить
Урут итэҕэйэр баар эрдэҕинэ: «Тыый! Саҥарсымаҥ, ааттаамаҥ, айыы абааһы буолбут тойон», - диэн сытар сиринээҕэр буолуох, аатын да ааттаппат, кэпсээбэт буолаллара. Саха фольк. «Таҥараны итэҕэйэҕин дуо?» - диэн аккыырай ыйытта. П. Ойуунускай
Абааһыны, айыыны, Иччилэри итэҕэйэр - Иэдэйбит да дьоҥҥут! - диэн Үөрэхтэммит, сайдыбыт, Үксү билбит-көрбүт киһи - Кыыспыт Ымыы мөҕүө диэн, Кыраҕыйа саныыра. Күннүк Уурастыырап
Тукаам, эн миигин ойууну итэҕэйэр эбит диэн киртитэ сылдьыма. Н. Заболоцкай
п.-монг. итеге

туохт.
1. Илиигинэн туохтан эмэ өйөн. ☉ Опереться руками на что-л. Семён Васильевич олорор остуолун сирэйиттэн ыараханнык тайанан түөһүллэн турда. Н. Лугинов
Илистибит кырдьаҕас киһи икки ньилбэгиттэн ыараханнык тайанан, аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Туохха эмэ тирэн. ☉ Упереться во что-л. Айылҕа утаҕын ханнаран Ардахпыт ах баран уурайда, Саҕахтан саҕахха тайанан Халлааҥҥа өҥ кустук алаарда. Күннүк Уурастыырап
Эргэ курусаала аар-баҕах баҕаналарынан быһаҕастарыгар диэри сиргэ батары тайанан багдаллан турар эбит ээ! Н. Лугинов
Куурай, чачайа-чачайа, мээнэ далбаатанан булумахтана сылдьан, атаҕа сири билэн, туох эрэ ньылбырхайдарга тайанан өрө тарбачыспыта. П. Аввакумов
3. көсп. Ыардык дьай, содуллаах буол (хол., киһи олоҕор ыар моһол туһунан). ☉ Действовать угнетающе, лечь тяжёлым грузом на кого-л. (обычно о невзгодах, лишениях)
Сыллар да сыллар! Ыар сыллар Ынчыктата, ардыгар Ыардык тайанан аастылар Кини сааһырбыт санныгар. С. Данилов
Күүс-сэниэ эһиннэ… Муҥум-сорум Көхсүбэр ыараханнык тайанна. И. Егоров
Дьулааннаах күннэр санныбытыгар Ынырыктык тайаммыттара, Улуу сэрии ыган кэлбитигэр Оҕо дьон саллаат буолбуттара. И. Эртюков
Сэрии чымаан сыллара кини [кыысчаан] дьарамай санныгар ыардык тайанан ааспыттар быһыылаах. Айталын
♦ Кэдэрги тайан — байан-тайан дьону аанньа ахтыбат буол, киэбир, улахамсый. ☉ Имея высокое положение, богатство, вести себя надменно и отвратить от себя людей
Икки аҥыы кэдэрги тайаммыттара сүрэ бэрт. Күтүрдэр, дьонсэргэ сиилиэ-одуулуо да диэн кыбыстыбаттар. И. Семёнов
[Үс быраатым] кинээстэр кэдэрги тайаммыттарын кэҕиннэриэх биһиги баарбыт диэн турбуттарыгар, сиртэн-халлаантан ыйаахтаах дьону утардахтара диэн сэмэлиирим. Эрилик Эристиин
◊ Таба тайан — туох эрэ наадалааҕы чопчу булан ыл; сөптөөх суолу тал; баартаах, сорсуннаах, табыллымтыа буол (хол., булка). ☉ Удачно находить что-л. необходимое; находить единственно правильное решение; быть удачливым, фартовым (напр., на охоте)
[Таптыыр соҕотох идэҕин тыһыынчанан араас идэттэн] сыыһа түстэххинэ олоҕуҥ устата кэмсиниэҥ-хомурунуоҥ, таба тайаннаххына үйэҥ тухары дьоллоох буолуоҥ. Е. Неймохов
Дьоллоох уол оҕо эбиккин, дьолгор таба тайаммыккын, Суордаайаптары тутус, ытыгылаа. В. Протодьяконов
Таба тайанан бардаҕына, мантан балтараа көс сир буолуохтааҕа. М. Доҕордуурап
Тайалҕаннаах тайҕам булдун Таба тайанан сылдьарга, Өрүүтүн илии тутуурдаах, Өттүк харалаах буоларга. Баал Хабырыыс
Тайҕа баһын тайан көр тайҕа. Тэрэнтэйдээх Балааҕыйа ити курдук тайҕа баһын тайанар, өтөхтөрүттэн үүрүллэр ыар дьылҕаламмыттара. Л. Попов
Тайҕа баһын тайаммытым, Үрэх баһын өҥөйбүтүм; Хайыһарынан хаампытым, Туркунан сүүрпүтүм. Л. Попов
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтонсэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт баҕайыбын. И. Федосеев
ср. др.-тюрк., тюрк. тайан ‘опираться, прислоняться, облокачиваться; полагаться, доверяться’