несов. разг. (надеяться на что-л.) эрэн, күүт.

несов. 1. см. рассчитать; 2. на кого-что и с неопр. (надеяться) суоттан, эрэн; рассчитывать на друзей доҕотторгор суоттан; 3. (иметь намерение) суоттаа, санаа.

надеяться, возлагать надежды; эйиэхэ эрэнэбин я надеюсь на тебя; ыстаа-быккын эрэнимэ, ыйыстыбыккын эрэн йогов, на сжёванное не надейся, надейся на проглоченное.

стена || стенной, настенный; таас истиэнэ каменная стена; истиэнэ түһэрии закладка стен; истиэнэ чаһыта настенные часы; истиэнэ курдук эрэн = надеяться на кого-л., как на (каменную) стену.

ж. 1. хайа, үрдүк сыыр; вдали виднелись горы ыраах хайалар көстөллөрө; 2. горы мн. (гористая местность) хайа; люди гор хайа дьоно; 3. (множество) хайа саҕа, баһаам элбэх; горы книг баһаам кинигэ; # идти в гору өрө таҕыс, өрө тахсан ис (олоххо, үлэҕэ); идти под гору таҥнары бар; гора с плеч свалилась санныбыттан хайа халбарыйбытын курдук, сүгэһэр түспүтүн курдук (туохтан эмэ босхолонуу); не за горами хайа нөҥүө буолбатах (сотору буолуо, чуга- һаата); стоять горой за кого-что-л. күөҥҥүнэн көмүскээ (кими-тугу эмэ туох бааргынан квмускээ); надеяться как на каменную гору таас хайа кэриэтэ эрэн; пир горой бала малааһын.

1. суоттаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Кини ахсаанын [дифференциальнай оонньуулар түөрүйэлэрин] уонча сыллааҕыта Америка учуонайа туруорбута, билиҥҥэ диэри суоттана илик. Н. Лугинов
   Өр эрэйдээн баран дьэ Суоттаммыт садаачалыы Үөрэх уон сыла бүттэ, Онус кылаас, бырастыы! «ХС»
2. Кыаллыа, табыллыа диэн санаан эрэн, туохха эмэ санан. ☉ Надеяться, рассчитывать на кого-что-л.
   Уораан: «Нам-нум буолан баран, атым сураҕынсадьыгын истэ улуус киинигэр киириэм», — диэн суоттана сылдьыбыта. И. Федосеев
   Кини саньытаарынай чаас ситэн кэлиэ диэн суоттаммыта, хата ким да суох. А. Данилов
   Куоракка сатыы тиийиэм диэн суоттанан иһэр кырдьаҕас буолуохтааххын. И. Сосин
   Быйыл саас …… өссө киэҥ сири бараналыырга суоттаналлар. Ходуһа х.

I
туохт. Эрэбиллээх буол, итэҕэй. ☉ Надеяться на кого-что-л., верить
Эрэнэрим бэрдиттэн Эрдэ кэмтэн этиэх буолбут, Истиҥ хаһаас санаабын Ити кэпсии иһэбин. Күннүк Уурастыырап
Эрэн илиим эрчимигэр, Эрэн сүрэҕим төлөнүгэр, Эрэн санаам сайылыгар. С. Данилов
Тэһийбэт тэһииккиир киэһэҕэр Кэтэһээр, миигин кэтэһээр, Эйиэхэ түүлгэр кэлэрбэр Эрэнээр, миигин эрэнээр. В. Потапова
♦ Эркин курдук эрэн көр эркин
Сүөдэр Сүөдэрэбис, кэбис, кэбис, Эркин курдук эрэнэн кэлбитим. П. Тобуруокап
Ааһыннарбын эрэ кыайыам диэн эркин курдук эрэнэрэ. Күннүк Уурастыырап
Истиэнэ курдук эрэн көр истиэнэ. Дьаакыпка Истиэнэ курдук эрэммитэ. А. Софронов
ср. др.-тюрк. ишэн ‘полагаться, доверяться’, хак. изен ‘надеяться на когочто-л., верить кому-чему-л.’
II
эрээри I диэн курдук
Хараҕа суох эрэн син көрөр курдуктар, Истэллэр кулгааҕа суох эрэн. С. Тарасов
Улахан дьон эрэн оҕолуу тыллааххыт. П. Тобуруокап
Ол эрэн кимиэхэ нааданый бу сытар тус бэйэм эрэйим. Д. Васильев
III
эр диэн көмө туохтууртан сыһыат туохтуур. ☉ Деепричастная форма от служебного глагола эр
Ол олорон эрэн аттыгар арай күтэр баарын көрбүт. Суорун Омоллоон
Сытан эрэн халбаһы сиир. А. Фёдоров
Сытан эрэн, синиэлбин кэттим, курданным. Т. Сметанин

1. аат. Кимиэхэ эмэ өстүйбүт киһи, кимниин эрэ өстөспүт киһи. ☉ Тот, кто находится в состоянии вражды с кем-л. [Боккуо:] Маннык олоҕу таҥара өстөөххө да биэрбэтин. А. Софронов
   Ол биэлсэр баайдарга өлөр өстөөх киһи үһү. Амма Аччыгыйа
2. Кимнээҕи эрэ утары сэриилэһэ сылдьар киһи, сэрииһиттэр. ☉ Военный противник, неприятель, враг
   Лесневскай генерал, атын сиртэн өстөөхтөр кэлбэттэригэр эрэнэн, дэриэбинэ таһыгар харабылы күүһүрпэтэх эбит. Эрилик Эристиин
   Биһиги өһөгөйдөөх өстөөхтөн дойдубутун ыраастаан, кыырыктаах кыргыһыынан суолбутун солонон, иннибит диэки бардар баран испиппит. А. Бэрияк
   ♦ Өстөөх арҕаҕа — өстөөх ордуута, саһар сирэ. ☉ Логово врага (букв. вражеская берлога)
   Ити өстөөх арҕаҕын саамай хабайар-хаба ортотугар буолбут көрсүһүү этэ. П. Филиппов. Өстөөх саас — киһи мөлтөөн ылар сааһа (бу сааһы харыстанан аһардахха кырдьыаххар диэри олоруоххун сөп). ☉ Критический возраст, когда организм, перестраиваясь, оказывается уязвимым для множества факторов (проскочив его, можно надеяться на долгую жизнь). Киһи сааһын ортото — өстөөх саас

аат.
1. Туох эмэ тас быһыыта-таһаата, тас көстүүтэ. ☉ Внешний вид, облик чего-л.
Кинилэр тыйыс санааны ылыммыттара тас да бодолоруттан биллэр этэ. Л. Попов
Үтүө-кэрэ сэбэрэлээх, толуу-толомон бодолоох киһини ким барыта кэрэхсиир. «Кыым»
[Кунанбай] уордаах бодото дьэбин уоспут. Эрилик Эристиин
2. кэпс. Киһи майгыта-сигилитэ. ☉ Характер, нрав человека
Киһи бодотун сүтэрбит киһи. «ХС»
Бу биһиги атыыһыт, баай кинээспит бодото. М. Доҕордуурап. Тэҥн. дьүһүн
ср. тюрк. бод, бос, бой ‘тело’
♦ Бэйэ бодоҕун билин — бэйэҥ күүскүн, кыаххын билин. ☉ Надеяться только на себя
Бэйэ бодоҕун билинэн киирис. Тустууга бэйэ бодоҕун билинэн киирис. Бэйэ бодоҕун киллэр көр бэйэ. Оһуокайга аатын эрэ нукулдьуһан иһэр дьон бэйэ бодолорун киллэринэ охсон, түһүлгэлэрэ холку-наҕыл бэйэлээхтик хотолдьуйа долгуйан барда. С. Федотов
Поэт, үлэһит киһи бэйэ бодотун киллэринэр. Эрчимэн
Бэйэ бодоҕун тардын көр бэйэ. Бэйэ бодону тардынан, сэрэхтээхтик да буоллар сыыдамнык туттарга тиийэҕин. «ХС»
Бэйэ бодоҕун тардын, киэп киэлигин киллэр. Ньургун Боотур
Ийэккэ, бэйэ бодоҕун тардын — тойонуҥ Быыпсай обургу кэллэ... Суорун Омоллоон
Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ көр бэйэ. Эр киһи бэйэ бодотун түһэн биэрэрэ сүрүкэтэ бэрт буоллаҕа. Н. Заболоцкай

аат. Дьиэ, тутуу туруору эркинэ. ☉ Стена (вертикальная часть здания, помещения)
Хаартыскатын ылан оргууй, утуйа сытар ийэтин үрдүгэр илдьэн, истиэнэҕэ кунуопканан хатаабыта. Суорун Омоллоон
Сандаара оонньуур сааскы күннэр сылаас уотунан угуттуу аастахтарын аайы оскуола истиэнэтэ улам үрдээн истэ. М. Доҕордуурап
Бу маны көрө-көрө Бурхалей, тыа кыыла хаайыллыбытын курдук, хаайыы истиэнэтин өрүтэ тарбыалаһан кэрийэн кэлэ-кэлэ, түннүгэр нөрүс гына түһүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
♦ Истиэнэ курдук (тэҥэ) эрэллээх - ханнык да балаһыанньаҕа түһэн биэрбэт, киһи чахчы эрэнэр (киһитэ, доҕоро). ☉ Надежный, верный, готовый идти в огонь и воду за кого-л. (человек, друг, товарищ)
Истиэнэ тэҥэ эрэллээх Истиҥ доҕор буолар дьиҥнээх. Баал Хабырыыс
Ханныктарын да иһин - түһэн биэрбэт, истиэнэ курдук эрэллээх дьон. «ХС». Истиэнэ курдук эрэн - дьиҥнээхтик, туох да мунааҕа суох эрэн. ☉ соотв. надеяться (полагаться) как на каменную стену (на кого-что-л.)
Төрөөбүт дойдубар Чахчы төннүөм диэн …… Кини бэйэлээҕи Истиэнэ курдук эрэнним, Эрэх-турах сананным. Саха фольк. Дьаакыпка истиэнэ курдук эрэммитэ. А. Софронов
Истиэнэ курдук эрэммит аттара Чылбыан куоттаран кэлбитин көрөөт, сорох талбалар иккис сүүрдүүгэ сылдьыбакка, ат сыарҕатыгар олоро-олоро дьиэлэрин диэки тэбилиннэрбиттэрэ. «ХС»
◊ Истиэнэ хаһыата көр хаһыат
Нэһилиэк мунньахтыыр дьиэтигэр саҥа истиэнэ хаһыата баар буола охсубут. Амма Аччыгыйа
Истиэнэ хаһыата тахсыбыт. Ол ону аахтыбыт биһиги. Күннүк Уурастыырап
Истиэнэ хаһыата эмиэ ити тылынан [английскайдыы] таһаарыллар. «ЭК»
Истиэнэ чаһыта көр чаһы. Орто ыал сэбэ-сэбиргэлэ. Нуучча оһоҕо, остуол, кырабаат, былыргы истиэнэ чаһыта. А. Софронов
Прокопий Сергеевич истиэнэ чаһытын диэки көрөн ылбытын билбэккэ хаалла. Н. Заболоцкай
Сарсыарда аҕыс чаас буолбутун тыллаан, истиэнэ чаһыта лыҥкынаата. М. Доҕордуурап