I половодье, наводнение, паводок, разлив; сааскы угут весеннее половодье.
II припарка.

половодье, разлив; наводнение; сааскы халаан уута весенний разлив; сааскы халаан весеннее половодье.

м. 1. кутуу, кутаттааһын; разлив вина арыгыны кутуу; 2. угуттааһын, халааннааһын; разлив реки өрүс угуттааһына; З. (половодье) халаан, халааннааһын.

весенний, вешний; сааскы кэм весенняя пора, вешняя пора; сааскы ыһыы весенний сев; сааскы халаан уута весеннее половодье, вешние воды.

сов. 1. (о массе воды) төттөрү эҕи-рис гын; половодье схлынуло халаан уута төттөрү зҕирис гынна; 2. перен. (о множестве людей) суй гынан хаал; пассажиры схлынули с пристани пассажирдар пристантан суй гынан хааллылар; 3. перен. (о состоянии, чувстве) мэлис гын; страх схлынул куттаммытым мэлис гынна.

кыбыт диэнтэн хай
аата. Мөчөкө-мөчөкө хаардар ити лабаалар ыыраахтарыгар кыбытыы буолан хаалаахтаабыттар. С. Федотов
Сиэрэй кыбытыы хаймыылаах, хара күндү сукуна тастаах сонноох. С. Курилов (тылб.)
◊ Кыбытыы уу — өрүскэ сааскы халаан уонна сайыҥҥы буордаах уу икки ардыгар кэлэр уу. ☉ Половодье в реках в период между весенним разливом и летним паводком
Көмүөл мууһун саҕана угуттаабатаҕына, сайын кыбытыы уу, буордаах уу халаана ходуһаны-мэччирэҥи сиигирдээччи. Сэмээр Баһылай
Быйыл мууһун көтөхпүтүн кэнниттэн кыбытыы уута балачча улахан сурахтааҕа. «Кыым»

туохт.
1. Улаханнык долгуйан сүпсүгүр, уолуһуй, ыксаа. ☉ Быть в большом смятении, тревоге, расстройстве
Кэнники диэкинэн дьиэ кэргэнин аймаммыт-саймаммыт олоҕо улам орун-оннугар түһэн испитэ. М. Доҕордуурап
Ытаан-соҥоон, айманан-сайманан, дьон модун сүүрүк курдук, таһырдьа тоҕо анньан таҕыстылар. Э. Войнич (тылб.)
2. Айдаар, күүгүнээ. ☉ Шуметь, поднимать шум
Чуораан чылыгырыы түстэ. Оҕолор айманан-сайманан сырсан киирдилэр, анал миэстэлэригэр олортоон кэбистилэр. Ф. Софронов
3. көсп. Дьалкылын, булкулун, кутулун (хол., өрүс, халаан уутун туһунан). ☉ Переливаться, бурлить, расплескиваться (напр., о половодье)
Аҥхараат-хаҥхараат сирдэрбэр, Айманан-сайманан тураахтаан, Дьигискэн силистэн түлүннэ [халаан уута]. П. Ойуунускай

аат. Саас муус барарыгар өрүс, үрэх уута хаатыттан тахсан халыйыыта, угуттааһына. ☉ Весеннее половодье, разлив; наводнение
Эҕэрдэлээ хайаан да Өлүөнэҥ халаанынан, Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Түһэр-ууллар хаардарбыт Халааннарын кытары Эн биһикки атаардыбыт Элбэх сыыдам сыллары. М. Ефимов
Дуолумаайы от үрэх халаанын кэмигэр тэнийэр, улаатар. А. Сыромятникова
◊ Халаан уута көр уу I
Быйылгы халаан уута килэһийэ тэлгэнэн, угуттаан-уйгулаан ааспыт сирэ бүтүннүү чуолкайдык туспа кэрэлэнэн турар. Амма Аччыгыйа
Халаан уута сорох сирдэринэн таһымнаан, симилэх тыа биир дэхси хаптайбыт, хатырыга, мутуга сулламмыт буолар. А. Фёдоров
Үрэх күөлэ, халаан уута киирэн, хата туолан, сүрдээҕин билгэйбит. В. Протодьяконов
ср. тув. калан ‘всемирный потоп’

1) выполняться, исполняться, осуществляться; биригэдьиир сорудаҕа туолла поручение бригадира выполнено; биэс сыллаах былаан ситиһиилээхтик туолла пятилетний план выполнен успешно; мин баҕам туолла моя мечта осуществилась; 2) прям., перен. наполняться; үрэхтэр сааскы ха-лаантан туолбуттар в весеннее половодье рёчки наполнились; хос иһэ ыалдьыттары-нан туолла комната наполнилась гостями; үбүгэр туолбут он пресытился своим богатством; иһэ (или айаҕа ) туолбат разг. нет предела его жадности; хараҕа туолбат жадный, ненасытный, ничем не удовлетворяющийся (букв. глаза его не наполняются); тохтубут туолбат погов. пролитое не восполняется (соотв. что с возу упало, то пропало); 3) исполняться, истекать (о времени, сроке); уолум алтатын туолла сыну моему исполнилось шесть лет; үйэҕин туол = дожить до глубокой старости; үтэһэтэ туолуо придёт час расплаты # аска туолан насытившись; туолбут ый полная луна.

I
аат. Өрүскэ түһэр үрэх төрдүн хочото; сэппэрээк үүммүт, үксүгэр уулаах, халааннаатаҕына өрүһү кытта силбэһэр сүлбэ, эбэтэр киэҥ аппа. ☉ Заросшее кустарником старое русло реки, соединяющееся с рекой в половодье; долина реки у устья
Уйбааскылаах сыыры таҥнары анньынан, икки от үрэх холбоһон түһэр киэҥ айааныгар соҕотохто элээрдэн киирдилэр. Айаан илиҥҥи өттө түптэлэс буруонан аҥаатта турар. Л. Попов
Хаарбыт бүтүн сыттаҕына, Хара самыыр намылыйда, Эмискэччи айаан, сүүрээн Эҥсэр уунан халыһыйда. А. Бэрияк
Табаҕа диэн баһаатаҕа биллибэт айааны солоон, сирин таҥастаан тыһыынча гектардаах биир кэлимсэ сонуогу оҥордулар. И. Данилов
△ Үрэхтэн ситимнээх тыа, талах быыһыгар сытар, тулата оттоох, манчаарылаах уһун синньигэс уу, көлүйэ. ☉ Длинный водоем в лесу, среди кустарников, заросший травой (связанный с рекой)
Хаҥас өттүлэригэр ыарҕалаах талах быыһыгар кирийэн, тулата саба үүммүт хойуу манчаарылаах айаан өҥө синньээн, Куонаан «Буускабын» өнчөҕүн курдук, кылбайан сытара көстөр. Н. Заболоцкай
Уомул курдук айааннарыгар, Уучах муоһа үрэхтэригэр Уйгулаах уунан халааннатан Уста сыт. Чэчир-68
ср. эвенк. аян ‘виска’
II
аат.
1. Дуорааннаах лаҥкынас хаһыы (оҕус, бургунас туһунан). ☉ Раскатистый, протяжный рев (напр., быка)
Аалыы көмүс муостаах Атыыр кунаным Ала бургунас аймаҕын Аймаан дьалкытан аймаһыппыт Айаан бөҕөнү түһэрбит, Айаатаан лаҥкынаппыт. С. Зверев
Атыыр оҕус айаанын Айаатаата биир муҥхаал, хагдаҥ эһэ часкыырын Часкыытаата биир муҥхаал. С. Данилов
Арыт оҕус буолан Айаан күүһүн тардар. Күннүк Уурастыырап
2. Улахан айдаан-куйдаан. ☉ Большой шум-гам
Бу дойду бары Чыычаахтара мустан, Ала таас хайа Үрүйэлэрэ устан, Үөрүүлээх айаан Үчүгэй дорҕоону, Дохсун самыырдыы, Тоҕо тартылар. С. Данилов
Өлөртөрбөтөх үтүөбүн төлөө диэбит буола-буолаҕын... Сааскар эн иэһиҥ айаана бараммат. Эрилик Эристиин