1) заперение на замок, заключение, блокировка 2) и. д. от хатаа= II продолжительное похолодание (весной); сааскы хатааһын весеннее похолодание; хатааһын Чолбоно Венера в холодное весеннее время (в старину якуты считали, что Венера является причиной сильных похолоданий).

и. д. от тымный= 1) похолодание; күөл уута тымныйыыта сөтүөлүүр-бүтүн тохтоппуппут когда вода в озере стала холоднее, мы перестали купаться; 2) простуда; тымныйыыттан сэрэниэххэ надо остерегаться простуды.

аат., түөлбэ. Күһүн чараас хаар түһэн баран, өр тымныйан турар кэмэ. ☉ Продолжительное осеннее похолодание, наступающее после первого небольшого снегопада. Чаҥыс буолла

аат.
1. Салгын тымныы буолуута. ☉ Похолодание, наступление холодной погоды
Күһүн тыыммат айылҕа сүрүн уларыйыыта — тымныйыы. МЛФ АҮө
Дэхси сирдэргэ күн-дьыл уларыйа-тэлэрийэ турар, кыһын тымныйыы уонна ириэрии чаастатык солбуһаллар. КВА МГ
2. Тымныйан ыалдьыы, сыыстарыы. ☉ Простуда
Росянка оргуйбут уутун коклюшка, тымныйыыга, онтон да атын ыарыыларга иһэллэр. АВ СҮү
Кыра оҕолор көрүү-харайыы суоҕуттан өлөллөрө, өлөллөрө хоргуйууттан, тымныйыыттан, быстарыыттан. Н. Чернышевскай (тылб.)

I
аат. Туох эмэ дьайыыта кылгас кэмҥэ тохтооһуна, тохтоон, ханнан ылыыта. ☉ Прекращение, приостановка действия чего-л.
Саалар букатын тыаһаабаттар. Эмиэ аҕырым буоллаҕа... И. Эртюков
Аҕырым ардахпыт ааһыыта Арҕааттан сотору күн көрүө — Айылҕа аймана айдаарыа, Айана, үлэтэ салҕаныа. «ХС»
Түүн кус аҕырымыгар тахсан, эҥин-эгэлгэ кэпсээн бөҕөнү түһэрэбит. И. Федосеев. Дьогдьоот күһүн аҕырым тымныы быыһыгар сылаас түүннэр бүрүүкээннэр, куобах аһыыр тыатыттан быкпатаҕа. БН ЫБ
II
аат. Күһүн сир харатына, бастаан түһэр тымныы, тымныы тыал; күһүн быстах тымныйыы. ☉ Раннее осеннее похолодание; осенний холодный ветер (после чего обычно наступает потепление)
Аҕырыма аастаҕына, халлаан көнүө, дьыл эрдэ. СГФ СКТ

I
туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ иилиллэ түс, иҥин, кытаахтас (хол., тыҥырахтаргынан). ☉ Цепляться за что-л. (напр., когтями)
Бөрө улахан тайах хабарҕатыгар хатаастан соһулла сылдьар эбит. Н. Лугинов
Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын? М. Доҕордуурап
Ат түөрт атаҕар тула холоруктаан, кыргыыта суох сиэлэ, сиэмэх көтөр хатаастан олорон даллаахтыырыныы үрэллэҥниирэ. Ойуку
Мас намылыһан турар лабааларыттан хатаастан, маһы тула эриллэн үүнэр үүнээйи баар. АВ СҮү
2. Илиигинэн, атаххынан тардыһан, ыйаастан үөһэ ытын, таҕыс. ☉ Подниматься, забираться куда-л., цепляясь ногами и руками, карабкаться
Тииккэ кыайан хатаастыбат аата, хайа сахха тиит чыпчаалыгар олорбут баар үһү (тааб.: чооруос). Уолчаан кэрэ көстүүлээх мас чыпчаалыгар тиийэ хатаастан таҕыста. И. Гоголев
Оҕонньор эргэ титиик үрдүгэр, тииҥ курдук, хатаастан таҕыста. Н. Заболоцкай
Аһыҥа өрө хатаастан үөһэ тахсан эрдэҕинэ, Ганя тутан ылбыта. Сэмээр Баһылай
◊ Хатаастар үүнээйилэр бот. — умнастарынан, лабааларынан туохха эмэ (хол., атын улахан мастарга) эриллэн, хатыллан, үөһэ ыттан үүнэр үүнээйилэр. ☉ Лазающие растения
Хатаастар үүнээйилэр, холобур, вика, горох умнастара атын үүнээйилэртэн хатаастан, бытыктарын көмөтүнэн үөһэ тахсаллар. ҮСАКИ
5
Хатаастар үүнээйилэр — лианалар мастары хойуутук сөрүүллэр. СПН СЧГ
II
аат. Тутуу аана, сабыллар хаппахтаах тэрил (хол., чымадаан, ыскаап дьааһыга) хатанар оҥоһуута, хатыыра. ☉ Устройство, которым запирают, замыкают (напр., дверь, запор)
Өлүү болдьохтоох, үтүгэн тиһэхтээх, ааннара хатааһына суох хоммут киэһэтэ буолбут. Саха фольк. Харабыл кэлэн аан хатааһынын аһан халыгыратар. Н. Якутскай
Баһаалыста, ааммар хатааһынна оҥорон кулу эрэ. Бэйэм син биир сатаан саайбаппын. Күрүлгэн
III
аат. Саас халлаан итийэн иһэн, быстах (хас эмэ хонукка) тымныйан тыалырыыта, тымныы төннүүтэ. ☉ Весенние заморозки, кратковременное похолодание
Хаар биллэрдик сымнаабыт, сиккиэр илин көспүт, хатааһын бүтэр уһуга кэллэҕэ. Айталын
Сылгы кыһыҥҥы кэмҥэ сотору-сотору хахсайар, тыбыырар буоллаҕына, сааскыта хатааһына суох. И. Сосин
Сааһын уһун хатааһыннар буоланнар, түүнүн тоҥорон, күнүһүн тыалынан үлтү ытыйан кыһын түспүт хаар уута халлааҥҥа көтөр. ЛИК СОТҮҮүТ
Улахан хатааһын кэнниттэн күн-дьыл тосту көннө. ВМП УСС
◊ Хатааһын чолбоно (сулуһа) — Чолбон сулус сааскы хатааһын кэмигэр ордук чаҕылыйан көстүүтэ. ☉ Особо яркий свет так называемой вечерней или утренней звезды Венеры в период весеннего похолодания (в старину якуты считали, что Венера является причиной весенних заморозков)
Өрүкүйэр буруо быыһынан хатааһын сулустара дьиримнииллэрэ. В. Миронов
Хатааһын чолбоно чаҕыллар, Хаар түһүө, муус туруо сотору. «ХС»
Хатааһын чолбоно ол иһин бэркэ дьиримнээбит эбит. Халлаан, сигилитэ дьиҥнээхтик алдьанан, тыалырда, тоҥордо. «Кыым». Хатааһын чолбонун (сулуһун) курдук (көр) — олус чаҕылхайдык, уоттаахтык, сытыытык (көр). ☉ Пронзительным, острым взглядом (смотреть, глядеть)
Эҥкэтэр эмээхсин миигин хатааһын чолбонун курдук сып-сытыы, үс муннуктаах харахтарынан үүттээтэ. И. Гоголев
Шура икки имин хаана тэтэрэ кытаран, хараҕа хатааһын сулуһун курдук чаҕылыҥнас уоттанан, саппыысканы аахта. Н. Якутскай