туохт.
1. Күн тахсара чугаһаан суһуктуйан бар, сараа. ☉ Светать, рассветать
Хараҥа арыллан, дьэҥкэрэн, халлааммыт кылбаара сырдаата. Күннүк Уурастыырап
Сарсыарда аайы халлаан атын кэрэтик сырдыыр, күн туспа үчүгэйдик тахсар эбээт! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда халлаан сырдаан барда. Туман көтөн эрэр. Т. Сметанин
2. Уотунан тык, күлүмнээ, умай (ый, күн, лаампа туһунан). ☉ Светить, светиться, сиять, блестеть
Күн кинилэр эрэ тустарыгар тахсара. Ый, сулустар эмиэ кинилэргэ эрэ анаан сырдыырга дылылара. Н. Лугинов
Көмүлүөк оһохтор күөдьүйэн, Күлэ-сала сырдаатылар. С. Васильев
Бу көрө-истэ олордоҕуна чугас соҕус уот сырдаан көһүннэ. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)
3. Маҥхайан, туналыйан көһүн, күндээр. ☉ Озаряться, быть освещённым чем-л., выделяться белизной, белеть
Чаҕылҕан чаҕылыйда, иннибэр улахан таас хайа сырдаан көһүннэ. Т. Сметанин
Томтойон, туртайа сырдаан Ыраах Днепр дьиримниирэ. Баал Хабырыыс
Сыа хаар тэлгэнэн, сир ийэ сырдаан, туналыйа сытар. М. Доҕордуурап
4. Сырдыктан буорту буолан хаал, туһаттан таҕыс (хаартыска түһэрэр пүлүөҥкэ, хаартыска бэчээттиир кумааҕы туһунан). ☉ Засвечиваться (о светочувствительной плёнке, фотобумаге). Фотоплёнкабыт сырдаан хаалбыт
5. көсп. Билииҥ-көрүүҥ хаҥаан, сайдан, өйгүнэн-санааҕынан ырааһыр. ☉ Созреть духовно, умственно, стать сознательнее, культурнее
Микиитэ өйө сырдаан иһэргэ дылы буолла. Амма Аччыгыйа
Норуоппут сырдаата, дьонсэргэ сайынна, «Абырыыр» таҥара эһиннэ, Албына, суоҕа дьэ билиннэ. Күннүк Уурастыырап
Күн аайы хайдах эрэ күүстэрэ-уохтара эбиллэн, өйдөрөсанаалара сырдаан иһэр курдуга. М. Доҕордуурап
6. көсп. Ис-искиттэн өрө көтөҕүллэн үөрүүнэн, дьолунан сыдьаай, иэй. ☉ Сиять, светиться, светлеть, освещаться внутренним светом (напр., о лице)
Кини кэрэтэ хайдах эрэ иһиттэн сырдаан, сардаҥаран тахсарга дылы гынара, ол курдук көрүүтэ-истиитэ, туттуутахаптыыта, таҥаһа-саба — барыта сөп, киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэрэ. Суорун Омоллоон
Дьахтар сырдыы түспүтэ, улаханнык махтанарын эппитэ. Болот Боотур
Итини истэн мин дууһам сырдаан кэллэ. М. Доҕордуурап
♦ Сирэйэ-хараҕа сырдаабыт көр сирэй-харах
Ылдьаана үөрэн кэрэ сирэйэхараҕа дьиктитик сырдаата. Амма Аччыгыйа
Кыысчаан сылаас чэй иһэн, аһаан-сиэн, хайдах эрэ, сирэйэ-хараҕа сырдаабыт этэ. И. Федосеев. Хараҕа сырдаата — 1) арыый кэҥээтэ, холкутуйда (ыарыы кэнниттэн). ☉ Почувствовать облегчение, вздохнуть свободнее (напр., после болезни)
Уолчаан, сыаны хаба тардан ылан, тииһинэн хадьырыйбыт, сии охсон кэбиспит, хараҕа сырдаабыт, сэниэлэммит. И. Гоголев; 2) көхсө кэҥээтэ, уоскуйда. ☉ Смягчиться, потеплеть, оттаять душой
Ити истиҥ, эйэҕэс тыллартан, көмүлүөк оһох элэккэй сылааһыттан сылайбыт, аччыктаабыт эрэйдээхтэр көхсүлэрэ кэҥээтэ, харахтара сырдаата. И. Гоголев
Хааман истэҕин аайы арыый холкутуйан, төрүт да киэҥ киһи көхсө улам кэҥээн, хараҕа сырдаан барда. Н. Заболоцкай
ср. ДТС йару ‘светить, сиять’, хак. чары ‘светить, освещать’, кирг. сыр ‘краска’, сырда ‘красить, окрашивать’