нареч. по-человечески; урааҥхайдыы быһыылан разг. веди себя по-человечески.

нареч. как человек, по-человечески; киһилии сыһыаннас = относиться по-человёчески.

сыһ. Сөптөөхтүк, сиэрдээхтик, дьон тэҥинэн. ☉ В соответствии с нормой, по-человечески, как подобает
Сүөм түһүмэ, харыс быгыма, сөбүнэн сылдьаргын умнума. И. Эртюков
Билигин дьоҥҥо таптатар: Бурдук тартарбытын иһин Кини сөбүнэн ылааччы. Н. Некрасов (тылб.)

сыһ. Киһилии, сахалыы. ☉ По-человечески, по-якутски, по-уранхайски
Ый саҥатыгар күн үтүөтүгэр [сэргэлэрэ] киһилии кэпсииллэр, урааҥхайдыы онолуйаллар. ПЭК ОНЛЯ I
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин. А. Софронов
Урааҥхайдыы ыллыахпын, Урааҥхайдыы киҥинэйиэхпин Ураты тартарабын. С. Тарасов

сыһ. Айыы киһитинии (иһирэхтик, үтүөтүк, үтүөнү-дьолу баҕарардыы, эбэтэр сахалыы, үтүө саха киһитинии эбэтэр үтүө саха тылынан). ☉ По-человечески, по-доброму; как добрый якут; на добром якутском языке
Билиги дьахтар хаана-сиинэ кытара кыыһан барда …… үс төгүл айыылыы туойан дьалыһыйда. ПЭК ОНЛЯ III
[Хаһыҥнаах лабыкта] Күн айыылыы, ырыалыы Өлбөт-сүппэт үөстээххин, Эйигин кыайбат тымныы, Уот куйаастан ииммэккин. И. Гоголев
Айыылыы баҕараҕын барыга!.. Үөрүү үрдүктэн үрдүк өрөгөйүгэр, Таптал хааччаҕа суох алыбыгар, Ахтыы үрдэ суох үлүгэригэр. М. Карим (тылб.)

1. сыһ.
2. Киһи курдук (тыыннааҕымсытан этии). ☉ Подобно человеку. Айылҕаны [общиннай родовой тутул дьоно] син биир киһилии тыынар тыыннаах, ыалдьар эттээх, кыыһырар, үөрэр сигилилээх курдук өйдүүллэрэ. Саха фольк.
3. Үчүгэйдик, сөптөөхтүк. ☉ По-человечески, нормально (как подобает)
   Этэ быстан сор бөҕөнү көрдө, саҥардыы киһилии хаамар, хамныыр буолан эрэр. Болот Боотур
   Кини киһилии дуоһуйа сынньаммытын билбэппин. С. Данилов
   △ Өйдөнөр гына, холкутук, кыыһырбакка. ☉ Понятно, спокойно, без раздражения, (говорить)
   Бэйи эрэ, доҕоор, эн киһилии олохтоон кэпсээ эрэ. И. Никифоров
   △ Сиэрдээхтик, бэрээдэктээхтик (сырыт). ☉ Скромно, порядочно (вести себя)
   Киһилии сырыттахха Ханна да үлэ дьоно амарахтар. С. Данилов
   Отой кылгас кэмҥэ арыый өрүттэн киһилии сылдьаат, сонно урукку аччык, хаамаайы олохторун тамты умнан …… бараллара абатын! Н. Лугинов
   Киһилии сылдьартан ордук Туох да үчүгэй суох курдук. И. Баишев
4. даҕ. суолт. Хоп курдук, сэнэх. ☉ Годный, пригодный, подходящий (о вещи)
   Киһилии сүгэ. Киһилии мал. — Дьадаҥы ыалга туохтара кэлиэй: көхөлөрүгэр киһилии таҥас көстүбэт, иһит-хомуос да кэмчи этэ. Н. Якутскай
   △ Үчүгэйдик, сөптөөхтүк үлэлиир, дьайар. ☉ Действующий в нормальном режиме
   Киһилии оскуола. — Хаһан бу сопхуос киһилии сопхуос буолуоҕай, ээ? «ХС»
   ♦ Киһилии киһи — олус үчүгэй майгылаах, толору сиэрдээх киһи. ☉ Порядочный, отзывчивый человек (букв. человечный)
   Айылҕа сокуоннарын ким билэ сатыыр, айылҕаны харыстыыр, тупсара, байыта сатыыр, ол буолар киһилии киһи диэн. «Чолбон»
   Сахалар саамай хайгыыр тыллара «дьон киһитэ» «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС»

1) солнце || солнечный; кун тахсыыта восход солнца; кун ойуута или күн уоттана ойуута утреннее солнце (около 8 —9 часов); күн киириитэ заход солнца; күн уота солнечный луч; күн сырдыга солнечный свет; 2) день; күн ортото полдень; үлэ күнэ а) рабочий день; б) трудодень; нэдиэлэ күнэ дни недели; күнү күннүктээн целыми днями; күнү күннүктээн айаннаатыбыт мы ехали целыми днями; күнтэн бэрсибэккэ весь день; күнтэн бэрсибэккэ утуйда он спал весь день; түүннээх күн сутки; 3) время; күн ааһан иһэр время идёт; күнү-түүнү билбэккэ не считаясь со временем; 4) уст. железный кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце # күн дьоно а) люди племени, рода; б) люди Земли, земляне; күн киһилии диал. по-человечески, хорошо, добротно (делать что-л.); күн сирэ а) родина, родная сторона; б) мир, земля; күн сирэ күндү погов. мир под солнцем дорог (т. е. никому не хочется умирать); күҥҥэ көрбүтүм мой единственный (о единственном ребёнке); күнүм тэҥэ мой ненаглядный, моё солнышко (обычно о единственном ребёнке).

1. частица модальная, выражает 1) вопрос с различными оттенками (выведывание чего-л., сомнение, догадка, возмущение и т. п.): ити кини дуу? это он, да?; барар диэтэ дуу? сказал, что он уходит, что ли?; иирдиҥ дуу?! ты с ума сошёл?!; билбэтиҥ дуу? что, не узнал?; хата кэлбит үһү дуу говорят, он пришёл (ну и что, он и должен был прийти); 2) сомнение, колебание говорящего: төннөн хаалбыт ордуга дуу может лучше вернуться; өйдөөбөт баҕайы дуу он не понимает, что ли; 3) с частицей эбит обнаружение кого-чего-л., ранее незамеченного: эһиги кэлбит эбиккит дуу оказывается, вы пришли; аны уоллаахтар эбит дуу а с ними, оказывается, ещё и мальчик; 4) негодование, сетование говорящего: биирдэ эбит киһи курдук сынньаннаҕым дуу! отдохнул ли я хоть раз по-человечески!; 5) просьбу говорящего: киэһэ кэлээр дуу вечером приходи, пожалуйста; 2. в роли союза разд. или... или..., то ли... то ли..., не то... не то...; булчуттар дуу балыксыттар дуу кэлбиттэр приехали то ли охотники, то ли рыбаки; кэллэҕин аайы куһу дуу, хаапы дуу, куобаҕы дуу аҕалара в каждый свой приезд он привозил или утку, или гуся, или зайца # эмиэ оннук эбит дуу вот так-то, вот тото (же) (с оттенком ехидства).