псбуд. от өҥсүй = 1) улучшать чьё-л. материальное положение; 2) делать плодородным, урожайным; хонууну өҥсүт = сделать поле плодородным (напр. удобрив землю).

даҕ. Ууга майгынныыр, уу курдук. ☉ Как вода, наподобие воды
Сирбит …… өҥсүйэн, уутуҥу салгыннанан уу үөнэ-көйүүрэ элбээн эрэрин бэлиэтэ буолар. КМП ДьБ

даҕ., эргэр. Аһаатар да астыммат, өҥсүйбэт. ☉ Жадный, ненасытный, прожорливый
Кэрэ кулун кэнтэх үһү (тааб.: аһыыр остуол). [Тойонунан] Элиэни этээри гынан баран, «Иҥсэтэ, кэнтэҕэ бэрт, Элгээн ыалын буллаҕына Элиэтээн күнүн барыаҕа», — диэбиттэр. С. Васильев
ср. бур. хэнтэг ‘скупой’

өҥсүй диэнтэн дьаһ
туһ. Көмүөл уутун быһыттаан, дойдубутун-сирбитин уунан угуттаан өҥсүттэхпитинэ, дэлэлээх үчүгэй буолуо дуо? Амма Аччыгыйа
Соруйуо дойдуҥ – көт халлааҥҥа, Сулус кистэлин таайаары, Өрүһү сиэтэн аҕалаҥҥын Өҥсүтүүй, кумах куйаары! Эллэй

чалҕарый диэнтэн дьаһ
туһ. «Лоҥкууда өҥсүйбэт, куруутун кураан сир. Ону эн уу тылыҥ уунан чалҕарытаа ини», — Лука хадьардаһа олордо. М. Доҕордуурап
Чэйиҥ эрэ, …… Аста-үөллэ тардыҥ, Арыытасаламаатта чалҕарытыҥ! И. Алексеев

аат. Үрэх хочотугар уһун синньигэс дулҕалаах хотоол сир (сааскы уу онон сүүрэн үрэххэ, элгээҥҥэ түһэр). ☉ Неглубокий длинный лог в долине реки (весной по нему течёт талая вода)
Өнньүөс, үрэх өҥсүйдүлэр. Күннүк Уурастыырап
Этиҥнээх дохсун ардахтан куорат өрүкүйэ турбут быыла хаптайан, сир ахсын чалбахтар килэһэн, ханааба, өнньүөс устун буордаах уу будулуйа сүүрүгүрдэ. В. Протодьяконов

аат. Хоргуйуу, аччыктааһын (үүнээйи үүммэккэ, аһыыр ас уонна сүөһү аһылыга суох буолан). ☉ Голод в неурожайный год
Аан дайдыга анаарбатах Ахсым алдьархай таҕыста …… Икки атахтаах истибэтэх Иэдээннээх сут эргийдэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Биирдэ улахан сут буолбутугар «Нуотара үрэҕэр», от сии, Тааттаттан хас да ыал кыстыы киирбиттэрэ. Болот Боотур
Саха сиригэр өтөрүнэн түспэтэх уот кураан таҥнары сатыылаан, быйыл улуу сут адаҕыйда. И. Гоголев
◊ Боруон сут — Бастакы аан дойду сэриитин саҕанааҕы аччык кэм. ☉ Голод в годы Первой мировой войны
Боруон сутугар мин уон аҕыһым этэ. Саха сэһ. II. Сут тыала — соҕурууттан үрэр сылаас, курааны аҕалар тыал. ☉ Тёплый сухой ветер с юга, приносящий засуху
Тоҕус байҕал улаҕатыттан Тоҥ тобурах түһүтэлээтэ, Сут тыал үксээбититтэн Тооппоор аһыҥа Дьоһуннук ууһаата. Д. Говоров
Күөх ойуурдар сут тыала диэн ааттанааччы итии, кураан тыаллары тохтотоллор. КВА Б. Уот сут — сайын эрдэттэн улахан уот туран, үүнээйи үүммэккэ ас-үөл уонна сүөһү аһылыга суох буолуута. ☉ Голод в результате больших пожаров в начале лета
Дьахтар кыра оҕолуун огдообо хаалан, кэнники дьыл уот сут той буолан, үлэни-хамнаһы кыайан дьаһанымына бэркэ дьадайаллар. Д. Софронов. Уу сут — улаханнык халааннаан эбэтэр сайыны быһа ардах түһэн үүнээйи үүммэккэ, ас-үөл суох буолуута. ☉ Голод вследствие сильных затяжных дождей
Былыргы уу сут дьылларыгар улахан дайыымпа буола сылдьыбыта. П. Ойуунускай
Сааллар этиҥ лүҥсүйбүт, Самыыр ыаҕастан куппут. Кураайы сир-дойду өҥсүйбүт. Куттаан барбыт уу суппут. Болот Боотур
Мин билэрбинэн, Саха сиригэр сут икки көрүҥэ баар: кураан сут уонна уу сут. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ ууга эбэтэр атын убаҕаска булкуй. ☉ Растворять что-л. в какой-л. жидкости (напр., в воде), разбавлять что-л. чем-л.
Тоҥ үүттэн эмти охсон ылан ууга суурайан, ыалдьар оҕолоругар иһэрдэллэр. Амма Аччыгыйа
Арай биирдэ [Прокопий] улахан мас дьааһыкка алебастры, испиэскэни, кумаҕы холбуу былаан суурайа турдаҕына, Татыйаас кэлэн, көмөлөһөн барда. В. Протодьяконов
Ынах ноһуомун ууга суурайан кутуу эмиэ үчүгэйдик туһалыыр. КПЫ
2. Долгуннуран биэрэги уунан сабыта ыс, сайҕаа. ☉ Омывать, обдавать, лизать (берег волнами)
Өрүс уута дьалкыйан, кытыл буорун суурайыахтаах, долгун балкыйан, кумаҕы таһыйыахтаах. П. Ойуунускай
Долгуннар, төһө даҕаны ханна эрэ ыксаабыт курдук да буоллаллар, биэрэктэри хайаан даҕаны таарыйан, суурайан ааһаллар. В. Гаврильева
Аллара …… сыҥаһа сыырын суурайан, эмпэрэ биэрэгин имэрийбэхтии бигээн Бүлүү эбэ хаһан да тохтуо, уоскуйуо суох айылаахтык таҥнары устан дьулуруйа сытта. П. Филиппов
△ Уунан төгүрүктээ (муора, акыйаан туһунан этэргэ). ☉ Омывать, окружать (водами)
Азияны араас өттүттэн түөрт акыйаан уута суурайар. СПН СЧГ
3. Сүүрүккүнэн илдьэ бар, суох гын (уу туһунан этэргэ). ☉ Смывать, сносить что-л. (водой, течением)
Муора лиҥкийэр дьайыгар «Таптал» диэн тылы суруйдум. Онтубун муорам долгуна Эмиэ кумахтыы суурайда. С. Данилов
Кураайы сир-дойду өҥсүйбүт. Куттаан барбыт уу суппут. Сорохсороҕун уу суурайбыт. Болот Боотур
Эмпэрэ кытылы үрдүнэн биир сиргэ буор томточчу кутуллубутун ардах уута суурайан кэбиспит. Н. Габышев
4. поэт. Ууга түһэн чаҕылыйан көһүн (күн сардаҥатын, ый сырдыгын туһунан этэргэ). ☉ Сверкать, поблёскивать на воде (о лучах солнца, свете луны)
Үчүгэй да этэ — Субурҕа уотунан субуйан, Дьокуускай тырымныы турара; Түүҥҥү ый сырдыгын суурайан Элиэнэ уутугар кутара. Күннүк Уурастыырап
Күммүт түһэн Элиэнэҕэ Көмүс дуйун суурайда. М. Ефимов
Бу БАМ-мыт сааскытын Мин умнуом суоҕа. Суурайда чаҕылын Күн муустаах ууга. А БАМ
5. көсп. Тугу эмэ суох гын, көстүбэт оҥор. ☉ Уничтожать, сводить на нет что-л. Дохсун мэник кыыстарын Дьоһуннук туппаккалар, Өйдөтөн көрбөккөлөр, Үрүҥ күн анныгар Үрүҥ солону суурайдахтара. П. Ядрихинскай
Хайдах Өргөннөөх дьүдьэх дьүһүнүн аҕыйах сыллар усталарыгар олох баала үлтү суурайан илпитин курдук, Уулаах сордоох-муҥнаах олоҕо эмиэ суураллыбыта. Эрилик Эристиин
Бөһүөлэккэ …… туохха да туһата суох ыт бөҕө ууһаата. Олор өлүктэрэ айылҕа бэйэтэ суурайыар диэри уулуссаҕа, дьон барар-кэлэр сиригэр сыталлар. «Кыым»
△ Сымсах, өлбөөркөй оҥор. ☉ Делать что-л. невнятным, нечётким, расплывчатым
Дьыаланы араатарынан суурайбакка, дьону быыһыы охсуохха наада! Амма Аччыгыйа
Тыал түһэн, таас үрэх сүүрүгүн дьэргэлэ Күөгэйэр сибэкки күөх дуйун суурайар. П. Тобуруокап
Хаар түүл-бит курдук түһэр, куораты суурайар, тумарыктытар. Н. Габышев
ср. ДТС йоҕур, алт. дьура ‘месить, мешать, замесить’, бур. зуураха ‘месить, разболтать (размешать)’

I
туохт.
1. Аһаан-сиэн сөп буол, аһыыр баҕаҕын ханнар, дуоһуй. ☉ Наедаться досыта, насыщаться
Тоттум да — тойон оҕото буоллум (өс хоһ.). Астыммыт ыалдьыт Ааныттан суох, Топпут хоноһо Ончу суох. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Чүөчээски] тотон, таалалаан сытта. Суорун Омоллоон
2. көсп. Уунан туол, өҥсүй (хол., күөл, үрэх, буор туһунан). ☉ Переполняться, переувлажняться (напр., о водоёме, почве)
[Трофим мотоциклынан] сааскы кус эккирэтиитигэр туора быраҕыллыбыт соҕотох бэрэбинэ устун тотон турар үрэҕи үрдүнэн сүүрдэн тахсааччы. Далан
Күөл тоттун да, тута байар, Таптыыр балык уу дириҥин. Баал Хабырыыс
[Моонньоҕоҥҥо] уу ук аннынааҕы почва тотор гына кутуллар. ЧМА МУХСҮү
3. көсп., сөбүлээб. Тугунан эрэ олус туол, киэптэт, туохха эмэ (хол., үрдүк дуоһунаска, баайга) сөп буолан, киэбир. ☉ Стать высокомерным (напр., из-за высокой должности, материальных благ)
[Егор Егорович:] Бассабыык килиэбэр олус топпут быһыылаах. С. Ефремов
Солотугар тотон хаалбыт сэкирэтээр уол кутар-симэр, ыйар-кэрдэр. Э. Соколов
Массыына ылбыт дьон тотоннор күлэллэр ини. В. Иванов
♦ Топпутун <тобуга> уйбат — сөбүлээб. баайдаахпын-баардаахпын эрэ диэн, кыаҕын-туругун таһынан быһыыланар, киэбирэр, бардамсыйар. ☉ соотв. с жиру беситься
Топпуккун уйбакка аны миигин утаран бардыргыыр буолбуккун дии? Н. Якутскай
Буорах сытын билбэккэ, манна олорон, топпутун уйбакка көрүлээтэҕэ. Д. Таас
[Биир медсестра:] Ол [кэргэттэрин бырахпыт киһи] топпутун тобуга уйбатах күтүр ини, дьиикэй. И. Семёнов
Тотон өлөн көр өл I. Балаайа, тотон өлөн, ол-бу түүллэммитэ-биттэммитэ буола сатыы олорор. Далан
Элбэх үүтү ыан, элбэх дохуоту аахсарбытын тугун сирдигит? Тотон өлөҥҥүт ол-бу буолаҕыт! В. Яковлев
[Бүөккэ:] Кэһии оҥостуохпун …… туох эмэ минньигэстэ булан биэрдэргин… [Паабылап:] Миэхэ минньигэс ирээтэ мэлигир… Тотон өлөн эҥин араас буолаллар ээ. Н. Туобулаахап. Туора топпут — туох да кыһалҕатын билбэккэ, туохха да кыһаммат буолбут. ☉ Быть нерадивым из-за сытой, праздной жизни
Ханнык маннык туора топпут далаҕаный? Ньургун Боотур
Чоочону баҕас Туора топпутун тохтотуом, Алыс барбытын намтатыам. А. Софронов
Аҕаҥ муспут баайыгар туора тоттоҕуҥ ини! Амма Аччыгыйа
ср. др.-тюрк. тод ‘насыщаться’
II
1. даҕ.
1. Аһыыр баҕатын ханнарбыт, аһаан дуоһуйбут, аччыктаабатах. ☉ Сытый, неголодный, наевшийся
«Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный?» — Абдуркулла …… тот киһи аатыран хаалла. Эрилик Эристиин
Тот сүөһүлэр ынчыктыыллара иһиллэр. Суорун Омоллоон
Иһэ тот киһи үлэтэ-хамнаһа ордук кыайыылаах. «ХС»
2. көсп. Ырбатах-быстыбатах, сэниэлээх, кыахтаах (киһи). ☉ Выносливый, сильный (о человеке)
Тот киһи икки күн хааман тиийэр сирэ. Р. Кулаковскай
3. көсп. Кыһалҕаны билбэт, көҥүлбосхо, баай (олох). ☉ Беззаботный, свободный, богатый (о жизни)
Тот күҥҥэ дьол суолтатын Толкуйданыллыбат да эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрөөбүт айылҕа туһугар бэйэҥ тот олоххун …… толук ууруохха сөп дии саныыбын. Далан
4. көсп. Хаатыгар туолбут (уу туһунан). ☉ Наполненный до краёв (о водоёме)
Эбэбит уута билигин да тот. Софр. Данилов
Быйыл үрэх уута тот. Сэмээр Баһылай
[Тыы] тот өрүс дохсун түөһүн тыырар. Н. Босиков
5. көсп. Наһаа сүмэһиннээх, кэбирэх (от туһунан). ☉ Чрезмерно сочный, ломкий (о траве)
[Сардаа] сайын тот буолар, ону киһи сиэбэт, хостоммот. Багдарыын Сүлбэ
Уолба күөллэр оннуларыгар, быһа тартахха, сүмэһинэ таммалыыр салыгырыар диэн, тото бэрт буолан, тосту тутуллар от үүнэр эбит. ГКН МҮАа
2. аат суолт.
1. Кыһалҕаны билбэт, кими, тугу да хоҥоруутугар холообот баай киһи. ☉ Человек, живущий в достатке, сытый
Токко сыа да сымсах, ааска уу да минньигэс. Саха фольк. Тотун эрэ санаабыт тот. Дьуон Дьаҥылы
Тоту да торҕон ыытарым. С. Зверев
3. сыһ. суолт. Кыһалҕата, эрэйэ суохтук, аччыктаабакка. ☉ Безбедно, сытно
Сыгынньах да буолларбыт, тот олоруо этибит буоллаҕа дии. Күндэ
[Балааҕыйа] эн уоскутаргынан тот сылдьыам дуо? Амма Аччыгыйа
Кини, Кэбээйи балыктаах аатыгар олохсуйан, тот олорорго санаммыт. Т. Сметанин
◊ Тот өлүү — сүрэх, бүөр о. д. а. ыарыытыгар киһи этэ-сиинэ дыгдайыыта. ☉ При некоторых болезнях: скопление жидкости в полостях и тканях тела, водянка
[Андаҕарбын булгуттахпына] Тот өлүү буолан, Тобукпуттан тардыстыым. Өксөкүлээх Өлөксөй. Тот суурадаһын — туох эмэ (хол., туус) олус хойуутук барбыт суурадаһына. ☉ Концентрированный раствор чего-л.
Сороҕор аһылыкка туттуллар туус туустаах күөл тот суурадаһыныттан сөҥүрэр. СМН АҮө
III
1. даҕ. Түргэнник сиир сааскы күннээх (салгын). ☉ Свежий весенний (воздух)
Туундара тот салгына уоспун быһа хаарыйа сыспыта. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Сааскы чаҕылхай сырдык халлаан салгына. ☉ Воздух в период весенней солнечной активности. [Таҥаһы] таһырдьа ыйаатахха, тот сиэн, туртайан хаалыа дии саныыр
□ Бачча тот түспүтүн кэннэ, сэрэнэн түүнэн харах чарапчыта оҥосто сылдьыах баар эбит. Болот Боотур
ср. уйг. ток, тат. тук ‘сытый’

1. аат.
2. Дьахтар кулгааҕын эминньэҕин үүттэтэн баран кэтэр киэргэлэ. ☉ Женское украшение, продеваемое в мочки ушей, серьги
   Хотун дьахтар ытарҕата илибирии-илибирии, чорооҥҥо кымыс аҕалан уунна. И. Гоголев
   Кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ирбэнньиктийэ оонньоон, өссө ордук тупсарда. М. Доҕордуурап
   Кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутан ытарҕа, биһилэх арааһын, дьахтар илин-кэлин кэбиһэрин уо. д. а. оҥороллоро. МАП ЧУу
   △ Сүөһү кулгааҕын үүттээн кэтэрдиллэр тимир, им. ☉ Метка на ухе скота в виде железного кружочка
   Ньирэй кулгааҕар анал сыпсынан нүөмэрдээх ытарҕаны кэтэрдэллэр. СИиТ
3. Сорох сэбирдэхтээх маска үнүгэстэн үүнэн салыбыраан түһэр, ытарҕа курдук сибэкки. ☉ Соцветие в виде серёжек на некоторых деревьях, серёжки
   Хатыҥ лабааларыгар арыт күһүн хойукка диэри ытарҕалар айгыраһан турар буолаллар. КВА Б
   Өрүс иирэ талахтара өҥсүйэн, хайыы-үйэ ытарҕаларын иилиммиттэр. ФВС К
   Бу ытарҕаларын толору иилиммит үрүҥ хатыҥнар күөх лабаалара чуумпура намылыспыттар. ЖЕА ТС
4. даҕ суолт. Тэҥ соҕус, маарыннаһар, үөрэ-дьүөрэ. ☉ Похожие друг на друга, примерно одинаковые, схожие
   Ытарҕа булгунньахтар уус киһи оҥорбутунуу чочоруһан олороллор. М. Доҕордуурап
   Ортоку түһүлгэ таһыгар аргыс үс-биэс кыра ытарҕа түһүлгэлэр бааллар. К. Уткин
   Дьөҥкүүдэ өҥ буордаах ытарҕа алаастарыгар киһи-сүөһү быдан былыргыттан үөскээн олорор. «ХС»
   ♦ Күнүм-ыйым ытарҕата — күҥҥэ көрбүтүм диэн курдук (көр күн)
   Аттыбар оҕом барахсан, күнүм-ыйым ытарҕата, көрөр хараҕым дьүккэтэ Суланьа аралыйа сырдаан турара. Н. Абыйчанин
   Сүрэҕим ытарҕата көр сүрэх I. Көрөр харах иччитэ, тойон сүрэхпит ытарҕата, хара быар тулаайаҕа биир кыыс оҕолоох этибит. ПЭК ОНЛЯ I
   Көмүһүм оҕотоо, сүрэҕим ытарҕатаа, кэл даа, төрөппүт ийэҕэр. Амма Аччыгыйа
   Эн эрэ буоллуҥ суос-соҕотох, Мин сүрэҕим ытарҕата. И. Артамонов. Ытарҕа буол кэпс. — кими эмэ тула көт, батыһа сырыт (сүнньүнэн оҕону этэргэ). ☉ Не отходить от кого-л., ходить по пятам (обычно о ребёнке)
   Эһэ оҕолоро ийэлэрин икки өттүгэр ытарҕа буола түспүттэрэ. Р. Кулаковскай
   ◊ Иэмэх ытарҕа — наһаа улахана суох, лоппоҕор ньолбуһах сирэйэ сибэкки эминньэҕэр маарынныыр, тиэрбэстии иэҕэн кэтиллэр иэччэхтээх, түгэҕэ суох ытарҕа (сороҕор оҥо быһыы ойуулаах, алаараатынан биитэр икки ойоҕоһунан салбырҕастаах буолар). ☉ Кольцеобразные небольшие серёжки на шарнирах, без подвесок, передняя часть которых имеет выпуклое овальное утолщение в виде лепесточка, серьги-колечки (иногда имеют резной узор и висюльки снизу или с обеих сторон)
   Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан, арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
   Ийэбит …… кыһыл көмүс иэмэх ытарҕатын кулгааҕын эминньэҕэр иилиннэ, онто күн уотугар кылабачыйа оонньоото. А. Шапошникова. Кутуу ытарҕа — ханнык эмэ тимири (урут алтаны, үксүгэр үрүҥ биитэр кыһыл көмүһү) халыыпка кутан оҥоһуллар ытарҕа. ☉ В старину: серьги, отлитые из какого-л. металла (из меди, серебра или золота). Кыыс кутуу ытарҕалаах. Күн ытарҕата — күн икки ойоҕоһунан көстөр, кустукка маарынныыр толбон. ☉ Радужный блик с правой и левой стороны солнца, побочное солнце, пасолнце
   Сааскы күнүм ытарҕата Орто дойдуга сатыылаата. Саха нар. ыр. II
   Кыһыҥҥы тымныы уоҕа Мүлүрүйэн барыыта Дьэрэлийэ оонньуоҕа Күн кустуктаах ытарҕата. П. Тобуруокап
   Баалыа суохпун эдэр кыыс Киэргэнэргэ баҕатын, Биэриэм эбит тууран ылан Күн ытарҕатын даҕаны. «ХС». Кылдьыы ытарҕа көр кылдьыы. Дьахтар үрүҥ көмүс кылдьыы ытарҕатын кэттэ. Саха ытарҕа- та — сахаларга урут да, билигин да саамай тарҕаммыт мааны киэргэл ытарҕа көрүҥэ: иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, тапталлан оҥоһуллубут биитэр араас быһыылаах гына кутуллубут ойуулаах-оһуордаах түгэхтээх, элбэх салбырҕастардаах улахан ытарҕа (сахаларга былыр төрүт судургу, таптайан оҥоһуулаах, сороҕор ойуута-оһуора суох буолар). ☉ Якутские национальные серьги, считающиеся традиционным украшением: представляют собой серёжки-колечки из золота или серебра, имеющие кованые или литые массивные подвески с узором или ажурным рисунком и со множеством салбыр- ҕас — висюлек-бубенчиков (в старину были более примитивные кованые медные или серебряные без орнамента, иногда с резным узором)
   Былыр саха ытарҕатын баайдар эрэ ойохторо кэтэллэр этэ. СНЕ ӨОДь
   Кини кэргэнигэр бирилийээн таастаах саха ытарҕата бэлэхтээбитэ. Күрүлгэн. Сүрэх ытарҕата көр сүрэх I. Сүрэҕиҥ ытарҕатын үлэтэ мөлтөөбүт буолуон сөп
   □ Сүрэххэ суон тымыр устун кэлэр хаан аан маҥнай сүрэх ытарҕатыгар кутуллар. ББЕ З. Таптайыы ытар- ҕа — таптайыы ньыматынан оҥоһуллар, хаптаҕай, чараас түгэхтээх ытарҕа. ☉ Серьги с плоскими тонкими подвесками, изготавливаемые способом ковки
   Былыр сахаларга таптайыы ытарҕа киэҥник тарҕана сылдьыбыт эбит. «Чолбон». Түгэхтээх ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаах-оһуордаах, элбэх салбырҕастардаах улахан ыйанар киэргэллээх, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс ытарҕа (аныгылар сороҕор күндү таас киэргэтиилээх буолаллар). ☉ Большие серебряные или золотые серьги с массивной подвеской, разукрашенной узором и множеством висюлек, серьги-подвески (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһа санныгар тиийэ түһэр түгэхтээх көмүс ытарҕалаах, …… сааһыра барбыт дьахтар төлөпүөнүнэн кэпсэтэ турар. В. Протодьяконов
   Түгэхтээх ытарҕа эмиэ дьахтар киэргэлигэр киирсэр. А. Бродников
   Эбэлэрэ саха таҥаһын, түгэхтээх ытарҕатын кэттэ. Күрүлгэн. Хааҕыр (сиэл) ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар ойуулаахоһуордаах, уһун синньигэс элбэх салбырҕастардаах хос-хос сараадыйан түһэр хас да улахан түгэхтээх, ыарахан ыйааһыннаах таптайыы ытарҕа (аныгылар күндү таастаах буолуохтарын сөп). ☉ Серебряные или золотые массивные пластинчатые серьги с несколькими большими, расходящимися веером в несколько слоёв узорчатыми подвесками с удлинёнными висюльками, серьги-грива (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Салбырҕаһын быһыытынан уонна ахсаанынан көрөн урут харыйа ытарҕа, хаҥха ытарҕа, сиэл ытарҕа эҥин диэннэргэ араараллара. ЗФМ ЮИЯ
   Уус Ылдьаана куппут харыйа, хааҕыр ытарҕаларын, бөҕөхтөрүн, араас симэхтэрин көрбүт эрэ киһи барыта хайгыыра. «Кыым». Хаҥха ытарҕа эргэр. — ат ыҥыырыгар маарынныыр икки-үс хос түһэр хаптаҕай түгэхтээх таптайыы ытарҕа. ☉ Массивные пластинчатые серьги с двух-трёхъярусными плоскими привесками, напоминающими вьючное седло
   Түгэхтээх ытарҕа салбырҕаһа хайдаҕыттан сиэл ытарҕа, хаҥха ытарҕа, харыйа ытарҕа диэннэргэ арахсар эбит. СНЕ ӨОДь
   Былыр хаҥха ытарҕаны улахан баайдар ойохторо эрэ кэтэллэрэ үһү. «Чолбон». Харыйа ытарҕа — иэмэххэ кэтэрдиллэ сылдьар, харыйаҕа маарынныыр быһыылаах хаптаҕай түгэхтээх, уһун синньигэс чуораанчыктыы кутан оҥоһуулаах биитэр хаптаҕай бытархай салбырҕастардаах, оҥо быһыы ойуулаах улахан үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс ытарҕа (билиҥҥилэр сорохторо күндү таастаах буолаллар). ☉ Серьги-колечки с плоскими подвесками в виде ёлки с мелкими плоскими или литыми объёмными висюльками-колокольчиками и резным узором (современные иногда украшают драгоценными камнями)
   Кини кыһыл көмүс харыйа ытарҕаны, хас да биһилэҕи таһааран эрин иннигэр уурар. Н. Якутскай
   Айыыда бэстилиэнэй малын — үрүҥ көмүс биһилэҕин, харыйа ытарҕатын уо. д. а. …… көмүс тутар маҕаһыыҥҥа туттарбыта. В. Протодьяконов
   Бүлүү улууһун П.Х. Староватов аатынан мусуойугар харыйа ытарҕа харалла сытар. НБФ-МУу СОБ. Хоолдьук ытарҕа эргэр. — түгэҕэ суох ытарҕа. ☉ Серьги без подвесок. Дьахталлар сахалыы таҥастаахтар, сорохторо хоолдьук ытарҕалаахтар. Саха сэһ
5. Чоху ытарҕа — иэмэх ытарҕа көрүҥэ: чохуга маарынныыр бөлтөйөн тахсыбыт лоппоҕор (сороҕор ойуулаах-оһуордаах) сирэйдээх, түгэҕэ суох улахан ытарҕа. ☉ Большие кольцеобразные серьги (иногда с узором), передняя часть которых имеет сильно выпуклое утолщение, напоминающее водяного жука (чоху), массивные серьги-колечки
   Нараҕаннаах Лоокуукка кыһыл көмүс чоху ытарҕаны кэтэрдэллэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ыаҕас ытарҕа — олус улахан, ыарахан ыйааһыннаах үрүҥ биитэр кыһыл көмүс саха ытарҕата. ☉ Большие массивные серебряные или золотые якутские серьги
   Кэтириис кулгаахтарыгар ыаҕас ытарҕалара эйэҥэлээн ыллылар. Л. Попов
   ср. тюрк. ысырга, ызырҕа ‘серьга’