1) вопить, выть; ср. энэлий=; 2) перен. говорить (громко, протяжно); урааҥхайдыы онолуй= говорить по-урянхайски (т. е. по-якутски).

сэргээ диэнтэн хай
аата. Аныгы олохпутун Айхаллыыр тойукпутун Аан дойду иһиттэ. Урааҥхайдыы ырыабытын, Сахалыы саҥабытын Сир-сир аайытын Сэргээһин буолла. «ХС»

туохт.
1. Ис-искиттэн илбистэнэн саҥар, ыллаа (ордук ойууну, удаҕаны этиллэр). ☉ Говорить, петь страстно, вкладывая в слова особую магическую силу (в основном о шамане, удаганке)
Саргылаах күҥҥүт салаллыбытын туһугар Санаам таайарынан Сахалыы дьалыһыйан Алҕаатаҕым буоллун. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сахалыы дьалыһыйан, Урааҥхайдыы онолуйан эрэбин - Уруй-айхал буоллун! А. Софронов
[Тыаһааны удаҕан:] Дьалыһыйа албаан, энэлийэ эккирээн, испэр киирбити таһаарар күнүм буолла. «Чолбон»
2. Түргэнник, дохсуннук хамсаа, хамнан. ☉ Двигаться стремительно, порывисто
[Муора] Хааны көрбүт Хахай кыыллыы Харса суохтук Хаһыытаата, Дьалкыһыйда, Дьалыһыйда, Таһымнаата. Күннүк Уурастыырап
Томтоһуйа устан долгуһуйар Ийэлэр - улуу өрүстэр, Үргүүк табалардыы дьалыһыйар, Аллаах, бардам таас үрэхтэр. Бу биһиги, сахалар, сирбит. И. Эртюков
Хаһан эмэ кымньыытын хамнаттаҕына ат чай биэрэк устун хаамара дьалыһыйан түргэтиир. «ХС»

туохт.
1. Улуй, уһуннук эҥээритэн улуй (бөрө, ыт туһунан этэргэ). ☉ Выть, завывать, подвывать (о волке и собаке)
Кырбый [ыт аата] төбөтүн халлаан диэки ньолоччу туттан олорон, уларыйан хаалбыт куолаһынан улуйан онолуйда. Н. Лугинов
Бөрө ойуур саҕатыгар тахсан, ыйы одуулуу олорон, уһуннук улуйан онолуйбута. Р. Кулаковскай
Онтон аны ампаар кэннигэр сыппыт улахан ыттара улуйан онолуйан киирэн барбыта. В. Яковлев
2. Уһуннук эҥсиилээхтик ытаа (оҕо туһунан этэргэ). ☉ Долго и горько плакать, плакать в голос, рыдать
Марба оҕото онолуйа-онолуйа ытыыр. Күндэ
3. көсп. Улаханнык эҥээриччи тардан саҥар. ☉ Говорить громко и протяжно
Илэ бэйэҕинэн, чахчы дьүһүҥҥүнэн көһүн, киһилии кэпсиэ, сахалыы саҥар, урааҥхайдыы онолуй! Ньургун Боотур
Урааҥхайдыы онолуйда, Сахалыы дьалыһыйда, Айыы дьөһүөлдьүт ойууннуу Алҕаан аҥааттан киирэн барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Араҕастыйбыт астаах Аарыма кырдьаҕастарым …… Уһуйан кэбиспиттэрин …… Онолуйа туойдаҕым. П. Ойуунускай
4. көсп. Тохтобула суох мөх, үөх (үрүҥ хараҕы өрө көрдөрбөт гына). ☉ Беспрестанно ругать, бранить кого-л., кричать на кого-л.
Оҕолорун онолуйан-онолуйан Буомурдан кэбиспит, Ыалларын ыыстаан-ыыстаан Ыксаласпат гыммыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
ср. кирг. онтоло ‘кряхтеть, стонать, тихо блеять’

даҕ.
1. Сатаны түһэрэр дьоҕурдаах, аптаах. ☉ Обладающий магическим свойством вызывать бурю, холод и т. п. Саталаах таас.
□ «Сайын олус куйаас буоллаҕына, чубуку тириитин таһааран тэбээтэххэ, эмискэ тыал буолааччы
Онон, быһыыта, кини, кырдьык, саталаах кыыл», — диэн Ипсээн мин аттыбар олорон эбии эттэ. А. Софронов
2. Күүстээх тыаллаах, силлиэлээх. ☉ Сопровождаемый сильными ветрами, вихрями
Хорсун космонавт, Герой Гермаҥҥа Самаан сайыннаах, Саталаах кыһыннаах Саха кыраайыттан Урааҥхайдыы Уруй Улахана буоллун! М. Тимофеев
3. көсп. Эр санаалаах, эрдээх, күүрээннээх (хол., саҥарар саҥаҥ). ☉ Исполненный силы, смелости, мужества (напр., о речи)
[Туйаарыма Куо:] Саппаҕырбыт, санньыйбыт бэйэкэм Саталаах саҥаҕын истэммин Санньыйбытсаппаҕырбыт санаам Сайҕанарга дылы буолла. П. Ойуунускай
Сир үрдүн салгынын сабардаан, Саталаах ырыабыт ньиргийдэ! Күннүк Уурастыырап
Иһиллиэҕэ хандалылаах Сыылынай суланара, Маҥан кырыыр саталаах Манчаары андаҕара. С. Дадаскинов
4. көсп. Улахан дуорааннаах, күүркэтиилээх (хол., сурах-садьык). ☉ Имеющий громкие последствия (напр., о чьих-л. словах, слухе)
Кинилэр тугу этэллэрэ, тугу оҥороллоро барыта саталаах, барыта күүрүүлээх, барыта ыалтан ыалга, дьонтон дьоҥҥо бара турар. П. Ойуунускай