предплечье; оҥкумал уҥуоҕа плечевая кость.

1) кости передних и задних конечностей (животных); предплечье; кость голени; 2) трубчатая кость.

1) предплечье; хары утаҕа лучевая кость; харытыттан харбаата он схватил его за руки; 2) нижняя половина передней ноги животного (напр. медведя); харыга аспыт эһэ погов. точно раненный в лытку медведь (говорится о раздражённом буйном и отчаянном человеке).

саайтар диэнтэн хай. аата. Маны барытын истиэнэҕэ саайтарыы — бэйэтэ күн аҥаардаах үлэ
◊ Тоһоҕо саайтарыыта эргэр. — былыр дьахтар төрүүрүгэр оҥоһуллар сиэртуом: лабаалаах, эр киһи харытын саҕа суоннаах, икки хатыҥы быһан аҕалан, төрүүр дьахтар оронун таһыгар буор муостаҕа тобулу саайаллар. Хатыҥнар лабааларыгар туора мас (аргы) уураллар уонна онно туох эмэ таҥаһы саба быраҕаллар. Дьахтар төрүүрүгэр тэлгэммит окко тобуктаан ол аргыттан тутуһар. ☉ Старинный якутский обряд, совершаемый при родах: срубают ветвистую берёзу толщиной в предплечье мужской руки, приносят в юрту роженицы и вбивают в земляной пол у её постели. На ветки берёзы кладут перекладину, а на перекладину набрасывают какую-л. одежду. При родах женщина становится на колени на подстилке из сена, держась за эту перекладину

аат.
1. Көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ. ☉ Верхняя часть крыла птицы
Чаҥыргыыр хотойугум сындалытан Таллан дабыдалларын намылыппыт. С. Тарасов
Дабыдалларын хамсатан, Дайа сатаахтыыр ол муҥнаах [чыычаах оҕото]. Ф. Софронов
Хотоҕой тыаһа куһуурда, дабыдал тыаһа сатараата. П. Ядрихинскай
2. кэпс. Киһи окумала. ☉ Предплечье
Сабардам оҕонньор ойон тиийэн Сомоҕоллойу дабыдалыттан харбаата. Болот Боотур
Харачаев [Остроев тойону] далайа дайбаан эрэр дабыдалыттан ылан умса садьыйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. эргэр. Ойуун таҥнар таҥаһын сиэҕэр тигиллибит устатынан хайаҕастаах уһун тимир ылтаһын. ☉ Длинные полоски листового железа с продольной прорезью на рукавах шаманского костюма.
◊ Дабыдал от түөлбэ. - дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. ☉ Грубая сорная трава, растущая на влажной кочковатой местности. Күөх дабыдал аста - кыната куорсуннанан, сатаан көтөр буолла (көтөр оҕотун туһунан). ☉ Опериться, покрыться оперением (о птенцах)
Кус оҕото Күөх дабыдал аста, Көтө охтор буолла, Кини улаатта. Н. Босиков. Халба дабыдала - өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото. ☉ Трава, растущая на покосном угодье
Арҕаа эбэҕэ ол дьыл халба дабыдала ат ойоҕоһун куотар буола өрө аспыта. «ХС»

аат. Киһи илиитин бэгэччэгиттэн тоҕоноҕор, оттон сүөһү, кыыл илин атаҕын тобугуттан бүлгүнүгэр диэритэ. ☉ Предплечье, часть руки от локтя до запястья; нижняя часть передней конечности животного
Икки бэрт бухатыыр дьон утарыта көрсө тураннар байтаһын сылгы харытын хаба тардыһан былдьаһан киирэн бараллар. Саха сэһ. I
Онтон Уйбаанчыгы харытыттан харбаан, кууһан ылла. Амма Аччыгыйа
Кусчут [ыт аата] кэлэн, ыйылыыыйылыы, иччитин харытын салаата. М. Доҕордуурап
♦ Харыга аспыт эһэ — кыыһырбыт, олус уордайбыт, кимтэн эрэ кыйахаммыт киһи. ☉ Раздражённый, кипящий от злости, разозлённый кем-чем-л. человек (букв. [точно] раненный в лытку медведь). Харытыттан харбаа — түөкүн уора туран туттарбытын эбэтэр уорбутун булларбытын этэллэр. ☉ Поймать на месте преступления, поймать с поличным, поймать за руку кого-л. (букв. схватить за руку)
Түөкүн син биир хаһан эрэ харытыттан харбатыа… Онон эн эрдэтинэ киниттэн тэй. И. Гоголев
[Лариса] кэлин, быһата, харытыттан харбатан баран, биирдэ билиммит. В. Яковлев
Биитэр итинник кыбартыыраҕа [сигнализациялаах] киирбит уоруйах сонно харытыттан харбатар. «Кыым»
Харытын күүһүнэн көр күүс. Миэхэ, ханна да сылдьыбакка, хары күүһүнэн хара тыа маһын эрэ кытта өрө туста сылдьар киһиэхэ, туох сонуна кэлиэй. С. Федотов
Оччотооҕуга туох тиэхиньикэ эҥин кэлиэй, үксүн хары күүһүнэн оҥоһуллара. «ХС»
Ити үлэни барытын билигин хары күүһүнэн толоруохха наада. «Кыым»
◊ Хары баттас көр баттас
Саха оонньуута буолан, мас тардыһан, хары баттаһан быйыл ким аҕамсыйан, күүһэ мөлтөөбүтэ, ким үүнэн, күүс киллэриммитэ быһаарылынна. Амма Аччыгыйа
— Дарыбыан! Төһө күүстээххиний? Кэл, харыта баттаһыах. Далан
Хары баттаһаачылар тоҕонохторун хамсаппакка эрэ, харыларын тиэрэ баттаһаллар. ВПК СОо
Харыгын <илиигин> ньыппарынан көр ньыппарын. Аныгы Бүлүү харытын ньыппарынан, толору быччыҥнарын күүрдүнэн социалистическай тутуу модун хардыыларынан хардыылаан иһэр. Амма Аччыгыйа
Дьэ бу нэһилиэк үлэтин көннөрөргө харыны ньыппарынан, сорунан күүс үлэни ыыттахха сатаныыһы. Күндэ
Ананийдаах хаһыа да буоланнар харыларын ньыппарынан, эр хааннарын киллэрэн туран үлэлээн бардылар. М. Доҕордуурап
Хары куйаҕа көр куйах. Сорох дьон хары куйахтаах эрэ буолаллар үһү. Саха сэһ. I
Хары күрүө көр күрүө. Хас да балыктаан аһыы сылдьар быстыынньа дьон күрүөлэрин [кулубалара] хары күрүө оҥостон туһанарын эмиэ сэмэлииллэр. И. Гоголев
Харыйа кэтэҕэ сирбитин, хааччах гынар аатыран, хары күрүө гынан олорор. Эрилик Эристиин. Хары уҥуоҕа — илии тоҕоноҕуттан бэгэччэгэр диэри уҥуоҕа. ☉ Кость руки от локтя до запястья, кость предплечья
Бары биилэрэ ойуттубут, кылааннара сынтарыйбыт сүгэлэринэн, баһымньыларынан үлэлээннэр, сыралара-сылбалара быстан, харыларын уҥуоҕунан эрэ сордоно тураллар. Бэс Дьарааһын
Бии ас түҥэтээччи киһи, хары уҥуохтаах эти [Тиэтэйбиккэ] туттарда. «Чолбон». Хары устата — уста кээмэйэ: тоҕонохтон тарбах төбөтүгэр диэри уһуннаах. ☉ Мера длины: расстояние от локтя до кончиков вытянутых пальцев
Хары утаҕа көр утах II. Отут сэттэ бухатыыры ооҕуй ситимин курдук хара дьүһүннээх быаҕа харыларын утаҕыттан тобулута үүттээн баран онтон тиһэн кэбиспит айыы бухатыырдара кычыгыраһан тураллар үһү. Ньургун Боотур
Хары хабыс көр хабыс I. Урууга сүүстэн тахса киһи барар, ол иһигэр хары хапсар, нөрүөн көрсүһэр, күрэх былдьаһар бөҕөстөөхтөр, быһыйдаахтар. Саха фольк. Мойуос бухатыырыныын Мүһэ былдьаһан, Хары хапсан хачыгыраттылар. С. Зверев
Кини аакка киирбит көнө хонуутугар бар дьону түмэн оонньоторго, хары хапсыһыннарарга, илии баттаһыннарарга санаммыт. «ХС». Хары чаһыта — илиигэ кэтиллэр чаһы. ☉ Наручные часы
Миша харытын чаһытын көрүнэ түһээт, велосипед үктэлигэр атаҕын тирээтэ да өндөҥөлүү сүүрбүтүнэн барда. Амма Аччыгыйа
Борохуолка баһаарыттан атыыласпыт чаанньык хаппаҕын саҕа бэлтэйбит харытын чаһытын көрүннэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. хары ‘локтевая часть руки; локоть’, туба кижи кары ‘часть руки от запястья до локтя’

I
аат.
1. Киһи илиитэ эбэтэр тоҕоноҕуттан үөһээ өттө. ☉ Рука человека, предплечье
Кеша дьарамай, сула эрээри, миэхэ күүһүмсүйэр, …… холун боллоруттаҕас быччыҥнарын көөчүктүүр. Н. Габышев
Ходуһа отторун ходуйар, Холу, быччыҥы имитэр Хоодуот күннэр кэллилэр. Эллэй
Холо суохтар, буута суохтар Хобдох-көтөх көрүҥнээхтэр, Доҕолоҥнор, ыарыһахтар Доҕотторум — фронтовиктар. И. Эртюков
Ийэм холбуттан сулбу тарта, мөҕөн барда. «ХС»
2. Кыыл, сүөһү илин атаҕа; идэһэ сүөһү эбэтэр булт кыылын илин атаҕа саннын хаптаҕайын кытта бииргэ эттэнэн ылыллыбыта. ☉ Передняя нога животных; передняя нога с лопаткой (как часть туши)
[Дайыыкка] өрө өндөйөн, ат арыый бытаарбытыгар, холуттан тирэннэ. А. Сыромятникова
Эһэ, кылгастык кыланан ылаат, тохтуу биэрэн уҥа холунун саланан ылла. Кэпсээннэр
Мииҥҥэ сүөһү холун, ойоҕоһун, түөһүн, амынньыарын туһаналлар. ТИИ ЭОСА
Үрэх баһын ат тиҥэһэлэрэ холлорунан ордуктар. АНП СЭЭ
3. көсп. Киһи кыаҕа (хол., эт-хаан эбэтэр үп-ас өттүнэн). ☉ Возможности человека (напр., физические или материальные)
Биһи эмиэ хаалсыбаппыт, Холбутунан оттуубут. Күннүк Уурастыырап
Айарга-тутарга манна бэйэбитигэр даҕаны киһи мыыммат, биир уол оҕо холугар холоонноох үлэ баар. В. Васильев
Үс лиитирэ үүт! Мин холбор ыар таһаҕас. «ХС»
♦ <Буутун этэ буспут,> холун этэ хойдубут көр хойун
Ол сыллар холбут этин хойуннаран, Биһигини таһаарбыттара олох суолугар. С. Данилов
Быстар дьадаҥы ыал уоллара Бичик Сэмэн сүүрбэ сааһыгар тиийэн холун этэ хойдубута, буутун этэ муҥутаабыта, сиһин этэ сиппитэ. Н. Якутскай. Киһи холун (хол) иһинэн — кыаллар, киһи кыайыан сөптөөх, наһаа ыарырҕаппакка эрэ оҥоһуллар. ☉ соотв. по силам
Урут киэҥник, холкутук олорбуппут, холбут эрэ иһинэн үлэлээбиппит аны уурайыахтаах. У. Нуолур
Биригэдьиир киниэхэ сөптөөх, холун иһинэн үлэни булан соруйара. И. Сосин
Бу сырыыга хол иһинэн үлэ — сиэрдийэ быһыыта. «ХС»
Кугас ыт холун кыбынаайаҕын көр кыбын. Хайа, доҕор, кугас ыт холун кыбынаайаҕын (өс ном.). Холо аһылынна — хонноҕо аһылынна диэн курдук (көр хоннох). Үтүө сылгы барахсан кэнникинэн холо дьэ аһыллан, айана өссө уорааннаммыкка дылы буолла. Н. Лугинов
Холум аһылла, тиритэ, Күннүктээн үлэлээтим. С. Спиридонова
Холо уһулунна (быһынна) — илиитэ быһынна диэн курдук (көр илии). [Жирков] Тумултан спиннингнээн, уҥа холо быстан, кумахха иттэннэри түһэн сытта. Н. Габышев
Ньими сытан хаалбыт бурдугу өрө тарыйан косилка быһаҕар олордон биэрии манан аҕай үлэ буолбат этэ. Киһи холо уһуллар, илиитэ улук буолар үлэтэ этэ. «ЭК». Холтон хоҥнуотун хоҥнорон ылбыт курдук — туох эрэ олус үчүгэйтэн маппыт курдук олус күүскэ, улаханнык (хомойдо). ☉ Очень сильно, глубоко (разочароваться; букв. подобно тому, как оторвать последнее ребро у стегна)
Холтон хоҥнуотун ылбыт курдук Хомойдохпун да. Д. Говоров. Холун былдьаппыт кэпс. — туох эмэ үлэҕэ кыаҕын, күүһүн таһынан үлэлээн сылайбыт, эстибит. ☉ Надорвать силы, физически не осилить, не справиться с каким-л. делом, оказавшимся сверх возможностей
Кыайан, сатаан охсубат киһи холун былдьатар сирэ буолла. Үлэ үө. Холун таһынан — ким эмэ кыаҕын таһынан. ☉ Сверх чьих-л. возможностей
Кини бүгүн оскуола сарайын хаарын аҥаар уһугуттан түһэрэн барар санаалааҕа. Соҕотох киһиэхэ холун таһынан буолсук. Н. Габышев
◊ Тулаайах хол көр тулаайах. Хол этэ — окумал кэлин быччыҥа. ☉ Трёхглавая мышца
Ат холун этэ дьиримнээн, тардыалаан ыла турарын оҕонньор одууласта. А. Сыромятникова
Сааһырбыт сылгы холун этигэр силгэлэрэ уонна уҥуохтара чэпчииллэр. АНП СЭЭ
др.-тюрк., тюрк. хол.
II
хол дойду көр дойду
Тэгил дойдуга тэҥнээҕин, хол дойдуга холооннооҕун булбатах (өс хоһ.). Хол дойдуттан Холооннооҕун булбатах Хоннохтоох отчут аатыран, Иннибин кимиэхэ да биэрбэккэ Икки атахтаахха сөхтөрүөм этэ. В. Гольдеров
Иван Егорович инициативатынан ытык ымыыбыт [хомус] араас дойдуларга аймахтарын булла, хол дойдуларга холоонноохторун көрүстэ. К. Уткин