несов. см. поправить(ся).

сильно досадовать; возмущаться; абаккаламмытын иннигэр туох кэлиэҕэй ? что толку от того, что он возмутился? (ничего нельзя было уже поправить); ср. абалан =, абар =.

возвр. от оҥор = 1) делать, готовить, приготовлять, строить, устраивать что-л. (для себя); хамса оҥоһун = сделать себе курительную трубку; 2) готовиться, снаряжаться, собираться; оҥоһун, сотору барыахпыт собирайся, скоро уходим; 3) приводить в порядок (себя), поправлять что-л. (на себе); тарааххын оҥоһун= поправить гребёнку; баттаххын оҥоһун= а) поправить себе волосы; б) сделать себе причёску; күөмэйгин оҥоһун = прочистить горло (перед пением, выступлением); 4) считать кого-л. кем-чем-л.; принимать кого-л. за кого-что-л.; аҕа оҥоһун = принимать кого-л. за своего отца; считать кого-л. своим отцом; 5) обращать, превращать кого-л. в кого-что-л.; кулут оҥоһун = превратить в раба; 6) предполагать, думать, считать; итини кини үчүгэйим оҥостор быһыылаах по-видимому, он думает, что это хорошо.

туохт.
1. Нүөлсүйэн, ууланан өлгөм үүнүүнү биэрэр кыахтан. ☉ Стать плодородной, урожайной (вследствие обильных дождей или половодья — о почве)
Ийэ буорбут өҥсүйэ Илгэ уутун иһиэҕэ. Ньиргийэ, лүҥсүйэ, Дириҥ этиҥ этиэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Мэндээрики эмиэ өҥсүйэн, Биэртэ өлгөм быйаҥын, Хотоолугар күөл дэбилийэн, Хостуохпут эмис балыгын! М. Хара
2. кэпс. Үп-харчы, баай-дуол өттүнэн тубус; уой-тот. ☉ Поправить своё материальное положение; располнеть, раздобреть
Кэпсэппит ыалларым, Үүнүүнү хомуйар өҥсүйбүт кэмҥитин Суруйар, хоһуйар соруктаах кэлбитим. Дьуон Дьаҥылы. Чыыбаайыга сылгы ордук дөбөҥнүк өҥсүйэр. Сылгыһыт с.

туохт.
1. Сэнэх буол, сэнэх көрүҥнээх буол. ☉ Иметь приличный вид
Баайдык олорбут диэн таҥаһа-саба да соччо сэнэхсийбэтэх: ханнык эрэ сиидэс халадаайдаах, былаатынан төбөтүн бобуонньуктаммыт, ынах этэрбэстээх. Н. Якутскай
Сибилигин ойон тураат, саҥа сон кэтэн, былаат баанан, кыратык сэнэхсийэ түһэн баран, сэбиэккэ тиийэн, оҕонньоро суоҕуна, испииһэктэн ааттарын туора сотторуоҕун, «дьиэҕит баһылыга кимий?» диэн туорайдаһыахтара турар. В. Иванов
2. Олоҕуҥ-дьаһаҕыҥ тупсан атаххар тур, кыаҕыр. ☉ Более или менее почувствовать достаток, поправить своё материальное положение. Сэрии баастара оһон, дьон олоҕо кэм тупсан, сэнэхсийэн барда

1. сыһ.
2. Көнөтүк, биир субурҕатык. ☉ Прямо, прямой линией (выпрямить, разогнуть)
   Быаны көннөрү тарт. — Биричиинэй быһаҕын сулбу тардан таһааран көннөрү тутта. Амма Аччыгыйа
3. Урукку оннугар, чөлүгэр (түһэр — туох эмэ хамсаабыты, сыҕарыйбыты). ☉ На старое место, на прежнее место, по-прежнему (поставить, поправить)
   Киһитэ ачыкытын көннөрү анньынна. М. Доҕордуурап
   Хаалтыһын көннөрү тардынна, Бытыгын туора сотунна. С. Васильев
   [Оҕонньор] эмискэ баҕайы Симон ханньары барбыт атаҕын көннөрү тутан кэбистэ. Л. Попов
4. Уустугурдуута суох, судургутук. ☉ Не осложняя, просто
   — «Биһиги быйыл бултаабыт түүлээхпит», — диэтэҕэ баҕас дуу кини көннөрү... Амма Аччыгыйа
   Демонстрациябытын, биһиги хас да суол гына формалыыбыт, көннөрү хааман испэппит. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Мээнэ, таах. ☉ Просто, просто так
   — Көр, ити Ньукулай Ньукулаайабыс табаарыс үлэни көннөрү ыраахтан көрөн баран ааһа турбат киһи. Амма Аччыгыйа
   — Суох, тахса иликпин [үлэбэр]. Бу үлэбэр көннөрү билсэ сылдьар дьүһүнүм. Н. Лугинов
   — Ээ, дьэ диэ, көннөрү сытан ыллым. А. Сыромятникова
6. Туга да суох, кураанах; илии тутуура суох. ☉ Ни с чем, без ничего; с пустыми руками
   Бу баран бараммыт биһиги көннөрү кэллэхпитинэ, повар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Т. Сметанин
   Аа-дьуо эрдэттэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур, сороҕор эрдии оҥочоҕо быраҕыллан лобургуур, оччоҕо дьоннор оргууй аҕай: «бэрсибит быһыылаах», эбэтэр: «көннөрү эбит», — дэһэр саҥалара иһиллэр. С. Руфов
7. Туох да булкааһа суох, бэйэтинэн (сиэ, аһаа). ☉ Так, как есть, без всякой примеси, без дополнительных заправок, приправ (кушать)
   Тар — аһыйбыт үүт туруоруллубута. Тоҥнуу хааһыга кутуллар. Көннөрү сиэххэ эмиэ сөп. И. Данилов
8. даҕ. суолт.
9. Туох да уратыта суох, тугунан да чорбойбот, син атыттар курдук. ☉ Ничем не примечательный, ничем не выделяющийся среди других, обыкновенный, заурядный
   Мин көннөрү богуоҥҥа билиэт булбаккабын, «международнай» диэн аатырар богуоннарыгар сааспар аан маҥнай айанныырым кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Алмаас күндү таас буоларын билбэт киһиэхэ кини көннөрү үрэх тааһын кэриэтэ. Н. Лугинов
10. Уустуга суох, судургу. ☉ Простой, несложный, незамысловатый
    [Эрэспиэсчиктэр] көннөрү сорудахха эрэ баран иһэр дьон курдук, аат харата айгырайгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
    Былыр наар көннөрү доруоптары эрэ тутталлара. Ити мээрэйдэр систиэмэлэрин уустугунан быһаарыллар. ВНЯ М-4

туохт.
1. Туохтан эрэ эмискэ тэйэр, ыраатар гына туохха эмэ тирэҕирэн сыҕарый, халбарый (үксүн эрдии, тайах мас, ураҕас көмөтүнэн). ☉ Отталкиваться от чего-л. (чаще всего с помощью весел, лыжных палок, шеста)
Дуня тыытыгар туран эрэн эрдиинэн анньынна. А. Федоров. Бүөккэ тыытыгар олорон дьара уулаах кумах арыы диэки анньынар. Н. Якутскай
[Разведчик] маарыын көрбүт хайыһарын булан мииннэ да, үрэх хоту сиһигэр өрө анньынан таҕыста. М. Доҕордуурап. [Кыыс] хайа чыпчаалыгар тиийэн тохтуур, оҥостор. Онтон били хатыҥынан тарыырданан таҥнары анньынар. Эвен фольк.
2. Бэйэ тугун эмэтин туох эрэ уһуктааҕынан кэйин. ☉ Протыкать, прокалывать себя колющим оружием. Миитэрэй атаҕын атырдьаҕынан анньыммыт
□ Чэ, тоойуом, сыгынньахтаныма, аны сүөһүлэргин уулатан көр, сэрэнээр, аны анньыынан атаххын анньынаайаҕын. Пьесалар-1978.
3. Тугу эмэни баттахха кыбыт, иҥиннэр. ☉ Прикалывать, прицеплять что-л. к волосам
Эмээхсин баттаҕын көннөрүнэн тостубут кырыбыайкатын анньынна. Н. Габышев
Маайыстаан, бэскитин хомунан, Намчытык тарааҕын анньынна. Күннүк Уурастыырап
Тус хоту үөскээбит буоламмын, Ыас хара баттахтаах эбиппин, Хара тыам лабаатын ыламмын, Төбөбөр анньыммыт эбиппин. Л. Попов
4. Тугу эрэ туоххар эмэ угун, кыбыт. ☉ Засовывать, затыкать что-л. за что-л. Бурхалей кэтит биилээх тэрээк сүгэтин куругар анньынан, саатын аҥаар илиитигэр тутан арҕах диэки хааман истэ. Эрилик Эристиин
Чуор саатын иилиммит, сүгэтин куругар анньыммыт, уонна туох буолар эбит диэн күүтэн олорбут. Далан. Биир тутум уктаах муос чохороонун куругар анньынан баран, үс бастаах Алаа Моҕус ыалын диэки чарапчыланан көрөн турда. Саха фольк.
△ Тугу эмэ түөскэр иилин. ☉ Навешивать (нацепить) что-л. на грудь
Олохтоох баайдар, бары нэһилиэктэргэ кинээстэр куортук, мэтээл анньынан баран, сир түҥэтигин туһунан кэпсэтии таһаартаабыт дьоннору көскө ыытарынан куттуу сылдьыбыттара. Эрилик Эристиин
Көтөр аал «Совпич» диэн суруктаах, кыһыл сулустаах ойоҕоһо аһыллан кэллэ да, сонугар кыһыл таҥас баанчыгын үрдүнэн Бойобуой Кыһыл Знамя уордьанын анньыммыт дьоруой Егоров оҕонньор ойон таҕыста. П. Филиппов
Уордьан, мэтээл анньынар Марайбыт мардьа түөһүгэр, Манчаары от батастанар, Үкэр от үҥүүлэнэр. С. Данилов
5. Туохта эмэ (хол., куһу тартараары мончуукта) олорт, ыыт. ☉ Ставить, расставлять что-л. (напр., манки, чучела во время охоты на уток)
Күнүс сир хорутан баран, алааһым саҕатыгар уу тахсыбытыгар, мончуук анньынан, дурда оҥостон, ол түүн куска хоммутум. Суорун Омоллоон
Мончууктарын анньынан, оту күөгэччи тэлгэтэн, ол-бу эргэ таҥаска сууланан, хас да хоннулар. В. Тарабукин
6. Бэйэни тугунан эмэ аалын, сотун. ☉ Натирать, растирать себя чем-л. [Дьээдьэ Ипат] ууну чалбааттаабыта, упуһун бытыгын мыылаламмыта, моонньун күүскэ анньыммыта. АС НИСК
7. кэпс. Атах таҥаһын кэт. ☉ Надевать обувь
Бадаайап мааныга кэтэр хара сукуна оноолоох сонун кэтэн кэбистэ. Үрүҥ сарыы этэрбэһин анньынна. Л. Попов
Сэргээчээн күрүмэтин устан үөһэ кырааккаҕа уурда уонна кээнчэтин атаҕар анньынна. Болот Боотур
Эмээхсин билэтигэр оҕуруо оһуордаах, хара таба тыһа унтуутун анньынна. В. Иванов
△ Туох эмэ таҥаһы кэт, таҥын. ☉ Одеваться, натянуть на себя какую-л. одежду
Билигин хайдах буолуохпутун булбакка олоробут. Эстэн хаалан ити мин көстүүммүн анньынан олорор. Н. Заболоцкай
[Уол аҕата] торбос ыстаанын анньынна, киэргэннэҕинэ кэтэр кулун сонун бүрүнэ оҕуста. Р. Кулаковскай
Сиидэр Тэрэнтэйэбис кэнсэлээрийэҕэ кэтэр сиэрэй көстүүмүн, сиэх быһаҕас хараҥа күөх сорочканы анньынан кэбистэ. П. Аввакумов
8. көсп. Сатыы эбэтэр хайыһарынан ханна эмэ бар, айаҥҥа тур. ☉ Отправляться пешком или на лыжах куда-л. Сарсыарда эрдэ туран Иһитчит оҕонньор Сабардамнарга анньынна. Болот Боотур
Учуутал уонна оскуола бастыҥ хайыһардьыта Костя урукку быһа суолларынан сиһи курдаттаан, эмиэ хайыһарынан анньыннылар. Н. Габышев
Наадатын барытын ситэн, Мөрүөн оҕонньор тахсан, Кииллидэй диэки сатыы анньынан кэбистэ. Д. Таас
Атастар! Амматтан Чурапчы Сибээһэ бэҕэһээ быһынна. Куотурус хамандыыр Сулҕаччы Иһиттэн Аммаҕа анньынна. Эрилик Эристиин
9. көсп. Симэн, киэргэн (айылҕа туһунан). ☉ Наряжаться, украшаться (о природе)
Сибиир ийэбит сиибиктэ күөх симэҕин ситэриннэ. Аан дойдубут Ача күөх отун анньынна. Саха нар. ыр. II. Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Федоров
♦ Куорсун анньын көр куорсун
◊ Дьукку анньын — тирииҥ соролонуор диэри эккин күүскэ аалын. ☉ Сильно, до красноты натереть свое тело
Давид Днестр өрүһү туораан кытылы булаат, бэркэ кичэйэн, кумаҕынан этин дьукку анньынан суунна. Н. Якутскай. Биһиги үтүө көлөлөрбүт барахсаттар, көччүйэ таарыйа быа, аалык охсубут сирдэрин дьукку анньына хаарга аалына сыттылар. И. Заболоцкай. Өрө анньын — 1) илиигинэн аллараттан үөһэ диэки сыҕайан көннөр (баттаххын, ачыкыгын). ☉ Привести в порядок, поправить себе руками снизу вверх (волосы, очки)
Биирдэрэ куударалаах кугас баттаҕын өрө анньынна, биирдэрэ кыл курдук хоччорхой баттаҕын таҥнары имэриннэ. Амма Аччыгыйа
Дьон ортотуттан Александр Сергеев туран кэллэ. Хара бэскитин өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Акимов учуутал уҥа илиитин тарбахтарынан баттаҕын сыҕайа өрө анньыммыта. Н. Якутскай; 2) итииргээн аллараттан үөһэ диэки сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять и откинуть со лба (напр., шапку)
Бэргэһэтин өрө анньынан, сонун түөһүн арына тардынан баран, ол буруолары одуулаһа истэ. Амма Аччыгыйа
[Кыаһай оҕонньор] лаҕыыр курдук кирээстээх, эргэ нэк истээх сүүһүн таҥаһын чэчэгэйин үрдүгэр өрө анньынаат, эмиэ аҥаар өттүнэн бүгүйбэхтээн барда. Эрилик Эристиин
Бэргэһэтин өрө анньынна, иһиллээтэ. А. Сыромятникова. Сэгэччи анньын — тугу эмэ иһиллээри аллараттан үөһэ диэки кыратык сыҕай (хол., бэргэһэҕин). ☉ Слегка приподнять (напр., шапку), чтобы хорошо прислушиваться к чему-л.
Егор Егорович уҥа ытыһынан бэргэһэтин сэгэччи анньыммытынан Аласов диэки хайыһа түстэ. Софр. Данилов