лицо, физиономия; облик; сирэйэ-хараҕа сэргэх у него живое лицо # сирэй-харах ас = укорять, попрекать кого-л. (чем-л. незначительным, мелким); сирэй-харах олоруута куһаҕан ирон. он огорчён, он чуть не плачет (обычно о детях); сирэйэ-хараҕа самныбыт см. сирэй : сирэйэ суулбут .

аат.
1.
сирэй 1 диэн курдук. Аана …… сирэйэ-хараҕа онон-манан көҕөрбүт, баттаҕа арбайбыт. Күндэ
Таҥас-сап туома илдьирийэн, бытырыыс ойбут, сирэй-харах да сууллубатаҕа ырааппыт быһыылаах. Н. Заболоцкай
2. Киһи ис туругун көрдөрөр сэбэрэтэ. ☉ Внешний вид человека, отражающий внутреннее состояние
Порфирьевич кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө кыыһырбыт. Т. Сметанин
Халытар Хабырыыс ах барда, сирэйэ-хараҕа умуллан хаалла. И. Никифоров
♦ Сирэйин-хараҕын манаа (ма- нас) — кими эмэ дьэ туох диир, хайдах буолар эбит диэн дьааххана, сирдиргии кэтэс. ☉ Действовать осторожно, сверяя свои поступки с мнением другого (напр., с оглядкой на начальство)
Ол Халымаҕа үктэммит күннэриттэн ыла Кылтааһап Сэмэн кылаабынай киһи буола түспүтэ. Сергей, биллэн турар, кини эрэ сирэйин-хараҕын маныыра. В. Гаврильева
Мин ити кыысчаантан толлон, куттанан, киниэхэ бас бэриниэхтээхпин үһү дуу? Суох, кини аайыттан толлуохпар, сирэй-харах манаһа сылдьыахпар сатаммат. В. Протодьяконов. Сирэй-харах (сирэйгэ-харахха) ас — сэмэлээ, хомуруй. ☉ Укорять, попрекать, стыдить кого-л. чем-л. «Ити барыта эн куһаҕаҥҥыттан, акаарыгыттан!» — диэн Огдооччуйа оҕонньорун сирэй-харах анньар. Н. Якутскай
Нина хамнаһым кыратынан куруутун сирэйгэ-харахха анньар. Далан
«Ону оҥорбот, маны тэрийбэт», — дии-дии, сирэй-харах анньан биэрдилэр. «ХС». Сирэй-харах кэтэс — кимтэн эмэ тугу эрэ эрэйбиттии көр-иһит, кэтэһэрдии тутун. ☉ Заискивающе следить за кем-л., смотреть в лицо кому-л., ожидая от него чего-л., быть зависимым от мнения кого-л.
Кууһума суруксут ким оҕотун биэрэргэ быһааралларын көһүтэн …… киһи сирэйин-хараҕын кэтии олорор. Н. Якутскай
[Варвара:] Баай ыалга тахсан сирэй-харах кэтэһиэхпин баҕарбаппын, кинилэр хаһан эмэ толунньаҥ уҥуоҕун быраҕан биэрэллэрин иһин эмиэ хамначчыттыахпын баҕарбаппын. С. Ефремов
Бүтүн отделение дьоно сирэйхарах кэтэһэр, ыйыы-кэрдии ылар …… киһилэрэ бу эн — биригэдьиир. «Кыым». Сирэйэ-хараҕа алдьанар — сирэйин хаана уларыйа түһэр, сэбэрэтэ холлор. ☉ Измениться в лице
Били бастаан үөрэн аллайбыта симэлийэн, сирэйэ-хараҕа улам алдьанан барбыт. «ХС»
Ол эрээри сүргэлэрэ түспүт, сирэйдэрэ-харахтара алдьаммыт. «ХС». Сирэйэ-хараҕа суох — туох да суобаһа суохтук, баламаттык, ньүдьү-балайдык. ☉ Нагло, бесстыдно, беззастенчиво
Абакката бэрт ээ… туох да сирэйэ-хараҕа суох атаҕастыыллара. Н. Якутскай
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.). Сирэйэ-хараҕа сууллубут (суулбут, суула өспүт) — санаарҕаан саппаҕырбыт, сирэйэ өспүт. ☉ Иметь убитый вид
Тонялаах Таня сирэйдэрэ-харахтара сууллубута киирэри кытта тута харахха быраҕыллара. Далан
Сиидэрэп киһини таба көрбөт, сирэйэхараҕа суула өспүт, дьиэтигэр киирэн хаҥас диэки олордо. Күндэ
Эмээхсин уолаттар сирэйдэрэ-харахтара суулбутун көрөн, бэйэтэ да соһуйда. В. Яковлев. Сирэйэ-хараҕа сырдаа- быт — сэргэхсийбит, чэпчээбит дьүһүннэн (хол., ыарыы кэнниттэн). ☉ Лицо посветлело у кого-л. (напр., после болезни)
Туох эрэ ыарахан сүгэһэри түһэрбит киһи курдук, оҕонньорбут эмиэ чэпчээн, сирэйэ-хараҕа сырдаан кэллэ. Амма Аччыгыйа
Даша муннун анныгар ыллыыыллыы, сирэйэ-хараҕа сырдаан, [оронуттан] туран кэллэ. М. Доҕордуурап
Кыысчаан сылаас чэйи иһэн, аһаансиэн, хайдах эрэ сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. «ХС». Сирэйэ-хараҕа тур- бут — туохха эрэ соруммут, эр хаанын ылыммыт. ☉ Быть полным решимости, набраться духу
Тэппэй бочугурас оҕолорун субу тиийэн тутан ылыах курдук сирэйэ-хараҕа турбута. Далан
Миитээ этэрбэһин оһуттан быһаҕын ылар. Сирэйэ-хараҕа туран кыһыйан-абаран, Мордвиновтар дьиэлэригэр тиийбитэ. «ХС»