помогать, содействовать, оказывать помощь; үлэҕэ көмөлөс = помочь в работе; үбүнэн көмөлөс = оказать денежную помощь; бу эмп көмөлеспөт это лекарство не помогает.

I совм.-взаимн. от астаа =; кыысчаан ийэтигэр ас астаһар девочка помогает матери стряпать.
II возиться, шумно играть; оҕолор киэһэни быһа астастылар дети баловались весь вечер.

аат., эргэр. Былыр кэргэннии буолар дьон бэргэһэлэнэллэригэр көмө-ньыма буолар киһи (хол., уоллаах кыыс биһилэхтэрин атастаһыннарар, урууну тэрийэр). ☉ В старину: человек, оказывающий помощь брачующимся (напр., подносит молодым кольца, помогает в организации свадьбы), тысяцкий
Хайа, бу үөлээннээҕим Сүөдэр тыһыыскай аҕа буолаайаҥый? Н. Неустроев

аат.
1. Көмөнү, өҥөнү оҥоруу, көдьүүс. ☉ Польза, полезность
[Онтоон:] Үҥсэн да диэн туһаны булбатым. Күндэ
[Хамандыырдар] хоту дойдуга ыт көлө туһатын туһунан сэһэргэстилэр. Амма Аччыгыйа
Бу хатыҥ киһиэхэ үгүс туһаны биэрэр. Суорун Омоллоон
2
барыс II диэн курдук. Бэйэтин туһатын эрэ өйдүүр. ЯРС
Туһаны хаҥатан Тот буолар «дьолуттан» Дуол атын [Туспа күүс сааһыты угуйар]. Күннүк Уурастыырап
♦ Биир көмүс туһата суох көр кө- мүс II
«Бүгүҥҥү күнүм биир көмүс туһата суох бүттэҕэ», — дии-дии Бэстиинэп оҕонньор тахсан барда. С. Никифоров
◊ Туһаҕа киллэр — тугу эмэ тутан ситэрэн-хоторон бүтэр, үлэлэт (хол., олорор дьиэни). ☉ Вводить в строй что-л. (напр., жилой дом)
Ыстаансыйаны туһаҕа киллэрэри көҥүллүүр хамыыһыйа тахсан итэҕэһи-быһаҕаһы ыйбыта. Д. Таас
Биэс олорор дьиэни тутан туһаҕа киллэрбиттэрэ. «ХС». Туһаҕа таһаар — урут тыытыллыбатаҕы, туһаныллыбатаҕы баһылаа; соччо наадата да суоҕу чөлүгэр түһэр. ☉ Осваивать что-л., ранее не использованное; восстановить, вернуть к жизни что-л., пришедшее в негодность
Оһорбо сирдэри туһаҕа таһаараллар. «Ленин с.». Үчүгэй хаһаайка эргэ таҥаһы туһаҕа таһаарар. «ХС». Туһаҕа турбат — көдьүүһэ суох, туһалаабат. ☉ Бесполезный, непригодный
Куйуктаҕа ылларбыт таба тириитэ үксүгэр туһаҕа турбат. «Кыым». Туһа киһитэ (дьоно) кэпс. — дьонугар ханнык эмэ үлэҕэ кыра да буоллар көмөлөһөр, туһалыыр кыахтаммыт оҕо (хайҕаан, таптаан этии). ☉ Ребёнок, который помогает родителям в чём-л. (выражение похвалы)
Оҕолорум маладьыастар. Билиҥҥэттэн туһа дьоно буолан эрэллэр. П. Ойуунускай
Өйдүүбүн — Туһа киһитэ аатыран Толооҥҥо от мунньа барбыппын. С. Васильев. Туһа суох — таахсибиэ, халтай. ☉ Бесполезно, напрасно, зря
Дьонтон кистээн, таҥараттан эмиэ көрдөһө сатыыр да — туһа суох. Амма Аччыгыйа
Дьон тугу баҕарар туойуохтара. Ону барытын иһиллээн туһа суох. Н. Лугинов
Оҕону сиир абааһыны куттаары, эһэ баппаҕайын да ыйаатыбыт, сир-дойду иччитигэр салама да баайдыбыт. Туһа суох. И. Федосеев. Туһа тахсарын ааспыт — туһалаан бүппүт, аны туһата, көдьүүһэ суох буолбут. ☉ Стал бесполезным
[Дьиэлэрэ] туох да туһа тахсарын ааспыт. Эрилик Эристиин
ср. др.-тюрк. тусук, тусу ‘польза, выгода’, тув. дуза ‘услуга’, алт., тув. ту- за ‘польза, выгода, барыш’, бур. туһа ‘польза’

мест. 1) вопр. что (по отношению к человеку не употр.); итинэн тугу этээри гынаҕын ? что ты этим хочешь сказать? тугу аҕаллыҥ ? что ты принёс?; тугу баҕарар что угодно; тугу гыныамый ? а) что мне делать?, чем мне заняться?; б) что поделаешь, делать нечего; тугу гыныахха ? что делать?; тугу да эт что ни говори; тугу диэм баарай ! что и говорить!; что я могу сказать; тугуҥ ыалдьар ? что у тебя болит?; туохха тэһэ астараммын? и чего это я вдруг?, и зачем это я вдруг? (говорят, осуждая свой опрометчивый поступок); туохха тэһэ астараммын онно ыстаммытым буолуой ? и чего это я вдруг туда сунулся?; туох ааттааҕын өр буоллуҥ ? что ты так долго? (говорит тот, кто ждёт): туох баарынан всё, что есть; туох баарынан киниэхэ көмөлөһөр он помогает ему, чем может; туох күүһэ баарынан сүүрдэ он побежал изо всех сил; туохтан үөрэҕин ? чего ты радуешься?; до радости ли тут?; туох-туох диигин ?! что же это ты говоришь?!; как ты можешь так говорить!; туох туһугар ? ради чего?; туох харсай терять нечего; была не была; туоххунан истэҕин ? неодобр, чем ты слушаешь?; туох эрэлэй чего доброго; 2) неопр., употр. в сочет. с частицами эмэ , эрэ , да, даҕаны , ханнык : туох эрэ что-то; кини тугу эрэ кэпсиир он что-то рассказывает; ыраах туох эрэ хараарар вдали что-то чернеет; туох да (даҕаны ) ничего; ничто; кинини туох да тохтотуо суоҕа его ничто не остановит; туох да буолбатаҕын курдук как будто ничего и не случилось; как ни в чём не бывало; туох да буолтун иһин что бы ни случилось; туохха да уурбат он ни во что не ставит кого-что-л.; туохха да туһата суох ни к чему не годный; абсолютно бесполезный; мин тугум да ыалдьыбат у меня ничего не болит; туохтааҕар да күндү дороже всего, что есть (на свете); тугу да диэбит иһин что ни говори; туох эмэ что-нибудь; туохта эмэтэ аҕалыҥ дайте что-нибудь; туох ханнык а) ничего; туга ханныга биллибэт ничего определённого; б) что за...; туох ханнык дьоннорун билиэххэ надо узнать, что за люди; тугун баҕайытай неодобр, что же это такое; тугун баҕайытай , аныаха диэри утуйа сытарыҥ ! что же это такое, до сих пор спишь!; туох аатай что это, что это такое; туох аатай , тоҕо биһиги кинилэр оннуларыгар үлэлиибитий ? что это, почему мы за них работаем?; туох ааттаах что за; туох ааттаах үчүгэй уолай ! что за красивый парень!; туох баҕайытын выражает неодобрение, недоумение говорящего по поводу надоевшего явления; туох баҕайытын дьааһыйан хааллым ! и что за зевота на меня напала!; туох билиэй кто его знает, кто знает; туох билиэй , буолуо даҕаны кто его знает, может быть; туох буолуой ничего; туох буолуой , кини да бардын ээ ! ничего, пусть и он идёт!; туох үлүгэрэй выражает несогласие, возмущение говорящего: туох үлүгэрэй , биир киһиэхэ итиччэ үлэни сүктэрэллэр ! что это такое, как можно навалить на одного человека такую работу!; туох ханнык иннинэ прежде всего; кини , туох ханнык иннинэ , гөрөппүттэригэр сылдьыбыта он прежде всего навестил родных.

1. аат. Туох эмэ быыһа, ардайа. ☉ Пространство, промежуток между чем-л.
   Мастар бөдөҥөөн, арыттара кэҥээн, мэһэйэ суох буолбут суол эмискэ уһуннук аллара түһэн куугунаан барда. П. Аввакумов
   Сотору тыа чугаһаан арыттара арыллан истэ. А. Федоров. Бу курдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, Оннооҕор сыһыы ортотугар Сыыс от кыбыллан тахсааччы, Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев
   др.-тюрк. ара
2. көмө аат суолт. Ортотугар, быыһыгар (үксүн икки диэн ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Между чем-л. (чаще употр. с числ. икки). Куорат уонна Табаҕа ардыгар
   □ Онон бу Убсанур икки Байкал икки ардыларыгар айылҕаттан бэрт тосту-туора туспалар баалларын ырытан көрө сатыыллара. Эрилик Эристиин
   Киһини быыһыыр омунугар кини икки ардыларыгар ыстанан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. сыһ. суолт. Сороҕор, сорох ардыгар, хаһан эмэ. ☉ Иногда, изредка, временами
   Кини [өс хоһооно] дьүөрэлии тылынан оҥоһуллар, үксүгэр аллитерациялаах буолар, арыт рифмалаах да буолар. Саха фольк. Биһиги арыт мэнигилээн Вера Дмитриевнаны ыксатарбыт буолан баран, таптыыр этибит. Амма Аччыгыйа
   Арыт ардах, хаар түһэр кэмигэр киһи кыраныыссаҕа кыайан дабайбат түбэлтэлэрэ тахсаллара. Н. Якутскай
4. сыһ. ситим т. суолт. Чахчылары солбуйар түгэннэри, көстүүлэри бэлиэтиир этии биир уустаах чилиэннэрин, этиилэри кэккэлэччи ааҕан уонна араартаан холбооһуҥҥа туттуллар. ☉ Употребляется для разделительно-перечислительного соединения однородных членов предложения, предложений при перечислении чередующихся фактов и явлений (то..
   то). Тыал арыт хотуттан, арыт арҕааттан үрэр. Н. Габышев
   Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
   Арыт олус бэһиэлэй, Арыт олус көрсүө буолар, Арыт чобуо, Арыт сэмэй, Кимин билэр күчүмэҕэй. И. Гоголев
   Арыт сүтэ-сүтэ, арыт көстө-көстө, тииҥ мастан маска, лабааттан лабааҕа ыстаҥалаан испитэ. В. Гаврильева
   ♦ Ардылара (арда) атар — 1) биир санаалаах буолуулара, эйэлэрэ бүтэр (үксүн арахсан эрэр кэргэнниилэр тустарынан). ☉ Они перестали жить в мире и согласии (обычно о жизни супругов, которые разводятся — букв. расстояние между ними увеличивается)
   Чэ, иирсибэтэх да буолуҥ. Оччоҕо хаһааҥҥыттан ардыгыт атан барбытай? Софр. Данилов
   Аны ардылара атта да атан иһиэ турдаҕа, эрдэ билбит буоллар, киһи эйэлэһиннэрэн көрүөх этэ да. Н. Лугинов
   Ол күнтэн ыла Надя биһикки ардыбыт атан барбыта. Софр. Данилов; 2) туохха эмэ үөрэнии, тугу эмэни баһылааһын атахтанар, харгыстанар. ☉ Задерживается освоение какого-л. ремесла, замедляется овладение какими-л. знаниями
   Онуоха эбии Васька тыраахтарга үлэлээбэтэҕэ өр буолан, арда атан, бастаан утаа дух-дах туттара. В. Яковлев
   «Холкуоска баран икки сыл үлэлиигин, аармыйаҕа бараҕын, — ийэм хомойбуттуу саҥарбыта. — Оччоҕо дьэ ардыҥ атар дии». Далан
   Дьэ, ол иһин [мөлтөх үөрэнээччилэрэ ыйытыллыбакка] күнтэн күн ахсын кинилэр орто сайдыылара бытаарар, ардылара атар. «Кыым». Быысарыт булар — 1) сыыһа-халты туттар. ☉ Ускользать, увиливать (от наказания, ответственности — букв. находит щель, отверстие). Кини баччааҥҥа диэри быысарыт булан буруйдаммакка сырытта
   □ Ол гынан баран, хайдах эрэ быысарыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк; 2) бириэмэ чорботунар, ордорунар, сололонор. ☉ Находит, выкраивает свободное время. Сеня хаһан баҕарар быыс-арыт булан кэниспиэгин ситэрбит буолар
   □ [Галина Васильевна] икки кыра оҕо көрүүтүнистиитин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөн курдук быысарыт булан, араас общественнай үлэлэргэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС». Быыс-арыт бэрдэрэр — сөптөөх түгэни биэрэр, булларар. ☉ Позволяет, помогает выбрать подходящий, удобный момент
   Баара буоллар эһэни аралдьытан, охсуһуннаран кэм ыттарар быыс-арыт бэрдэриэ этэ. «ХС». Быыһа-арда (биллибэт) суох — быыстала суох, тохтоло суох, кэлимсэ. ☉ Сплошной, беспрерывный (букв. без щели-отверстия). Хомоҕо быыһа-арда суох муус симиллибит
   □ Саа тыаһа букатын бу тиийэн кэллэ, дьиэ таһыгар айдаан, быыһа-арда биллибэт саҥа-иҥэ тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
   Бүтүн сыһыы-толоон туманын анныттан элбэх сыарҕа тыастара куугунаан туох да быыһа-арда суох биир кэлимсэ куугун-хааҕын буолан иһилиннэ. Эрилик Эристиин
   Икки саары икки ардынан көр икки. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн, сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ. И. Федосеев
   Петухов үрээнньик урукку куорма таҥаһын какаардата суох кэппит, Сараапап атыыһыт эмиэ икки саары икки ардынан таҥныбыт. Н. Якутскай. Сирхаллаан икки ардыгар хаал — мээнэ, көрүүтэ-истиитэ суох хаал. ☉ Оставаться без присмотра, на произвол судьбы
   Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», — диэн махтаныаххын билиминэҕин эн [таах саҥараҕын]. Амма Аччыгыйа
   Барон курдук үтүө киһини сир-халлаан икки ардыгар хаалларар хайдах табыллыай?! П. Филиппов
   ◊ Сорох ардыгар — арыт, хам-түм, хаһан эмэ. ☉ Иногда, иной раз, временами, порой
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Суорун Омоллоон
   Сорох ардыгар яблоко, груша уонна сливалар лабаалара сиргэ таҥнары намылыһан көстөллөр. Н. Якутскай
   Сорох ардыгар, суол ортотугар киһи ойон тахсан илиитинэн сапсыйан тоһуйар. Амма Аччыгыйа. Хайа икки ардыгар — хайдах маннык түргэнник. ☉ Как так быстро, как же, когда же
   «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
   Ол хайа икки ардыгар Ньууккаҕа сылдьа оҕустуҥ? С. Ефремов