несов. разг. 1. кого за что (порицать) сыҕай, хомуруй, сэмэлээ; 2. кого чем (попрекать) сыҕай, хомур, хомуруй.

лицо, физиономия; облик; сирэйэ-хараҕа сэргэх у него живое лицо # сирэй-харах ас = укорять, попрекать кого-л. (чем-л. незначительным, мелким); сирэй-харах олоруута куһаҕан ирон. он огорчён, он чуть не плачет (обычно о детях); сирэйэ-хараҕа самныбыт см. сирэй : сирэйэ суулбут .

I несов. 1. что и без доп. аһаа, сиэ; он ел много винограда кини элбэх винограды сиирэ; 2. что (разъедать — о ржавчине и т. п.) быһа сиэ; аһыт (о дыме); 3. кого, перен. разг. (попрекать) хомуруй; # есть поедом быһа ыстаан таҕыс, сэмэлээн, саҥаран таҕыс; есть глазами быһа одуулаа.

туохт.
1. Тугу эмэ эрбиинэн туора быс. ☉ Пилить, распиливать что-л. Тиит охтон барчаланара, сүгэ тыаһа табыгырыыра, мас эрбээн сырылаталлара …… иһилиннэ. М. Доҕордуурап
Бэл, тоҕус уоннаах кырдьаҕас, Көрбөт да буоллар, Уончалаах сиэнэ уоллуун Мас эрбии тураллар. Эллэй
Оскуола оҕолоро кыһыҥҥы кыстык маһы бэйэбит эрбиирбит. Хомус Уйбаан
2. көсп., кэпс. Кими эмэ арахсыбакка аал, саҥар, сэмэлээ. ☉ Беспрерывно упрекать, попрекать, распекать кого-л., пилить
Киэһэ аайы ийэлээх аҕам миигин тылларынан эрбээн тахсаллар. А. Фёдоров
[Дьоптуруоппуй:] Кэргэним тура-тура миигин эрбээ да эрбээ: үлэлээ диир, арыгылаама, күүлэйдээмэ диир. Р. Кулаковскай
Эбэбин балта сылайбат-элэйбэт тылынан эрбээбитэ. М. Горькай (тылб.)

туохт.
1. Тугу эмэ сыппах быһаҕынан мүлүктэһэн быс. ☉ Резать с трудом что-л. тупым ножом
Сыппах быһаҕынан кириэтээн-кириэтээн быста. ПЭК СЯЯ
Олуй-молуй быһыччатын ойутан таһааран, Өҥүргэс хабарҕатын кириэтээбитинэн барда. ТТИГ КХКК
2. Тугунан эмэ дугдуруйан суоһаа, ык. ☉ Напирать, наступать на кого-л., наставляя на него что-л. Чугаһаан «Бэрин!» — диэн үөгүлээн, Саанан кириэтии, тиийэн кэллилэр. Дьуон Дьаҥылы
Богуоҥҥа киирэргэ биэрбит билиэттэринэн кини сирэйин кириэтии-кириэтии, өйдөрүттэн тахсардыы ыксаабыт дьон ыгаллара. Н. Островскай (тылб.)
3. көсп. Киһини салгытардыы биир кэм сэмэлээ, мөх, сирэй-харах ас. ☉ Упрекать, попрекать, шпынять, пилить кого-л. (нудно, надоедливо)
Кинээстээх аҕабыыт тэҥҥэ хамначчыты мөҕөн кириэтииллэр. Амма Аччыгыйа
Акулина Степановна кырдьыгы сирэйгэ быһа-бааччы этэр үгэһинэн, уолун кириэтиир. Н. Лугинов
ср. п.-монг. кирүгеде ‘пилить’

1. кирдиэлээ диэнтэн дьаһ. туһ. Аккын кирдиэлэт. ПЭК СЯЯ
   Аттарын хатыҥҥа уһуннук өртүү баайан, кирдиэлэтэн аһата ыыттылар. А. Бэрияк
   Ити эн кирдиэлэтэр көлөҥ (атыҥ) тэрилигэр үбү суккуйбахтаабытым. Н. Апросимов
2. Төбөтүттэн, туохха эмэ умса баттыы-баттыы, илгиэлээ. ☉ Вцепившись в чьи-л. волосы на затылке или надавливая на затылок, трясти кому-л. голову лицом вниз
   Мииткэ Дараҕары …… сирэйинэн муостаҕа кирдиэлэтиэх санааны ылынан, дугдуруҥнаан баран, тохтоото. И. Никифоров
   Эн миигин …… кэтэҕим аһыттан ылан кирдиэлэппитиҥ. Д. Апросимов
3. көсп. Туохха эмэ дэлби мөх-эт, дьарыйан биэр. ☉ Сильно отругать, отчитать кого-л. за что-л. [Андрей Сергеевич:] Уорбуккун да уорбуккун диэн кирдиэлэтэр куһаҕан содуллаах буолуон сөп. Л. Габышев
   Пленумҥа киллэрэн кирдиэлэтэр сүрэ бэрт. С. Никифоров
   ♦ Сирэйгэ-харахха кирдиэлэт — дэлби мөх-эт, сирэй-харах ас. ☉ Распекать, укорять, попрекать кого-л. за что-л. Малыысхап силиэдэбэтэл сирэйгэ-харахха кирдиэлэтэн, …… кинини сөбүн көрөн турар. «Чолбон». Ыт курдук кирдиэлэт (ыкка дылы) — тылгынан дэлби атаҕастаа. ☉ Сильно оскорбить кого-л. словами
   Миигин ыкка дылы кирдиэлэттэ. ПЭК СЯЯ
   [Силээхтэ Сэмэн:] Миигин Бырдаахан баай хааннаах хара ыт курдук кирдиэлэттэ. Н. Неустроев

туохт.
1. Тиискинэн кирэн быһыта ыстаа, кэбий. ☉ Грызть, обгрызать
Оҕонньорбут сыарҕатыттан түһэн, төрдүн кутуйах кэрбээбит сабыссаҥа кыл көнтөһүнэн атын сэргэҕэ туомтуу тардан баайан кэбистэ. Суорун Омоллоон
Муссерен …… чыычаах кынатын саҕа туора барбыт бытыктарын тылынан салбаан айаҕар киллэрэн быһыта кэрбии турар этэ. Эрилик Эристиин. Хандыы сөмүйэтин тыҥыраҕын кэрбээтэ. А. Федоров
2. көсп. Дьон үбүн-аһын, уопсастыбаннай баайы хорон сиэ. ☉ Расхищать чужое, общественное имущество, богатство
[Чокуурап:] Итинник дьон холкуоһу кэрбээн сии олорбуттар. С. Ефремов
Норуот өстөөхтөрө үөскээбиттэр, ньуура суох кэрбээбиттэр. С. Васильев
3. көсп. Быһа аал, эрэйдээ (хол., санаа-оноо, ыарыы). ☉ Терзать, мучить, тревожить (напр., о мыслях, чувствах, болезнях)
Күнүстэри-түүннэри эмэр, кэрбиир санаа-оноо сүгэһэрэ, муҥа-соро бүттэ. Софр. Данилов. Бэйэҥ билэҕин, тимири дьэбин сиирин, киһини санаа кэрбиирин… М. Доҕордуурап. Сөтөл ыарыы быһа кэрбээбит, тыынын бопторор, сүрэҕэ да мөлтөөбүт. А. АлданСеменов (тылб.)
4. кэпс., сөбүлээб. Була сатаан, арахпакка саҥар, мөх-эт, сэмэлээ. ☉ Постоянно придираться к кому-л., упрекать, попрекать, пилить, грызть
Аны, эн кэрбиириҥ итэҕэс буолла дуо? Н. Неустроев
Бэйэ, киһини бултуур, кэрбиир диэн сүрдээх суол. Биһиги оннук эрэ буолбатарбыт сөп этэ. Суорун Омоллоон
Юлия диэн кини тастыҥ убайын кэргэнэ этэ, кини сылтах була-була Артуру быһа кэрбээн тахсар үгэстээҕэ. Э. Войнич (тылб.)
♦ Бэлэми кэрбээ — туһалаах үлэҕэ кыттыбакка, уопсастыбаттан аҥаардастыы ылан аһаа. ☉ Пользоваться общественным имуществом, какими-л. благами без затрат собственного труда, усилий, жить на готовеньком
Үйэлэргэ чиэһинэйдэринэн биллибит өбүгэлэрбит үтүө ааттарын, Үспүкүлээннээн, бэлэми кэрбээн, Өлбөөдүтэр буоллахпытына, — Бокуйар икки атахпыт Бороҥ өлүү буоллун! Р. Баҕатаайыскай
Бэрээдэги кэһэр «мэниги», Бэлэми кэрбиир бэдиги …… Омсоҕолуу бул, тоҥсуй, Оройдорун чуо дуксуй! М. Соров
Уопсастыба бэлэми кэрбиир араҥаларын суох оҥорор сыалтан бары бүттүүн үлэлиир эбээһинэс олохтонор. ПА. Кэтэҕиттэн кэрбээ — кистээн, биллибэтинэн-көстүбэтинэн сылдьан кимиэхэ эмэ куһаҕаны оҥор. ☉ Вредить кому-л. исподтишка
Ыы муруҥҥа, сүүс сүүскэ киирсибэт, кистээн, кэтэхтэн кэрбиир күтүр илиитигэр киирэн биэрдим. Н. Габышев. Моонньун кэрбээ — бэйэҥ үлэлээбэккэ атын киһи көлөһүнүгэр олор. ☉ соотв. сидеть на шее у кого-л.
Оччоҕо [баттыгас саҕана] баай аймах, атыыһыт Кыраны моонньуттан кэрбиирэ. Эрилик Эристиин
Маннык [сатирическай] ырыалар былыргы уопсастыба «үтүөлэрэ» ааттаахтара туора дьон моонньун кэрбии олороллорун …… көрдөрөллөр. «ХС»
ср. эвен. кергадаай, кэвриидээй ‘грызть’

I
1. даҕ., кэпс. Соҕотох харахтаах, аҥаар хараҕынан эрэ көрөр. ☉ Видящий только одним глазом, слепой на один глаз
Үөнү булбут соххор туруйаҕа дылы (өс ном.). Соххор хараҕын соттуна-соттуна Соҕуруу, илин көрөн соххолдьутта. И. Эртюков
Оҕонньор соххор хараҕынан көтүллэн хаалбыт бэлиэкэтин [курумуутун] кыҥастаһакыҥастаһа, хамсатын оборон соппойор. С. Курилов (тылб.)
2. аат суолт.
1. Аҥаар харахтаах киһи. ☉ Человек, ослепший на один глаз
Соххор кыраҕы диэбиккэ дылы (өс ном.). Бөҕөс бөҕөтө тустубут, Буурдьут буура буурдаабыт, …… Доҕолоҥ даҕаны сүһүөхтэммит, Соххор даҕаны көрөрдөммүт. Эллэй
Ааспыт сэрии бар дьоҥҥо хаалларбыта Соххор ытыыр муҥун, доҕолоҥ сорун. И. Эртюков
2. үөхс. Кыра-хара киһини, кыамматытиийиммэти сэнээн, атаҕастаан үөхсэн ааттыыр тыл. ☉ Несчастный, бедняга, бедолага (выражает высокомерное отношение говорящего к кому-л.). Мин били маннааҕы соххору баттаҕыттан соһон таһаарыам… Н. Якутскай
Соххор уола, иирдэҕэ дии! Болот Боотур
«Соххор, эн баҕас үрбэккэ тур!» — Андыҥ Дайыыла ыххайан дэлби ыстанна. М. Доҕордуурап
♦ Соххор содуома, <балай батаалыйата> буолла — киһи быһааран ылбат охсуһуута, иирээнэ буолла. ☉ Начался скандал с шумом и дракой, большой дебош
Баһа-атаҕа биллибэт Балай бардама, Соххор содуома …… манна буолла. П. Ойуунускай
Охсуһуу улахана …… балай батаалыйата, соххор содуома буола түстэ. ПЭК ОНЛЯ II. Соххор солкуобай — туох да эбиитэ-ордуга суох соҕотох солкуобай, олох дуона суох харчы. ☉ Всего один рубль, ни больше, ни меньше
Биир харчыны биэс гына эргитэн, соххор солкуобайы мөһөөххө кубулутан, аатын билбэт гына хараарчы байбыт Атыыһыт баара үһү. Софр. Данилов
Арыт балай эмэ харчыланан кэлэрэ, сороҕор соххор да солкуобайа суох хаалара. Болот Боотур
Соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун мус (обор) көр доҕолоҥ. Дьиэлээх тойонхотун Былыр-былыргыттан сүҥкэн баай дьон сурахтаахтара. Ол соххор хараҕын уутун, Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуттара. Саха фольк. Доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун, соххор хараҕын уутун супту оборбут үс киһини ааттаата. Суорун Омоллоон
[Манчаары Бакыыһа кинээскэ:] Эн соххор хараҕын уутун, доҕолоҥ сүһүөҕүн уутун муспуккун уот сиэбитэ дуо? Эрилик Эристиин. Эн соххор, мин соххор — эн да, мин да биирбит (иккиэн туох эмэ бодоҥноох эбэтэр тэҥ буруйдаах дьон этэллэр). ☉ Попрекать друг друга недостатками или проступками, присущими обоим
Ээ, эрэйдээх, били эн соххор, мин соххор диэбиккэ дылы, элэй-балай тыллаһа турума. В. Ойуурускай
ср. монг. сохор ‘слепой’ тат. сукыр, кирг. сокур, чув. суккар, туркм. сокур ‘слепой, слепец’
II
соххор өттө — тугу эмэ гынарга киһи-сүөһү, предмет табыллыбат, түҥнэри өттө (хол., аты, оҕуһу хаҥас өттүнэн миинэллэр, уҥата соххор өттө буолар, оттон ынаҕы уҥа өттүнэн ыыллар, онон хаҥаһа соххор өттө буолар). ☉ Сторона, бок, с которой непривычно, неудобно делать что-л. (напр., правый бок коня — непривычная сторона для оседлания, а левый бок коровы — для дойки)
Айыы киһи атыттан соххор өттүнэн уһулу ыстанан түһэ эккирээтэ. ПЭК ОНЛЯ II
Тойон Дьөллүүт бухатыыры соххор өттүнэн сулбу тардан түһэрдилэр. П. Ядрихинскай
[Хачыгыр бурдук тардар] тааһын соххор өттүнэн эргитэн, дьигиһитэн барда. Эрилик Эристиин
Кучук эһэ соххор өттүн былдьаһа, маһы эргийэ сылдьан, …… хаста да маҕыйа-маҕыйа кэтэҕин уолаҕаһыгар саайар. «ХС»

I
туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ ыга анньан халбарыт, үтүрүйэ ас, турар сириттэн сыҕарыт. ☉ Отодвигать, сдвигать что-л. с места, придвигать что-л. к чему-л.
Айаан кыбыстыбыттыы умса көрөн, отун мүччү ууран иһэн, атырдьаҕа халтарыйбытыгар өйдөөн, тиэйии ортотун диэки сыҕайа аста. Софр. Данилов
Абыраамап утуйар хоһун түннүгүн өссө тэлэччи аһан, түүлүн эркиҥҥэ сыҕайда. Л. Попов
△ Кими эмэ оннуттан сыҕарыйарга, көһөргө күһэй, үтүрүй. ☉ Вытеснять, оттеснять кого-л. куда-л. Хомбуойдааччылар дьону баарса нөҥүө өттүгэр сыҕайдылар. Болот Боотур
Доропуун уонна Көстөкүүн быһа үүрсэн, ыһыытаан-хаһыытаан үргүбүт үөр сүөһүнү кутталлаах сиртэн улам тэйитэн, тыа саҕатыгар сыҕайан таһаардылар. Н. Заболоцкай
Этээччи аттынан дьон үтүрүһэ-үтүрүһэ киирэн, Катяны сыҕайан кэбистилэр. Э. Соколов
2. көсп., кэпс. Сирэйгэ ыкса чугаһат, үҥүлүт (хол., сутуруккун). ☉ Совать (напр., под нос) что-л., тыкать (напр., в лицо) чем-л. «Дьэ, аны биирдэ чып диэн көр эрэ!» — дии-дии Серкин сутуругунан уол сирэйин сыҕайар. Н. Якутскай
Хачыкаат бөтүөхтүү-бөтүөхтүү туран кэллэ, кэлгиллэ сытар эрэйдээххэ хокуоскатын муннугар сыҕайда. И. Гоголев
Булумдьу, остуолга умса түһэн, саҥара олорбут: «Тойон Бадаайап уола, бэстилиэккинэн миигин сыҕайыма». Л. Попов
3. көсп. Улам баһыйан бар, кэннигэр хааллар (хол., айылҕа көстүүтүн этэргэ). ☉ Вытеснять, прогонять что-л. (напр., о природных явлениях)
Туруйа уруйдуур хаһыытын Истээтин мин биллим эйигин, Кыыдааннаах кыһыны сыҕайан Өлүөнэм биэрэгэр кэлбиккин, Сааскы кэм барахсан! С. Данилов
Сарсыардааҥҥы хатан дьыбары сыҕайардыы, тыргыллаҕас сардаҥа …… сыыйа өрө чөмчөйөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Халлаан, хараҥа солко быыһын өрө сыҕайан, сырдаан эрэрэ. «ХС»
△ Кими эмэ сыыйа кэннигэр хааллар. ☉ Оттеснять, отодвигать кого-л. на второй план
Талааннаах эдэрдэр кэлэн, кинини биллибэтинэн улам-улам сыҕайан испиттэрэ. П. Аввакумов
4. көсп. Итэҕэһи, сыыһаны-халтыны кимиэхэ, туохха эмэ түһэр, көлбөрүт. ☉ Перекладывать ответственность за что-л. на кого-л.
Үлэһиттэр хамнастарын кэмигэр ылбаккалар, дьон ортотугар саҥа-иҥэ ырааппыта, кэлтэй салалта буруйугар сыҕайааччылар да көстүтэлиир этилэр. В. Яковлев
Киһи эдэр эрдэҕинэ …… туора-маары сылдьыбытын утарытынан умнан иһэр, кэнэҕэһин көннөрүөх буолан, туохха баҕарар сыҕайар, куотунар. Н. Лугинов
ср. кирг. шыка ‘напирать’, п.-монг. сыҕа ‘выжимать’, МНТ шиха ‘сжимать, напирать, теснить’
II
туохт. Киһини туох эмэ итэҕэһинэн эбэтэр туохха эмэ буруйдаан хомуруй, мөх, үөх. ☉ Упрекать кого-л., попрекать кого-л. чем-л.
Мин итини истээт хараҕым хараҥарбыта, кэргэннии буола иликпититтэн дьадаҥыбынан сыҕайаллар дии санаабытым. Н. Якутскай
Анарааҥҥылар Дьэкиими бандьыыттыы эҥин сылдьыбыт хараҥа аймахтарынан сыҕайан түөрэҥнэппиттэрэ. В. Гольдеров
Оҕону күрүөйэҕинэн сыҕайаргар хайдах тылыҥ өҕүллэр? «ХС»
♦ Сирэй сыҕай көр сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас диэн курдук (көр сирэй-харах)
Кини хотуна Балааҕыйа мөҥөрүттэн-этэриттэн, кыра да сыыһаны-халтыны була сатыы-сатыы сирэй сыҕайарыттан сүрэҕэ салыкына буолла. С. Никифоров
Кууска ойоҕо Мотуруона Уойканы санаатаҕын аайы сирэй сыҕайар. И. Оконешников. Баһылай ойоҕо кинини оҕо курдук мөҕөрүн-этэрин, сирэй сыҕайарын кыйахана иһиттэ. У. Ойуур

аат.
1.
сирэй 1 диэн курдук. Аана …… сирэйэ-хараҕа онон-манан көҕөрбүт, баттаҕа арбайбыт. Күндэ
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэй-харах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай
2. Киһи ис туругун көрдөрөр сэбэрэтэ. ☉ Внешний вид человека, отражающий внутреннее состояние
Порфирьевич кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө кыыһырбыт. Т. Сметанин
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
♦ Сирэйин-хараҕын манаа (ма- нас) — кими эмэ дьэ туох диир, хайдах буолар эбит диэн дьааххана, сирдиргии кэтэс. ☉ Действовать осторожно, сверяя свои поступки с мнением другого (напр., с оглядкой на начальство)
Ол Халымаҕа үктэммит күннэриттэн ыла Кылтааһап Сэмэн кылаабынай киһи буола түспүтэ. Сергей, биллэн турар, кини эрэ сирэйин-хараҕын маныыра. В. Гаврильева
Мин ити кыысчаантан толлон, куттанан, киниэхэ бас бэриниэхтээхпин үһү дуу? Суох, кини аайыттан толлуохпар, сирэй-харах манаһа сылдьыахпар сатаммат. В. Протодьяконов. Сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас — сэмэлээ, хомуруй. ☉ Укорять, попрекать, стыдить кого-л. чем-л. «Ити барыта эн куһаҕаҥҥыттан, акаарыгыттан!» — диэн Огдооччуйа оҕонньорун сирэй-харах анньар. Н. Якутскай
Нина хамнаһым кыратынан куруутун сирэйгэ-харахха анньар. Далан
«Ону оҥорбот, маны тэрийбэт», — дии-дии, сирэй-харах анньан биэрдилэр. «ХС». Сирэй-харах кэтэс — кимтэн эмэ тугу эрэ эрэйбиттии көр-иһит, кэтэһэрдии тутун. ☉ Заискивающе следить за кем-л., смотреть в лицо кому-л., ожидая от него чего-л., быть зависимым от мнения кого-л.
Кууһума суруксут ким оҕотун биэрэргэ быһааралларын көһүтэн …… киһи сирэйин-хараҕын кэтии олорор. Н. Якутскай
[Варвара:] Баай ыалга тахсан сирэй-харах кэтэһиэхпин баҕарбаппын, кинилэр хаһан эмэ толунньаҥ уҥуоҕун быраҕан биэрэллэрин иһин эмиэ хамначчыттыахпын баҕарбаппын. С. Ефремов
Бүтүн отделение дьоно сирэйхарах кэтэһэр, ыйыы-кэрдии ылар …… киһилэрэ бу эн — биригэдьиир. «Кыым». Сирэйэ-хараҕа алдьанар — сирэйин хаана уларыйа түһэр, сэбэрэтэ холлор. ☉ Измениться в лице
Били бастаан үөрэн аллайбыта симэлийэн, сирэйэ-хараҕа улам алдьанан барбыт. «ХС»
Ол эрээри сүргэлэрэ түспүт, сирэйдэрэ-харахтара алдьаммыт. «ХС». Сирэйэ-хараҕа суох — туох да суобаһа суохтук, баламаттык, ньүдьү-балайдык. ☉ Нагло, бесстыдно, беззастенчиво
Абакката бэрт ээ… туох да сирэйэ-хараҕа суох атаҕастыыллара. Н. Якутскай
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.). Сирэйэ-хараҕа сууллубут (суулбут, суула өспүт) — санаарҕаан саппаҕырбыт, сирэйэ өспүт. ☉ Иметь убитый вид
Тонялаах Таня сирэйдэрэ-харахтара сууллубута киирэри кытта тута харахха быраҕыллара. Далан
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Эмээхсин уолаттар сирэйдэрэ-харахтара суулбутун көрөн, бэйэтэ да соһуйда. В. Яковлев. Сирэйэ-хараҕа сырдаа- быт — сэргэхсийбит, чэпчээбит дьүһүннэн (хол., ыарыы кэнниттэн). ☉ Лицо посветлело у кого-л. (напр., после болезни)
Туох эрэ ыарахан сүгэһэри түһэрбит киһи курдук, оҕонньорбут эмиэ чэпчээн, сирэйэ-хараҕа сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, [оронуттан] туран кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыысчаан сылаас чэйи иһэн, аһаансиэн, хайдах эрэ сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. «ХС». Сирэйэ-хараҕа тур- бут — туохха эрэ соруммут, эр хаанын ылыммыт. ☉ Быть полным решимости, набраться духу
Тэппэй бочугурас оҕолорун субу тиийэн тутан ылыах курдук сирэйэ-хараҕа турбута. Далан
Миитээ этэрбэһин оһуттан быһаҕын ылар. Сирэйэ-хараҕа туран кыһыйан-абаран, Мордвиновтар дьиэлэригэр тиийбитэ. «ХС»