1) пустой, порожний, незанятый; иччитэх иһит пустой сосуд; иччитэх дьиэ пустой дом; 2) пустынный, необитаемый; иччитэх дойду пустынная земля.

1. 1) свободный от дел, не занятый делами; иллэҥ киһи человек, свободный от дел; туос иллэҥ свободный от всяких дел; 2) незанятый, свободный; пустой, порожний; иллэҥ миэстэ баар дуо ? есть ли свободное место?; иллэҥ иһит порожняя посуда; 2. нареч. праздно; иллэҥ сырыт = ходить праздно, без дела.

1) сухой || сухое место; суша; кураанах от сухое сено; кураанахха таҕыс = выйти на сухое место; 2) пустой, порожний; кураанах иһит пустая посуда; кураанах хамыйах айахха баппат погов. сухая ложка рот дерёт; 3) перен. пустой, бессодержательный; бесполезный; кураанах тыл пустые слова # кураанах чэй пустой чай.

даҕ.
1. Хаппыт, уута, сиигэ суох. ☉ Сухой
Лиҥкинэс тиит мастардаах кураанах сиринэн айаннаан истибит. Н. Заболоцкай
Уот кураанах маһы иҥсэлээхтик сиэн чачыгыратта. Н. Габышев
2. Иччитэ суох, иччитэх, туох да угуллубатах, кутуллубатах (иһит-хомуос, хаа туһунан). ☉ Порожний, пустой
Кураанах кэнсиэрбэ иһитэ, бөх-сах элбэх. Т. Сметанин
Натааһа мичээрдээн дьиэҕэ ааста, кураанах биэдэрэни лаҥкынатар. Н. Габышев
3. көсп. Туһата, суолтата, ис хоһооно суох. ☉ Пустой, бессодержательный, бесполезный
Кураанах баҕа санаанан Уоһу минньиппэт этибит. Баал Хабырыыс
Олус улахан эниэргийэлээх частицалары үөрэтэргэ сорунуу диэн — кураанах лахсыыр. В. Яковлев
♦ Кураанаҕы кууһан (хаал, тур) — албыннат, албыҥҥа түбэс. ☉ Быть обманутым, обмануться
«Холооннооҕун» куоттаран, Кураанаҕы кууһан туран Хобдох күтүөт аатыран, — Эрдэ турар элэгигэр Ити иһин киирбитэ. Күннүк Уурастыырап
Версияны таба булбатаххына, төһө эмэ үлэни үлэлээн бараҥҥын кураанаҕы кууһан хаалаҕын. М. Попов
◊ Кураанах кус — кус көрүҥэ: ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар кус (хол., моонньоҕон, көҕөн, чыркымай). ☉ Речные утки
Дулҕа төбөтүгэр кураанах кус төрүүр. Т. Сметанин
ср. тюрк. курас ‘сухой’

1. даҕ.
2. Кураанах, аһа суох, мала суох (хол., иһит). ☉ Пустой, порожний (ничем не заполненный, напр., сосуд)
   Иччитэх куулу олордо ууруоҥ суоҕа (өс ном.). Ыстапаан саҥа билсибит аргыһын кэнниттэн, иччитэх куулун тоҥолоҕор иилинэн, батыһан испитэ. И. Никифоров
   Тиийбитэ, үрдэ хас эмэ сиринэн дьөллүбүт, иччитэх дьааһык буолан биэрбитэ. «ХС»
3. Ким да олорбот, быраҕыллыбыт; киһитэ-сүөһүтэ суох (дьиэ, сир уо. д. а.). ☉ Необитаемый, заброшенный, пустынный, пустой (напр., о доме, земле и т. п.)
   Сылайан, иччитэх балаҕаҥҥа тохтоотубут. Амма Аччыгыйа
   Тымныы кыраайга, Иччитэх куйаарга Соҕотох хахыйах Сордонон үүммүтэ. Эллэй
   Ол иччитэх дьиэҕэ туох абааһыта симиллибит үһү. Н. Габышев
   Күөрэгэй аҕата сарсыныгар оҕотун иччитэх өтөххө илтэ. Т. Сметанин
4. сыһ. суолт. Киһитэ суох, киһитэсүөһүтэ суох. ☉ Пустынно, необитаемо, безлюдно
   Онтон быйыл сылга чугаһыыр иччитэх турбут «Эмтиэкэ дьиэҕэ» эдэр баҕайы биэлсэр нуучча тиийэн кэлбит. Амма Аччыгыйа
   Үйэлэргэ иччитэх турбут түҥ тыа ортотугар бүтүн куорат тутуллара сүрдээх суол дии! Н. Лугинов
   Сайылык атын дьиэлэрэ түннүктэрэ аҥаһан, сабыста барыаран иччитэх тураахтыыллар. И. Федосеев
   △ Хаһаайына суох. ☉ Без хозяина
   Дайыылап ороно иччитэх турар. Амма Аччыгыйа

1. даҕ.
2. Иһэ аһаҕас, дьөлөҕөс (мас туһунан). ☉ Пустой, полый изнутри
   Көҥдөй тииттэн сыгынньах оҕолор сырсаллар үһү (тааб.: оһох кыыма). Чугас охто сытар көҥдөй мас баара. Ийэ куобах онно дьылыс гынна. П. Ламутскай (тылб.)
   △ Иһигэр туох да угуллубатах, иччитэх, кураанах. ☉ Пустой внутри, порожний, ничем незаполненный
   Көҥдөй уһааты көҥкүнэтэн эрэр курдук Көҕүс тыаһа көбүргээбитинэн барда. П. Ойуунускай
3. көсп. Туох да туһата суох. ☉ Бесполезный, напрасный, излишний
   Бостуой көҥдөй ороскуокка барыаҥ. Болот Боотур
   Баччааҥҥа диэри олорон кэлбит олоҕо адьас көҥдөй, кураанах, көрүнньүк, албын буоларга дылы. Н. Лугинов
   Аныгы оҕолор Хара үлэ чааһыгар Көҥдөй көлөөк дьон таҕыстылар. Баал Хабырыыс
4. көсп. Көҥкүнээн иһиллэр, аһаҕас, суон (киһи куолаһын туһунан). ☉ Басистый (о голосе, звуке)
   Хонооһой, саас ортотун эрэ ааспыт, бэйэтэ симмит курдук киппэ көрүҥнээх, көҥдөй куоластаах, нус-хас, дьоһуннаах киһи. У. Нуолур
   Көҥдөй көмүс күөмэйин Көҥкөҥнөтө оонньоотун! С. Васильев
   Намыын, көҥдөй, синньигэс куоластар холбостулар. Р. Гамзатов (тылб.)
5. көсп. Сатаҕай, быстар мөлтөх. ☉ Неслаженный, не доведенный до конца (напр., о работе), пустой
   Манна [хотоҥҥо] аан, иэччэх-тимир, оскуома, быа-туһах, иһит-хомуос тиий-бэтин эптэххэ кыстыкка бэлэм кэм даҕаны көҥдөйө дьэҥкэ буола түһэр. «Кыым»
6. аат суолт.
7. Туох эмэ аһаҕаһа, дьөлөҕөһө. ☉ Полость, пустота в чем-л., дупло
   Мас көҥдөйө. Тиис көҥдөйө. — Онтон көҥдөйгө илиитин дириҥник батары баттаан, былыргы бойобуой бинтиэпкэни хостоон ылла. С. Никифоров
   М, н, ҥ, нь дорҕооннору этэргэ салгын мурун көҥдөйүнэн ааһар. ПНЕ СТ
8. Ханнык эмэ тутуу холлоҕоһо. ☉ Сруб дома или другой какой-л. постройки, коробка здания
   Ыччаттар күүстэринэн икки эргэ дьиэни көтүрэн аҕалан, амбылатыарыйа көҥдөйүн тутан дьэндэтэн кэбистилэр. Айталын
   Кинилэр маҕаһыын көҥдөйүн Өктөөп бырааһынньыгын көрсө бүтэрбиттэрэ. «ХС». Саха сиригэр дьиэ көҥдөйө буолар ордук табыгастаах матырыйааллары булуу, кинилэри оҥорууну баһылааһын …… курдук научнай проблемалары быһаарыы уһулуччу суолталаах. «Ленин с.»
9. түөлбэ., харыс т. Саа. ☉ Ружье
   Чочумча, толкуйдуур быһыынан, Чуумпура дьиппиэрэн олордо. Онтон эр санаатын ылынан, Оччугуй көҥдөйүн иилиннэ. «ХС»
10. түөлбэ. Туу. ☉ Верша, морда рыболовная. Көҥдөйбүнэн балыктыы бардым
11. тех. Кутуу тимир иһигэр үөскээбит хабах эбэтэр хаспах. ☉ Выбоина в металле; раковина, пустота в отлитом металле; свищ.
    ♦ Айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй — сир үрдэ киэҥ (ханна баҕарар барыахпын, сылдьыахпын сөп диэн этии). ☉ Земля широка и открыта (говорят, когда терпят обиду и утешаются тем, что можно оставить, покинуть это место; букв. мир божий открыт, место под солнцем вместительно)
    Күн сирин көҥдөй дииллэр. Атын сонун дойдуну Тоҕоон-тордоон көрөрбүт Тоҕо биһиэхэ сатаммат?! Суорун Омоллоон
    Кэлтэй атаҕастанар ыарахана бэрт — Күн сирэ көҥдөй, айыы сирэ аһаҕас. В. Протодьяконов. Көҥдөй дүлүҥ кэпс., сөбүлээб. — өйүттэн булан кэпсиир киһи, сымыйаччы. ☉ Любитель сочинять, выдумывать, враль, брехун
    [Сымыйа субуотканы биэрбитин иһин Акыым Уордаахап] «Сымыйаччы дьону норуот бу иһин “ампаар айах”, “көҥдөй дүлүҥ” диир эбит буоллахтара», — дии санаата. М. Доҕордуурап. Көҥдөй көҕүс көр көҕүс II. Көҥдөй көт кэпс. — туох да кыһалҕата, иҥнигэһэ суох көҥүл сырыт. ☉ Быть свободным, вольным, жить без забот и хлопот
    Бар дьон, үтүө ыччат хаанын тоҕон-тоҕон баран, көҥдөй көтүөҥ дуо? Эрилик Эристиин. Көҥдөй төбө кэпс. — тугу да толкуйдаабат, быһаарбат, акаары. ☉ Бестолковый, глупый, пустая голова
    Оо, эн көҥдөй төбөҥ тугу быһаарыаҕай! Холкуоска олохсуйа тахсар буоллахтара дии. М. Доҕордуурап
    монг. хөндий, п.-монг. көндей