ыареч. интересно, свежо, по-новому; сонуннук кэпсээ = рассказывать интересно.

нареч. 1) по-новому; кинилэр саҥалыы үлэлииллэр они работают по-новому; 2) вновь, заново; суругун саҥалыы суруйда письмо своё он переписал заново.

маршрут || маршрутный; теплоход маршрута маршрут теплохода; автобус саҥа маршрутунан сылдьар автобус ходит по новому маршруту.

1. сыһ.
2. Саҥанан сирдэтэн, аныгылыы. ☉ По-новому, посовременному. Бөһүөлэк ыаллара дьиэлэрин-уоттарын бары саҥалыы тэринэн олороллор
   □ Көмүс ханнык баҕарар былааска наада
   Көмүһү саҥа былаас саҥалыы туттуо. И. Гоголев
   △ Саҥаны булан, саҥа ньыманан. ☉ Новым способом, по-новому (решить, сделать что-л.)
   [Миша] биирдэ, бэл, хаһан да аахпатах теорематын бэйэтэ адьас саҥалыы дакаастаан турардаах. Н. Лугинов
3. Уруккутуттан уларытан, көннөрөр, тупсарар курдук хаттаан. ☉ По-новому, заново, снова
   [Бырайыагы] саҥалыы оҥор, сүбэлэтиэм диэн санааҕа сигэммэккэ эрэ. Н. Лугинов
   Эн миигиннээҕэр эдэргин, төрүт саҥалыы да олорор кыахтааххын. И. Гоголев
   Социальнай олох-дьаһах тутууларын саҥалыы туттахха эрэ сатанар. «Кыым»
4. даҕ. суолт. Саҥаны ылыммыт, аныгылыы оҥоһуулаах. ☉ Устроенный, сделанный по-новому, по-современному, новый. Саҥалыы олох
   □ Сайдыылаах, үүнүүлээх хотугу кыраайы, Сааскы күн уоттарын сардаҥа күлүмүн, Сарбынньах сэбирдэх тэлимниир сиккиэрин Саҥалыы хоһоонноох ырыабар тиспитим. Күннүк Уурастыырап
   Саҥалыы былааннаах, уунан ититиллэр, ып-ыраас, сабыс-саҥа, кип-киэҥ дьиэ. Ф. Софронов
   Маалыкай бөһүөлэгэ тупсарыллыбыт дьиэлэрдээх, саҥалыы тииптээх бөһүөлэк буолбута. «Кыым»

сыһ. Урукку курдук буолбатах, саҥатык. ☉ По-новому, свежо
Оҕо сааспын, алааспын, олорор бу олохпун, — Сааһырдаҕым аайытын, — Саҥатытан, сонуннук, Булкаас мастаах тыа курдук, Булан көрөр буоллум мин. Р. Баҕатаайыскай
Саха сиригэр дуобат оонньуутун пропагандалааһыҥҥа уонна ыччаты уһуйууга элбэх сыратын биэрэр теоретик Роман Дмитриевич Попов сонуннук оонньоон эрэр. НСС ОоО
Кини [Амма Аччыгыйа] айымньыта умнуллуохтааҕар …… улам дириҥник өйдөнөн, мэлдьи саҥатык, мэлдьи сонуннук көстөн, мөлүйүөннэр истиҥ биһирэбиллэрин …… иҥэринэн, кини аатын өлбөт үйэлиэҕэ. «ХС»

находить что-л. интересным (из-за его новизны или редкостности); сонурҕаан аһаата он поел с аппетитом (напр. потому, что кушанье было приготовлено по-новому); лекцияны сонурҕаан иһиттим я прослушал лекцию, т. к. её содержание меня заинтересовало.

I
даҕ. Улаханнык эргэрэ илик, саҥа соҕус. ☉ Ещё не совсем старый, довольно новый
Иннигэр күүлэлээх, ойоҕоһугар чуулааннаах саҥатык дьиэҕэ тиийэн кэллибит. Амма Аччыгыйа
Адарай ороҥҥо саҥатык таптаах кус түүтэ бэриинэ, сыттык, баата суорҕан …… хомуллубут. М. Доҕордуурап
Саҥатык киис бэргэһэтин өрө анньа-анньа, тыл кыбытан хатан куолаһа чаҕааран иһилиннэ. Г. Нынныров
II
сыһ. Уруккуттан атыннык, сонуннук, саҥалыы. ☉ По-новому, свежо, иначе, чем раньше
Хаһыат эргэ сонунун саҥатык истибит үөрүүтүттэн кини ортолуу холуочук киһиэхэ маарыннаабыт. Амма Аччыгыйа
Ханнык да улуу …… саҥа суолу солооһун халлаантан түспэтин, кини норуот ааспыт култууратын саҥатык салҕаан сайыннарыы буоларын Ойуунускай курдук новатор бэйиэт тус бэйэтин айымньыта ырылыччы көрдөрөр. С. Данилов
Ира кыыс этэринэн, саас сыл аайы саҥатык, тустуһунаннык киэргэнэн, таҥнан-симэнэн кэлэр. Н. Заболоцкай
Сайын аайы ходуһабар Күөх от-мас ордук көҕөрөн иһэр, Оннооҕор кугас кумаар Тыҥкыныыра саҥатык иһиллэр. В. Сивцев

несов. 1. кого-что туруор; ставить в строй стройга туруор; ставить столбы баҕаналарда туруор; 2. кого (для работы) туруор, анаа; ставить к станку станокка туруор; 3. кого-что (размещать) олохтоо; ставить на постой быстах олохтоо; 4. (помещать) уур, ук; ставить посуду на стол иһити остуолга уур; ставить автомобиль в гараж автомобилы гаражка ук; 5. кого, перен. ук, киллэр; ставить в неловкое положение табыгапа суох балаһыанньаҕа киллэр; 6. кого-что, перен. (расценивать) туруор, тут; ставить его выше других писателей кинини атын суруйааччы-лартан үрдүктүк туруор; 7. что и без доп. (в азартных играх) туруор, уур; 8. что уур, туруор, үктэн; ставить ногу на носок атаххын төбөтүнэн үктэн; ставить правильно часы чаһыны сөпкө туруор; 9. что (устанавливать для действия) туруор, уур; үт; ставить телефон телефонна туруор; ставить компресс компреста уур; ставить сеть илимнэ үт; 10. что (сооружать) туруор, тут; ставить избу дьиэтэ туруор; 11. что (налаживать, производить) оҥор, тэрий; всё ставить по-новому барытын саҥалыы тэрий; 12. что, театр. туруор, көрдөр; ставить новую пьесу саҥа пьесата туруор; 13. что (выдвигать, предлагать) туруор, киллэр; ставить вопрос на обсуждение боппуруоһу дьүүллэһиигэ туруор; 14. что (рассматривать как что-л.) туруор, аах; ставить своей задачей бэйэҥ соруккунан туруорун; # ставить в известность биллэр; ставить в связь сибээстээ (холбоо); ставить диагноз диагнозта туруор; ставить рекорд рекорта оҥор; ставить на (своё) место кого-л. сөптөөх миэстэтин көрдөр; ставить себя на чьё-л. место (ким эмэ) оннугар бэйэҥ буолан көр (кини балапыанньа-тыгар түбэспит курдук санаан көр); ставить вопрос ребром боппуруоһу быһаччы ту- РУор.

I
аат.
1. Киһи куолаһынан таһаарар дорҕооно, хаһыыта эбэтэр этэр тыллара. ☉ Голос человека, а также его крик или речь. Дьон саҥата иһиллэр. Саҥатын ис хоһооно иһиллибэт
□ Хаҥас диэки ыраах оҕолор саҥалара, күлсэллэрэ иһиллэр. А. Софронов
△ Кыылсүөһү, көтөр-сүүрэр куолаһынан таһаарар дорҕооно, ону тэҥэ сорох үөн-көйүүр (кумаар, сахсырҕа) саҥарар курдук көтөр тыаһа. ☉ Голоса зверей, птиц и насекомых. Чыычаах саҥата. Сахсырҕа саҥата сааҕынас. Кумаар саҥата утуппата
□ Ойуур иһиттэн ынаҕын ыҥыранар саҥата иһиллэр. Н. Якутскай
Били киһи тохтоон, …… үөһэнэн халыгыраһа хаҥкынаһан ааһар үөр хаас саҥатын иһиллээн турда. П. Филиппов
2. кэпс. Хайа эмэ киһи эбэтэр бөлөх дьон саҥаларын ураты быһыыта, майгына. ☉ Своеобразное произношение, особенности речи, говор. Халымалар саҥалара туспатык иһиллэр
3. кэпс. Ким эмэ тугу эмэ гыммытын буруйдаан кэпсэтии, тыл-өс таһаарыы. ☉ Разговоры, толки, пересуды, молва. Үүнэн турар маһы мээнэ алдьатымаҥ, саҥа буола сылдьыа
♦ Иһиттэн саҥата тахсыбат көр ис IV
Мин Ааныкам өлөн, бэйэм да испиттэн саҥам тахсыбат буола сылдьар. Эрилик Эристиин
Начаалыстыба мөхтөҕүнэ, буруйдаах буоллаххына, …… мэктиэтигэр, искиттэн саҥаҥ тахсыбат буолар. И. Никифоров. Саҥа ал- лай — эмискэ туох эмэ саҥата таһаар, тугу эмэ быстах саҥар. ☉ Непроизвольно сказать, воскликнуть
«Пахай!» — диэн Ньукуу улаханнык саҥа аллайда. «ХС»
«Һэ, доҕоор! Эһиги билсэр эбиккит дуу?» — Гаврил Иванович саҥа аллайда. С. Никифоров. Саҥа бөҕө кэпс. — ким эмэ туох эмэ туһугар кими эмэ улаханнык мөҕөр, сэмэлиир. ☉ Возмущение, негодование вслух кого-л. по какому-л. поводу
Бүтүн нэдиэлэ хонуга сырыыптанна диэн управляющайыҥ саҥа бөҕө үһү. «Кыым». Саҥата суох бар кэпс. — мөккүөргэ хотторон, утарсыбат киһиҥ буойбутуттан эбэтэр туохтан эмэ соһуйан, саҥара олорон саҥата суох буол, ханнан хаал. ☉ соотв. лишиться дара речи
Киһи эрэ буоллар уолуйан саҥата суох барда. Н. Неустроев. Саҥата суох ыыт кэпс. — киһини, тугу да булан салгыы саҥарбат, мөккүспэт курдук баһыйа эт. ☉ Не дать возможности ответить
Саха омук саамай бэттэрин саҥата суох ыытар сайаҕас-сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тылыттан (саҥатыттан) матта көр мат. Үөрэ-көтө олорбут дьон курус гына түстүлэр. Бары саҥаларыттан маттылар. АДП КБ
◊ Ойоҕос саҥа көр ойоҕос
Ойоҕос саҥаҕа туора киһи саҥатын интонацията сүтэр. ЧМА СТСАКҮө. Саҥа аллайыы тыл үөр. — араас иэйиини уонна ис туругу биллэрэргэ туттуллар уларыйбат тыллары (хол., оо, тыый, ычча) үөрэтэр саҥа чааһа. ☉ Неизменяемое слово, служащее для выражения чувств и волевых побуждений, междометие
[Этиилэртэн] саҥа аллайыыны булан, туох суолталааҕын толкуйдааҥ. ННН СТ-7. Саҥа чаастара тыл үөр. — тыллар суолталарынан, грамматическай бэлиэлэринэн уонна этиигэ туттуллууларынан араарыллар бөлөхтөрө. ☉ Разряды слов, различаемые по лексическим значениям, морфологическим признакам и синтаксической функции, части речи
Көмө саҥа чаастарын хатылааҥ. ННН СТ-7. Сирэй саҥа тыл үөр. — этиигэ туора киһи саҥата уларытыыта суох хайдах этиллибитинэн бэриллибитэ. ☉ Чужая речь, переданная без изменений от лица говорящего
«Чэ, кэпсээ, эмээхсин, утуйааччы утуйдун, истээччи иһиттин», — диэтэ Сөдүөччүйэ. Амма Аччыгыйа
Сирэй саҥаны куоласкытын уларытан, арааран этиҥ. ПНЕ СТ-5. Сирэй саҥаны уонна ааптар тылын миэстэлэрин атастаһыннарын, онуоха сөптөөх сурук бэлиэтин туруоруҥ. СНЭ СТДМ
ср. др.-тюрк. йаҥҕу ‘шум, шорох, эхо’
II
1. даҕ.
1. Эргэрэ, курсуйа, туттулла илик, чээл бэйэтинэн сылдьар; соторутааҕыта баар буолбут, оҥоһуллубут. ☉ Не утративший своей новизны, свежести, только что изготовленный, появившийся. Саҥа таҥас. Саҥа дьиэ
□ Икки сабыс-саҥа бинчиэстэр саа оһох аттыгар олорор киһи кэннинэн сиргэ сыталлар. Н. Якутскай
Сөрүүн түүн салгыныгар Саҥа бурдук сыта саба биэрэн ааһар. С. Васильев
2. Урут суох, биллэ илик, бу кэлин көстүбүт эбэтэр кэлбит, сонун. ☉ Ранее неизвестный, впервые изобретённый, найденный или возникший, появившийся. Үлэ саҥа ньымалара
□ Ити күнтэн ыла Никита баччааҥҥа диэри уу чуумпутук устан испит олоҕор саҥа сүүрээн сайа охсон киирбитэ. Н. Лугинов
Ынах ыамын элбэтэргэ саҥа суолу-ииһи көрдөөбүттэрэ. М. Доҕордуурап
[Маайыс:] Эн, кырдьык, саҥа киһигин, биһиги холкуоспут олоҕун ымпыгын-чымпыгын билэ илигиҥ буолуо. С. Ефремов
Норуот хонтуруоллааччылара саҥа күүһүнэн, саҥа тэтиминэн актыыбынайдык үлэлииллэригэр бары усулуобуйаны тэрийиэххэ. «Кыым»
3. Эргиллэр кэмигэр хат көстүбүт (күнү, ыйы этэргэ). ☉ Вновь появившийся, вновь начинающий период своего обращения (о солнце, луне). Саҥа ый тахсыбыт
□ Сарсын үөрэ көрдүн Сандал саҥа күммүт. Күннүк Уурастыырап
4. Кэлин хаттаан, уларытыллан оҥоһуллубут. ☉ Выполненный заново, новый. Үлэ саҥа суруллуута. Кинигэ саҥа тахсыыта
2. сыһ. суолт.
1. Уруккуттан буолбатах, субу саҕалаан, билигин эрэ; аан бастаан. ☉ Только начиная что-л., приступая к чему-л.; только, только что, впервые, в первый раз. Күн саҥа тахсан эрэр. Саҥа кэлбит дьон туспа олордулар
□ Дьэ бу буолан мин Бүлүүнү быйыл саҥа көрдүм. Суорун Омоллоон
Оҕотун саҥа киллэрбит чөркөөкү, от саҕатыгар ньыкыйан олорон иһиллээмэхтээт, …… өлөҥ быыһыгар киирэн хаалла. И. Гоголев
2. саҥалыы 2 диэн курдук. Дьиэбит муостатын ыһан, саҥа оҥорууһубут
□ Буор түҥэтиги быйыл саҥа ыытыаҕыҥ. М. Доҕордуурап
3. аат суолт.
1. Туох эмэ урут биллибэтэх, бу кэлин, билигин көстүбүт, үөдүйбүт. ☉ То, что появилось впервые, возникло только что, что-л. новое. Саҥаны ылыныы. Саҥаны арыйыы
□ Норуот тугу эрэ саҥаны, кини олоҕор туһалааҕы көһүтэр. Н. Якутскай
Онно да эрэсиэптэри саҥардан суруйтаран, дийиэтэни тутус диэнтэн ураты саҥаны тугу да эппэтэхтэрэ. Софр. Данилов
2. Ый, сыл, үйэ диэн курдук кэми бэлиэтиир тыллары кытта тардыы пуорматыгар ситимнэһэн, этиллэр кэм саҕаланыытын, бастакы өттүн көрдөрөр. ☉ Сочетаясь со словами ый ‘месяц’, сыл ‘год’, үйэ ‘век’, обозначающими разные промежутки времени, указывает на начало, начальный период называемого времени. Ый саҥата. Сыл саҥата
□ [Чаҕылҕан] «Чаҕылҕан уоттара» диэн маҥнайгы кинигэтэ уон аҕыс саастааҕар 1933 сыл саҥатыгар бэчээттэммитэ. Софр. Данилов
Алтынньы саҥата этэ. Күн сардаҥата хаартан тэйэн чаҕылыйа оонньуура. И. Федосеев
♦ Саҥа страницаны арый (суруй) калька. — туохха эмэ улахан уларыйыыны, саҥалыы саҕалааһыны киллэр (саҥаны оҥор). ☉ Открывать новую страницу чего-л., вписывать новую страницу во что-л. Саҥа сири булан Аҕа дойду наукатын байытар, Арктика историятыгар саҥа страницаны арыйар баҕа кинилэр сүрэхтэрин үүйэ тутара. «ХС». Саҥа (саҥалыы) хараҕынан көр (одуулас) калька. — тугу эмэ урукку үөрүйэххиттэн уларыйан атыннык өйдөө. ☉ Смотреть на что-л. по-новому (букв. смотреть новыми глазами)
Барытыгар Николай Соня аттыттан арахсыбат, букатын саҥа хараҕынан кинини одуулаһа сылдьар. Л. Толстой (тылб.)
◊ Саҥаны айыы — хайа эмэ салааҕа үлэ бастаан иһэр саҥа ньымаларын булан киллэрии. ☉ Открытие и внедрение новых, прогрессивных методов работы в какой-л. области деятельности, новаторство. Күннүк Уурастыырап литератураҕа үтүө үгэс уонна саҥаны айыы бэйэ-бэйэлэригэр утарсыбаттарын …… тоһоҕолоон бэлиэтиир. «ХС»
Саҥа дьыл көр дьыл. Саҥа дьыл бырааһынньыгын кэнниттэн тута Сэргэлээх кыһыҥҥы сиэссийэҕэ бэлэмнэнии түбүгэр түстэ. Н. Лугинов
др.-тюрк. йаҥы, тюрк. яҥа, сене, чаҥа, янгы, жаҥа, монг. цаҥги, бур. шэнэ

I
туохт.
1. Кими-тугу эмэ болҕойон көрөрүгэр кимиэхэ эмэ сөмүйэҕинэн, илиигинэн көрдөрөн биэр. ☉ Жестом обратить внимание, указать пальцем на кого-что-л.
Ким сытыы харахтаах урут көрөн сөмүйэлэринэн соҕуруу диэки ыйаллар: «Ол иһэр», — диэн хаһыытаһаллар. Эрилик Эристиин
Кэлбит ньиэмэс болуоссат диэки ыйда. Т. Сметанин
Покровскайга Платонов Илья Николаевич диэн ыйыттахпына, ким да билбэт. Ол оннугар Сэттэ Мэтээл диэтиҥ да, саастаах өттө, бэл, олорор дьиэтин ыйан биэриэҕэ. Д. Кустуров
2. Кими, тугу эмэ чорботон бэлиэтээн, эбэтэр аатын ааттаан, биллэр-көстөр гын. ☉ Выделить, отметить кого-что-л., обратить внимание на кого-что-л.. Айымньы итэҕэстэрин ыйан туран дакылаат оҥордо
□ Кинигэ кээмэйин кыччытаары, биллэр литератураны көтүттүм, ол оннугар сэдэхтик туттуллар архыып матырыйаалларын ыйан киллэрдим. ВВЕ СТИ
Аҕам Өнөртөн төрүттээх Ньукулай Сомсоонобу ыйбыта уонна аймаҕар Алексеев Дьөгүөрдээннээххэ тиийээр диэбитэ. КНЗ ОО
Түһээн куска сылдьыы — баҕа санааны ситиһэргэ ураты дьулуур наадатын ыйар. БРИ ТТ
Кини онно саха киһитэ туоска оҥорбут хаартатынан сирдэтэн сылдьыбыта. Туос хаарта сири сөпкө ыйарын олус сөхпүтэ. АЛА КК
3. Тугу эмэ толорорго дьаһал биэр. ☉ Распорядиться о чём-л., назначить, определить кому-л. сделать что-л. Үөһээ дойдуттан ыйытыыта суох сылдьарым иннигэр буруйдааннар, үөһээ Дьылҕа Тойон остуолбатын маныырга ыйбыттара. Ньургун Боотур
Нэһилиэгиҥ биэдэмэһин бараҥҥын көр. Бу дьахтарга боппууда бурдук сирэ биэдэмэскэ ыйыллан сылдьар. Кинээс эйигиттэн ыларга ыйда. Амма Аччыгыйа
[Чернышевскайы] Баҕанаҕа баайан, Өлүөр диэри түрмэлииргэ Ыраахтааҕы ыйар. Эллэй
4. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэлээн этэн биэр, өйдөт, санат. ☉ Указать, показать, подсказать кому-л. что-л. — Оннук
— Айдаар киһитин тэптэрэн биэрэр. — Оччоҕо эһиги, олоҕу курдары көрө сылдьааччылар, биһиэхэ ыйан биэриэххитин. Н. Лугинов
Сиэссийэ атын хас да кыттыылаахтара эргиэн үлэтэ мөлтөөбүтүн, …… маныаха сөптөөх түмүк оҥоһулла илигин ыйбыттар. М. Попов
Ол эрээри үгүстэр, алта уонун лаппа ааһан эрэр киһи үлэттэн тохтуурга сөбүн, үүммүт үйэҕэ кулуубу эрчимнээх саҥа киһи тутара наадатын ыйдылар. «Чолбон»
5. түөлбэ. Кими эмэ ханнык эмэ дуоһунаска эбэтэр үлэҕэ анаа. ☉ Назначить кого-л. на какую-л. должность или работу
Райздрав ыйда Чиринда балыыһатыгар. ДСЯЯ
ср. др.-тюрк., тюрк. ай ‘указывать, распоряжаться, руководить’
II
аат.
1. Түүн сырдаан көстөр халлаан эттигэ. ☉ Светящееся ночью отражённым солнечным светом небесное тело, луна. Ый сырдыга туналыйар
□ Көрүүй, аны ыйга да Көтөргө кыах баар үһү. П. Тобуруокап
Ый үргэллиин сөптөөх кэмигэр алтыһаллар. И. Сосин
Ый былыкка тимирдэҕинэ, сарсыныгар былыттаах күн буолар. ЧМА СТС СЭ
2. Дьылы-хонугу ааҕыы кэрдиис кэмэ: сыл уон икки гыммыттан биирэ. ☉ Мера времени: одна двенадцатая часть года, месяц
Лоокуут Ньургуһуҥҥа сылдьыбатаҕа биир ый буолла. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кыһыҥҥы хараҥа ыйдарга, сэтинньиттэн тохсунньу бүтүөр диэри, сымнаҕас хаардаах, хойуу мастаах үрэх эҥээринэн ыстаада үөрүн туталлар. «ХС»
Саха сирин эһэлэрэ, күһүнүгэр үчүгэйдик уойбут буоллахтарына, кыһынын алта аҥаар ыйы утуйан туорууллар. ПАК АаТХ
3. итэҕ., эргэр. Ойуун кыырар таҥаһыгар хаҥас түөһүн үөһээ өттүгэр тигиллибит, хаптаҕай төгүрүк тимиртэн оҥоһуллубут ый ойуута (ойуун Аллараа дойдуттан төннөн тахсарыгар суолун сырдатарга туһанара). ☉ Круглое, плоское металлическое изображение луны, пришитое над левой грудью на одежде шамана (это личная Луна шамана, используемая для освещения дороги при возвращении из Нижнего мира). Ойуун кыырар таҥаһыгар баар «күн» уонна «ый» иккиэн төгүрүк буолаллар, арай «күн» улахан соҕус буолар, кинилэр уопсай ааттара күн күһэҥэтэ дэнэр. ХИА КОВО
4. эмт. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмэ (халандаарынан аахтахха тоҕус ый). ☉ Полный период беременности у женщины (девять календарных месяцев)
Ыйа сиппит оҕо төрүөн иннинэ уһуна биэс уон сэнтимиэтир кэриҥэ уонна үс тыһыынча кыраамтан ордук ыйааһыннаах буолар. ЮВА ДьГ
♦ Мүөттээх ый калька. — кэргэннии буолан олоруу бастакы саамай дьоллоох, үөрүүлээх ыйа. ☉ Медовый месяц
«Коля, мүөттээх ыйгар, саахар курдук, ууллан хаалаайаҕын?» — дэһэллэр уонна ыал буолбут дьон мүөттээх ыйдарыгар күн көдьүүһэ диэни билбэккэ, көрү-нары көҕүлүттэн туталларын туһунан кэпсииллэр. Дьүөгэ Ааныстыырап. Ый баһыгар-атаҕар — бэрт дэҥҥэ, ыйга биирдэ эмэтэ. ☉ Очень редко, один-два раза в месяц (букв. у головы-ног месяца)
Остуоруйаһыт оҕонньор ый баһыгар-атаҕар аан дойду сонунун аҕалан сэргэхситэрэ. Софр. Данилов
Костя, толлон, миэхэ дьиэбэр ый баһыгар-атаҕар сылдьара. Н. Габышев
Онтон бэттэх ый баһыгар-атаҕар манна — нэһилиэк киинигэр кэлэ сылдьар буолбута. А. Бэрияк. Ый быһаҕаһа түөлбэ. — ый ортото. ☉ Середина месяца (букв. половина месяца)
Бу ый быһаҕаһыгар киириэм диэбитэ. ДСЯЯ. Ый быыһа хара- ҥа — ыйдаҥата суох буолан, туох да көстүбэт хараҥата, им балай (эргэ ый бүппүтүн кэннэ, саҥа ый үүнүөр диэри кэмҥэ буолар). ☉ Непроглядная темень, тьма кромешная, тёмная ночь без луны (бывает между полнолунием и новолунием — букв. темень между месяцами)
Уйбаан ый быыһа хараҥаҕа күөлүн үрдүгэр өҥөс гына түспүтэ. Амма Аччыгыйа
Ый быыһа хараҥа түүҥҥэ мин Ырыабын дьаарыстыы хонобун. Күннүк Уурастыырап
Күһүҥҥү им балай, ый быыһа хараҥа түүн этэ. Н. Якутскай. Ый дьиэлэммит — тыаллаах-куустаах ардах, хаар буолаары гыннаҕына, ыйы тула сырдык төгүрүк баар буоларын этэллэр. ☉ Светлый круг вокруг луны (возникает к изменению погоды, обычно к осадкам — букв. у месяца дом появился)
Ыйбыт дьиэлэммит. Уһун былыт кэлээри, хаардаары гынар быһыылаах. И. Никифоров
«Ый дьиэлэммит, — диир булчут, — ол аата буурҕа түһээри гыннаҕа». Тэки Одулок (тылб.). Ыйыгар (ыйыгар-күнүгэр) тиийбит харыс. — төрүүрэ букатын чугаһаабыт, бүтэһик ыйыгар сылдьар (дьахтар туһунан). ☉ Находится на последнем месяце беременности (букв. достигла месяца)
Ыйыгаркүнүгэр тиийэн хаалта. ПЭК СЯЯ
Маайа ыйыгар тиийэн сылдьар. «ХС»
Ити дьахтар сотору төрүө — ыйыгар тиийбит. «Кыым». Ыйын көрбүт (таҥаһыгар көрбүт) харыс. — дьахтар ыйданарын ханалытан, сымнатан этии. ☉ Начались месячные, менструация у женщины (букв. увидела месяц). Ый ытабыла — саҥа таһааран, уһуннук, киһи уйулҕата хамсыах курдук, ытааһын. ☉ Громкий, отчаянный, безутешный плач
Уйаара-кэйээрэ биллибэт уу ортотунан тус хоту устан доллойо турбут кыракый мас тыылаах соҕотох кыысчаан ый ытабыла бу баарга дылы. Н. Лугинов. Ый ытыытын ытыыр (ый ытыыр) — кыатаммакка, тохтоло суох, саҥа таһааран ытыыр. ☉ Плакать безудержно, безутешно и громко
Ол Нэлэгэр [сир аата] ханнааҕы мэччирэҥэ кэлиэй, онно сайылаабыт сүөһү туох дуоннаахтык уойуой? Ол иһин оҕонньорум, «Бостуой кэлэммин», — диэн, ый ытыытын ытыыр. Далан
Кинини [кыыһы] хаар маҥан эбэтэ Аҕаалта биирдэ ый ытаан, Боруоҥҥа сылдьара аҕата, Ийэтэ өлбүтэ сутаан. Таллан Бүрэ
Чоҕонной оҕонньор барахсан Соҕотох соргулаах соноҕоһо Суол ортотугар охтубутуттан Сой-соҥуу, ый ытыы олорбута. «ХС»
— Мэнээк ый ытыытын ытаама, тохтоо, — Пущин саба саҥарбыта. В. Ажаев (тылб.)
◊ Алтынньы ый көр алтынньы
Ол билигин саҥа анаммыт учууталлара кыайан кэлбэккэ, үөрэнэ иликтэр: «Алтынньы ый бастакы күнүгэр кэлэр үһү, аны сэттэ хонук хаалла», — диэн ааҕа сылдьаллар. Суорун Омоллоон
Алтынньы ый уон түөрт күнүгэр сымыйа пааспарынан …… узбек омук киһитэ буолан, Тамерлан куоракка барбыт. Эрилик Эристиин
Атырдьах ыйа көр атыр- дьах. Кинилэр [булчуттар] бу алар ортотугар атырдьах ыйын куйааһыгар мап-маҕан хомурах хаар үллэн сытарын дьиктиргии көрөллөрө. И. Данилов
Кини звенота 1964 сылга, атырдьах ыйын саҥатыгар улаханнык хаһыҥнаабытын үрдүнэн, балайда үрдүк үүнүүнү ылбыта. П. Егоров
Ахсынньы ый көр ахсынньы. Саҥа үүммүт ахсынньы ый тахсан арҕаа саҕах үрдүнэн иэмэх ытарҕа буолан ыйанар. Н. Якутскай
Ахсынньы ый сүүрбэ түөрт күнүгэр үрүҥнэр күн ортотун саҕана нэһилиэнньэ мунньаҕын ыҥырбыттара да, ким да кэлбэтэҕэ. И. Бочкарёв
Балаҕан ыйа көр балаҕан. Быйылгы дьыл, балаҕан ыйын сүүрбэ үс күнүгэр Түүлээх Уллуҥах уонна Сылгыһыт Наһаар диэн дьон «Кыһыл сулус» холкуос кулунун уоран сиэтилэр. Суорун Омоллоон
Быйыл балаҕан ыйыгар Саҥа дьиэҕэ киирдибит, Ыраах халлааммыт ыйыгар Аракыатанан тиийдибит. И. Эртюков. Балык ыыр ыйа (балык ыйа) түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц, когда рыба мечет икру, или месяц рыбы). Бу алаас балык ыыр ыйыгар көҕөрөннаҕаран наһаа тупсар. Бокуруоп ыйа көр Бокуруоп. Бокуруоп ыйыгар (алтынньы уон түөрт күнүттэн) сахаҕа кыһын саҕаланар. Бокуруоп ыйыгар кыһыҥҥы ууллубат хаар түһэр. Бурдук ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бурдук буһар, хомуллар ыйа). ☉ Август (месяц уборки хлебных злаков, месяц жатвы). Бурдук ыйын бүтүүтэ хаһыҥныан сөп. Бырдах ыйа түөлбэ. — Үт сахалара бэс ыйын итинник ааттыыллар (бырдах бэс ыйыгар саамай хойуутук үгэннээн түһэрин иһин). ☉ У удских якутов: июнь (букв. комариный месяц)
Бэс ыйа көр бэс. Бэс ыйыгар Бээчээн муннун үлүппүтүгэр дылы (өс ном.). Бэс ыйынааҕы сааскы нуурал халлаан киэлитин алдьатан, арҕааттан эмискэччи анысханнаах силлиэ түспүтэ. Т. Сметанин
Бэс ыйын бэртээхэй күннэрэ бүтэн, от ыйын умайар куйааһа саҕаланара бу ыган кэллэ. М. Доҕордуурап
Дьахтар ыйа — ый II 4 диэн курдук. Дьахтар хат буолуоҕуттан оҕолонуор диэри толору кэмин дьахтар ыйа диэн ааттыыбыт. Кулун тутар ый көр кулун. Тиһэҕэр, кулун тутар ыйга биир дьыалаҕа түбэспит доҕорун Козловскайы уонна Верхоленскайга сыылкаҕа олорон күрээн иһэн тутуллубут Булановы кытта биир хаамыраҕа укпуттара. П. Филиппов
Кулун тутар ый тибиитэ-хаһыыта дэлэтэ дуо — бүгүнү быһа көмөн-көмөн баран, өссө түүннэри типтэ. Бэс Дьарааһын. Күн тахсар ыйа түөлбэ. — тохсунньу ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: январь (букв. месяц первого появления солнца)
Муус устар ый көр муус. Кыһыҥҥы кыыдааннаах тымныы кылыҥын кыайан-хотон эрэр муус устар ыйдааҕы күн уота күлүмүрдүүр күөх халлаан күөнүттэн …… улуу дойду уорҕатын угуттуу турда. Эрилик Эристиин
Муус устар ый эргэтэ эрээри, хаар ханан да суох. «ХС». Мэхээлэйэп ыйа түөлбэ., эргэр. — сэтинньи ый. ☉ Ноябрь (раньше в этом месяце — 8 ноября — отмечался Михайлов день). Урут Алдан өрүһү Мэхээлэйэп ыйын ортотугар сыарҕалаах атынан туоруур этилэр. Ньукуола ыйа эргэр. — ахсынньы ый (сахалар икки Ньукуолун күннээхтэр: сааскы Ньукуолун, кыһыҥҥы Ньукуолун. Сааскы Ньукуолун эргэ истиилинэн ыам ыйын 9 күнүгэр, саҥа истиилинэн ыам ыйын 22 күнүгэр, оттон кыһыҥҥы Ньукуолун эргэ истиилинэн ахсынньы 6 күнүгэр, саҥа истиилинэн ахсынньы 19 күнүгэр бэлиэтэнэллэр. Бу ый аата кыһыҥҥы Ньукуолунтан сибээстээх). ☉ Декабрь (Никола, святой Николай, особенно почитаемый якутами
Якуты дважды отмечали Николин день: весенний — 9 мая по старому стилю (22 мая по новому стилю) и зимний — 6 декабря по старому стилю (19 декабря по новому стилю). Название данного месяца исходит от зимнего Николы). Оҕолоох саарар ыйа түөлбэ., көр оҕолоох. Кус-хаас саарар ыйын хотугу сахалар …… оҕолоох саарар ыйа диэн ааттыыллара. Багдарыын Сүлбэ
Оҕолоох хаас ыйа түөлбэ., көр оҕо- лоох. Атырдьах ыйын Булуҥҥа оҕолоох хаас ыйа дииллэрэ. ДСЯЯ
Олунньу ый көр олунньу. Болугур оҕонньор сиэнэ кыыска былыргы кыһалҕалаах олоҕун кэпсии олордоҕуна, олунньу ыйдааҕы кылгас күн хайы-сахха кырдал сыырын кэтэҕэр түһэр. Н. Якутскай
1881 сыллааҕы олунньу ыйга университет олоҕор улахан долгуйуулаах хамсааһын буолбута. П. Филиппов. Ортоку кыһыҥҥы ый түөлбэ. — ахсынньы ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар (кинилэр үс кыһыҥҥы ыйдаахтар: сэтинньи — хараҥа күн ыйа, ахсынньы — ортоку кыһыҥҥы ый уонна тохсунньу — күн тахсар ыйа). ☉ У туруханских якутов: декабрь (букв. средний зимний месяц. Остальные зимние месяцы: ноябрь, январь). От кэбиһэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа (кэбиһэн, күрүөлээн оттоон бүтэр ый). ☉ Сентябрь (букв. месяц стогования сена)
От кэбиһэр ыйыгар 40 туонна оттоннохпутуна сатанар. От ыйа көр от. От ыйын уу чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап
От ыйынааҕы ыраас халлаантан күн тохтоло суох кутаа уоту кутар. «ХС». Сара ыйа түөлбэ. — от ыйа (кус-хаас саарар ыйа). ☉ Июль (букв. линный месяц — месяц линьки птиц)
Сара ыйын ортото Хонорум түүн от отууга. «ХС». Сыарҕа ыйа көр сыарҕа. Сыарҕа ыйыгар бултуу ыраах бараллара. Сымыыт ыйа түөлбэ. — бэс ыйа (көтөрдөр сымыыт баттыыр кэмнэрэ). ☉ Июнь (букв. месяц, в котором птицы яйца несут). Сэмэнэп ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (1 сентября по старому стилю отмечался Семёнов день)
Урукку истиилинэн балаҕан ыйын 1 күнүгэр Сэмэнэп күнэ бэлиэтэнэрэ. Ол иһин балаҕан ыйын Сэмэнэп ыйа диэн ааттыыллара. Сэтинньи ый көр сэтинньи. Сэтинньи ый сэттис киэһэтин курдук дьэбиннээх хараҕынан борулус гына көрөн кэбистэ да, кэннинэн чинэрис гына түстэ. Ньургун Боотур
Сэтинньи ыйтан олунньу ортотугар диэри күн көстүбэт, халлаан сырдаабат, хоту дойду уһун түүнэ бүрүүкүүр. Н. Якутскай. Таба сүүлэр ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь (букв. месяц, когда олени собираются для случки)
Тиргэ ыйа көр тиргэ. Толору ый — туолбут ый диэн курдук. Тохсунньу ый көр тохсунньу. Тохсунньу ый саҥатыгар Чөркөөххө уонча эрэ киһилээх дружина олордоҕуна, эмискэччи …… болкуобунньук Кудайаарап отучча киһилээх ойутан кэлэн, барыларын тутан ылар. Софр. Данилов
Кэпэрэтииби кытта кэпсэтиилэригэр икки сүүс буут собону уонна балтараа тыһыынча суумалаах түүлээҕи бултаан тохсунньу ый маҥнайгы чыыһылатыгар туттарарга сорук ыллылар. Күндэ. Тугут төрүүр, хаас кэлэр ыйа түөлбэ. — ыам ыйа. ☉ Май (букв. месяц рождения оленьих телят и прилёта гусей)
Тунах ыйа көр тунах. Биһиги онно [Бүлүүгэ] отучча буоламмыт тунах ыйын былаһын тухары түбэлэри кэрийэн тахсыбыппыт. «Чолбон»
Туолбут ый көр туол. Туолбут ый тыа быыһыгар ыйааммыт курдук санньыйбыт. А. Фёдоров. Хаас барар ыйа көр хаас I. Хаас саарар ыйа көр хаас I. Хайах сиир ый көр хайах. Хараҥа күн ыйа түөлбэ. — сэтинньи ыйы Турухаан сахалара итинник ааттыыллар. ☉ У туруханских якутов: ноябрь (букв. месяц тёмной поры). Хараҥа күн ыйыгар бултуу тахсан бараннар, саас биирдэ кэлэллэр. Хотугу ый түөлбэ. — дьүкээбил уота. ☉ Северное сияние (букв. северный месяц)
Хотугу ый умайар. ПЭК СЯЯ. Ыам ыйа — билиҥҥи халандаарынан төгүрүк сыл бэһис ыйа (саха былыргы халандаарынан сыл бастакы ыйа). ☉ Май, пятый месяц календарного года (по старинному якутскому календарю: первый месяц года — букв. месяц нереста)
Өйбөр өрүү тыыннаах баар: Сааскы күөх от, ыам ыйа, Көмүс дуйдаах сылабаар, Саламааттаах кытыйа. П. Тулааһынап
Кини [Г.И. Петровскай] ити сыл ыам ыйыгар Саха сириттэн Петроградка барар. «ХС»
Ыйдар ааттарыттан көстөрүнэн, былыргы сахаларга саҥа сыл күнүн ааҕыы ыам ыйыттан саҕаланар эбит диэн сабаҕалыахха сөп. ПАИ СМС. Ый өлүүтэ — ый сир күлүгэр киирэн хараҥарыыта. ☉ Лунное затмение (букв. умирание луны). Бэҕэһээ анаан-минээн ый өлүүтүн көрбүппүт. Ый саҥата — ый бастакы күннэрэ. ☉ Начало месяца, первые дни месяца
Ол курдук, ый саҥатыгар үүнээйи сиэмэтин ыһар да, олордор да сатаммат. ПАЕ МСТ
Ый бастакы күннэрэ ый саҥата диэн буолар. Ойуун III
Ый саҥатыгар кыһын хаар, сайын ардах буолар. ВСС ППУОЯ. Ыйы ыйынан — бүтүн ыйы быһа, биир ый устатын тухары; наһаа уһуннук. ☉ В течение всего месяца; очень долго
Норуот тылынан айымньытыгар былыр ыйы ыйынан толоруллар олоҥхолор бааллара диэн ахтыллар. «ХС»
Байыастар ыйы ыйынан, дьиэ сылааһын билбэккэ, хомурах хаары дьиэлэнэн сылдьыбыттара, тохтоло суох кыргыспыттара. Багдарыын Сүлбэ. Ый эргэтэ — ый бүтэһик күннэрэ. ☉ Последние дни месяца
Сара көтүүтэ — атырдьах ыйын эргэтэ. Хомус Уйбаан. Ыспааһап ыйа түөлбэ. — атырдьах ыйа (бу ыйга эргэ истиилинэн үс Ыспааһап күнүн ылаллара: бастакы Ыспааһап атырдьах ыйын 1-кы күнүгэр, ортоку Ыспааһап 6-ка, кэнники (эбэтэр сыҕарым) Ыспааһап 16 чыыһылаҕа). ☉ Август (в этом месяце Спасов день отмечали трижды: первый Спас — 1 августа, второй — 6 августа и третий — 16 августа).
др.-тюрк., тюрк. ай